EĞİTİM ÖRGÜTLERİNDE PSİKOLOJİK SÖZLEŞME İHLALLERİ VE ÖRGÜTSEL SAPMA DAVRANIŞLARI: KURAMSAL BİR İNCELEME

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 16, 79 - 99, 31.12.2025

Muhammet Furkan Yılmaz , İlyas Balcı

https://doi.org/10.56677/mkuefder.1776299

Öz

Bu çalışma, örgütlerdeki psikolojik sözleşme ve sapma kuramını incelemekte, bu iki kavram arasındaki ilişkiyi ve eğitim örgütlerine yansımalarını araştırmaktadır. Psikolojik sözleşme, işgören ve örgüt arasındaki yazılı olmayan karşılıklı beklentileri ve vaatleri kapsar. Bu sözleşmeler işlemsel (ekonomik ve somut takasları içeren) ve ilişkisel (manevi ve kişisel beklentileri vurgulayan) olmak üzere iki ana türde sınıflandırılır. Sözleşmenin ihlal edilmesi, işgörenlerde performans düşüşü, bağlılığın azalması, işe gelmeme, işten ayrılma gibi olumsuz sonuçlara yol açar ve en önemlisi örgütsel sapma davranışlarının ortaya çıkmasına neden olabilir. Örgütsel sapma, örgüt normlarına aykırı bir şekilde, kurallara uymayarak örgütün işleyişine, yapısına, ilişkilerine veya diğer işgörenlere kasıtlı zarar veren davranışları ifade eder. Bu davranışlar örgüte yönelik (iş yavaşlatma, kaynakları hor kullanma vb.) ve bireylerarası (dedikodu yapma, cinsel taciz vb.) olarak ikiye ayrılır. Literatürdeki araştırmalar, psikolojik sözleşme ihlalinin, özellikle de işlemsel ve ilişkisel sözleşme türlerinin ihlalinin, farklı sapma davranışlarına neden olduğunu göstermektedir. Eğitim örgütleri bağlamında, işlemsel sözleşmelerin genellikle yasalarla güvence altına alındığı için ihlalinin diğer örgütlere göre daha az olduğu, ancak yönetici ve öğretmenler arasındaki ilişkisel sözleşme ihlallerinin daha sık görüldüğü belirtilmiştir. Öğretmenlerin sapma davranışları, okul yöneticilerinin sorumluluklarını yerine getirmemesiyle ilişkilendirilebilir ve etik bir örgüt iklimi ile stratejik liderlik, bu tür davranışların azaltılmasında kilit rol oynar. Bu çerçevede, psikolojik sözleşmelerin etkin yönetimi, örgütsel sapmanın önlenmesi ve örgüt verimliliğinin artırılması açısından büyük önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Psikolojik Sözleşme , Örgütsel Sapma , Eğitim Örgütleri

Etik Beyan

Bu çalışma, araştırma ve yayın etiği kurallarına uygun olarak hazırlanmış olup intihal, sahtecilik, çarpıtma, tekrar yayım, dilimleme, haksız yazarlık gibi etik ihlallerin hiçbirini içermemektedir. Çalışmada çıkar çatışması bulunmamaktadır.

PSYCHOLOGİCAL CONTRACT VİOLATİONS AND ORGANİZATİONAL DEVİANCE İN EDUCATİONAL ORGANİZATİONS: A THEORETİCAL REVİEW

Öz

This study examines the theories of psychological contract and organizational deviance within organizations, exploring the relationship between these two concepts and their implications for educational institutions. The psychological contract encompasses unwritten mutual expectations and promises between employees and organizations. These contracts are typically categorized into two main types: transactional (involving economic and tangible exchanges) and relational (emphasizing moral and personal expectations). Violation of the psychological contract can result in negative outcomes such as decreased performance, reduced commitment, absenteeism, and resignation—and most notably, the emergence of organizational deviance. Organizational deviance refers to intentional behaviors that violate organizational norms and harm the functioning, structure, relationships, or members of the organization. Such behaviors are classified as organizational (e.g., work slowdown, misuse of resources) and interpersonal (e.g., gossip, sexual harassment). Research in the literature indicates that psychological contract violations—particularly of transactional and relational types—can lead to different forms of deviant behavior. In the context of educational organizations, it has been observed that while transactional contract violations are less common due to legal protections, relational contract violations between administrators and teachers occur more frequently. Teachers’ deviant behaviors may be linked to the failure of school administrators to fulfill their responsibilities. In this regard, fostering an ethical organizational climate and strategic leadership plays a crucial role in mitigating such behaviors. Effectively managing psychological contracts is therefore essential for preventing organizational deviance and enhancing institutional productivity.

Anahtar Kelimeler

Psychological Contract , Organizational Deviance , Educational Organizations

Etik Beyan

This study has been prepared in accordance with the principles of research and publication ethics and does not contain any form of plagiarism, falsification, fabrication, duplication, salami publication, or inappropriate authorship. There is no conflict of interest in this study.

Kaynakça

• Akyüz, N. (2014). Psikolojik sözleşme ile örgütsel özdeşleşme arasındaki ilişki: Ankara PTT başmüdürlüğü örneği [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Aksaray Üniversitesi.
• Appelbaum, S. H. & Shapiro, B. T. (2006). Diagnosis and remedies fordeviant workplace behaviors. Journal of American Academy of Business, 9(2), 14–20.
• Avcı, N. (2008). Konaklama işletmelerinde örgütsel öğrenme, iş tutumları ve örgütsel sapma arasındaki ilişkinin analizi [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi. Balcı, İ. (2024). Mesleki eğitim kurumlarında görevli öğretmenlerin örgütsel adalet ve örgütsel bağlılık seviyelerinin incelenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(13), 1-15.
• Başdemir, A. (2019). Okullardaki örgütsel sapma düzeylerinin öğretmen algılarına göre incelenmesi: Siirt ili, örneği [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Siirt Üniversitesi.
• Bennett, R. J., & Robinson, S. L. (2003). The past, present, and future of workplace deviance research. Lawrence Erlbaum Associates Publishers
• Bies, R. J. Tripp, T. M. & Kramer, R. M. (1997). At the breaking point. Sage Publications.
• Buyens, D. & Schalk, R. (2005). Making sense of a new employment relationship: Psychological contract-related information seeking and the role of work values and locus of control. International Journal of Selection and Assessment, 13(1), 41-52. https://doi.org/10.1111/j.0965-075X.2005.00298.x
• Büyükyılmaz, O., & Çakmak, A. (2015). Psikolojik sözleşme ihlal algısının devlet ve vakıf üniversitelerinde görev yapan akademisyenler kapsamında karşılaştırmalı analizi. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1), 48-71. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/105621
• Cemaloğlu, N. & Okçu, V. (2012). İlköğretim okulu yöneticilerinin liderlik stilleri ile öğretmenlerin yıldırma (mobbing) yaşama düzeyleri arasındaki ilişki. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(3), 214-239. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/202347
• Chen, C. C. Chen, M. Y. & Liu, Y. C. (2013). Negative affectivity and workplace deviance: The moderating role of ethical climate. The International Journal of Human Resource Management, 24(15), 2894-2910. https://doi.org/10.1080/09585192.2012.753550
• Cihangiroğlu, N. & Şahin, B. (2010). Organizasyonlarda önemli bir fenomen: Pikolojik sözleşme. Zonguldak Karaelmas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(11), 1-17. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1144564
• Convey, N. & Briner, R. B. (2005). Understanding psychological contracts at work: a critical evaluation of theory and research. Oxford University Pres Inc.
• Çavuş, E. (2018). Okulların DNA profilleri ile öğretmenlerin psikolojik sözleşme düzeyleri arasındaki ilişki [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Uşak Üniversitesi.
• De Vos, A., Buyens, D. & Schalk, R. (2005). Making sense of a new employment relationship: psychological contract‐related information seeking and the role of work values and locus of control. International Journal of Selection and Assessment, 13(1), 41-52. https://doi.org/10.1111/j.0965-075X.2005.00298.x
• Demir, K. & Yılmaz, K. (2018). Yönetim ve eğitim yönetimi kuramları. Pegem Akademi Yayıncılık.
• Demir, M. & Tütüncü, Ö. (2010). Ağırlama işletmelerinde örgütsel sapma ile işten ayrılma eğilimi arasındaki ilişki. Anatolia Turizm Araştırmaları Dergisi, 21(1), 64-74. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/154397
• Demir, M. (2010). Örgütsel Sapma davranışının kontrolünde duygusal zekânın rolü: Konaklama işletmelerinde bir araştırma. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26, 196-207. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/55607
• Demirkasımoğlu, N. (2012). Kamu ve özel ilköğretim okulu sınıf öğretmenlerinin psikolojik sözleşme algıları ve iş çevresine uyum düzeyleri ile ilişkisi [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Dikili, A. & Bayraktaroğlu, S. (2013). Psikolojik sözleşme ile iş tatmini ilişkisine yönelik bir araştırma. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 8(2), 205-227. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/65415
• Dönmez, N. (2015). Ortaokullarda görev yapan öğretmenlerin psikolojik sözleşme düzeyleri ile örgütsel bağlılıkları arasındaki ilişki [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Uşak Üniversitesi.
• Dunlop, P. D. & Lee, K. (2004). Workplace deviance, organizational citizenship behavior, and business unit performance: the bad apples do spoil the whole barrel. Journal of Organizational Behavior, 25(1), 67–80. https://doi.org/10.1002/job.243
• Ersoy, M. Ö. & Bostancı, A. B. (2022). Okul içi politik taktikler ile öğretmenlerin psikolojik sözleşmeye uyma düzeyleri arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(1), 72-86. https://doi.org/10.29065/usakead.1063086
• Girgin-Köse, S. (2013). Ortaokul öğretmenlerinin örgütsel sapma ve stratejik liderlik arasındaki ilişki üzerine algıları: İzmir ili örneği [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
• Griffin, R. W. & Glew, D.J. (1996). Organization-motivated aggression: a research framework. Academy of Management Review, 21(1), 225-253. https://doi.org/10.5465/amr.1996.9602161571
• Gruys, M. L. & Sackett, P. R. (2003). Investigating the dimensionality of counterproductive work behavior. International Journal of Selection and Assessment, 11(1), 30-42. https://doi.org/10.1111/1468-2389.00224
• Gruys, M. L. (2000). The dimensionality of devıant employee behavior in the workplace [Unpublished Doctoral Disseration]. University of Minesota.
• Hoşgörür, T. (2018). Yönetim ve eğitim yönetimi kuramları. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• İyigün N. O. (2011). Psikolojik kontratın örgütsel sapma üzerindeki etkisinde kişilik özelliklerinin rolü ve bir araştırma [Yayınlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
• İyigün, N. Ö. & Çetin, C. (2012). Psikolojik kontratın örgütsel sapma üzerindeki etkisi ve ilaç sektöründe bir araştırma. Öneri Dergisi, 10(1) 15-29. https://hdl.handle.net/11467/9269
• Jackie C. & Kessler, I. (2000). Consequences of the psychological contract for the emloyment relationship: a large scale survey. Journal of Management Studies, 37(7), 903-930. https://doi.org/10.1111/1467-6486.00210
• Karcıoğlu, F. & Türker, E. (2010). Psikolojik sözleşme ile örgütsel bağlılık ilişkisi: sağlık çalışanları üzerine bir uygulama. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 24(2), 121-140. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/30300
• Lara, P. Z., Tacoronte, D. & Ding, J. M. (2005). Procedural justice and workplace deviance: the mediating role of perceived normative conflict in work groups. University of La Rioja Decisiones Organizativas. https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2486900.pdf
• Lawrence, T.B. & Robinson, S.L. (2007). Ain’t misbehavin: Workplace deviance as organizational resistance. Journal of Management. 33(3), 378-394. https://doi.org/10.1177/0149206307300816
• Levinson, D. J. (1962). The psychotherapist's contribution to the patient's treatment career. In Second Conference on Research in Psychotherap. American Psychological Association.
• Loring, J. A. (2003). Changing employment contracts, changing psychological contracts and the effetcs on organisational commitment (Unpublished Doctoral Disseration). Curtin University. Macneil, I. R. (1985). Relational contract: What we do and do not know. Wisconsin Law Review.
• Marcus, B. & H. Schuler (2004). Antecedents of counterproductive behavior at work: A general perspective. Journal of Applied Psychology, 89(4), 647-660.
• Merton, R. K. (1997). On the evolving synthesis of differential association and anomie theory: a perspective from the sociology of science. Criminology, 35(3), 517-525.
• Morgül, G., & Fındıklı, M. A. (2022). Algılanan örgüt desteği ile üretkenlik karşıtı iş davranışı ilişkisinde kendini işletmeden hissetmenin ve işten aileye yönelik çatışmanın rolü. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 23(1), 1-19. https://doi.org/10.31671/doujournal.1064602
• Newstrom, J. W. & Davis, K. (2002). Organizational behavior human behavior at work. McGraw Hill. Özhan-Ersoy, M. (2022). Okul içi politik taktikler ile öğretmenlerin psikolojik sözleşmeye uyma düzeyleri arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(1), 72-86.
• Petersitzke, M. (2009). Supervisor psychological contract management. In Supervisor Psychological Contract Management. 131-142. https://doi.org/10.1007/978-3-8349-8194-3_6
• R. (2009). Çalışma yaşamında psikolojik sözleşmelerin ben neslinin kariyer kararlarına etkisi: İstanbul ili örneği [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Ticaret Üniversitesi
• Robinson S. L. & Bennett, R. J. (2003). A typology of deviant workplace behaviors: a multidimensional scaling study. Academy of Management Journal, 38(2), 555-572. https://doi.org/10.5465/256693
• Robinson, S. L. (1996). Trust and breach of the psychological contract. Administrative Science Quarterly, 41(1), 574–99. Roehling, M. V. (2008). An empirical assessment of alternative conceptualizations of the psychological contract construct: Meaningful differences or “much to do about nothing”? Employee responsibilities and rights journal, 20(4), 261-290.
• Rousseau, D. M. (1995). Psychological contracts in organizations. Sage.
• Rousseau, D. M. (2001). Schema promise and mutuality: the building blocks of the psychological contract. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 74(1), 511- 542. https://doi.org/10.1348/096317901167505
• Sandra L., Robinson S. L. & Bennett, R. J. (2000). Development of a measure of workplace deviance. Journal of Applied Psychology, 85(3), 351.
• Sarwar, M. Awan, R. N. Alam, M. & Anwar, M. N. (2010). Location and gender differences in deviant behavior among primary school teachers. International Journal of Business and Management, 5(12), 97-101. https://pdfs.semanticscholar.org/3f02/eb1c08a6916a4b383239b3e666e549052b8b.pdf
• Schalk, R. & Roe, R. (2007). Towards a dynamic model of the psychological contract. Journal of the Theory of Social Behavior, 37(2), 167-182. https://doi.org/10.1111/j.1468-5914.2007.00330.x
• Sönmez, B. (2017). Psikolojik sözleşme ve örgütsel bağlılık arasındaki ilişki: milli eğitim bakanlığına bağlı eğitim kurumlarında bir uygulama [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
• Türker, E. (2010). Psikolojik sözleşme ile örgütsel bağlılık ilişkisi: sağlık çalışanları üzerinde bir uygulama [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi.
• Türkkaş-Anasız, B. (2016). Öğretim üyelerinin örgütsel sapma davranışlarının incelenmesi (muğla sıtkı koçman üniversitesi eğitim fakültesi örneği) [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
• Wellin, M. (2007). Managing the psychological contract:using the personal deal to increase performance. Gower Publishing.
• Yılmaz, A. (2012). Psikolojik sözleşme ve örgütsel güven arasındaki ilişkinin analizi: Teorik ve uygulamalı bir çalışma [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi.