İslâm Hukukunda Depremin Kira Sözleşmelerine Etkisi: 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri Örneği

6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremler, birçok ilde ağır yıkımlara neden olmuş ve barınma ihtiyacını temel toplumsal meselelerden biri hâline getirmiştir. Kiralanan taşınmazların yıkılması, hasar görmesi, tahliye edilmesi veya güvenlik riski taşıması, kira ilişkilerinin hukukî sonuçlarının yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmıştır. Bu çalışma, deprem sonrasında ortaya çıkan kira uyuşmazlıklarını İslâm hukukunda icâre akdinin menfaat esaslı yapısı çerçevesinde incelemektedir. İcâre akdinin konusu, kiralanan malın aynından ziyade ondan elde edilmesi amaçlanan menfaattir. Menfaatin şer‘an yararlanmaya elverişli ve hukukî değer taşıyan uyuşmazlığa yol açmayacak ölçüde bilinen ve teslimi mümkün olması gerekir. Dolayısıyla menfaatin tamamen ortadan kalkması veya önemli ölçüde azalması, akdin devamını, ücret yükümlülüğünü ve fesih hakkını etkilemektedir. Araştırmada Hanefî ve Şâfiî mezheplerinin yaklaşımları karşılaştırılmıştır. Bu tercih, her iki mezhebin Türkiye’deki tarihsel ve toplumsal karşılıklarına ve özür, ölüm ile menfaat kaybının akde etkisine ilişkin doktriner farklılıklarına dayanmaktadır. Klasik kaynaklardaki hükümlerin afet şartlarına uygulanabilirliği değerlendirilirken sona erme sebeplerinin hukukî nitelikleri ayrıştırılmıştır. Sürenin dolmasıyla sona erme ve kiralananın tamamen yok olmasına bağlı infisah hükümleri, ayıp veya özür sebebiyle fesih hakkının doğduğu hâllerden ayrı incelenmiştir. Ölümün etkisi ise mezheplerin yaklaşımları ve akdin özellikleri çerçevesinde ele alınmıştır. Ayrıca zaruret, umûmü’l-belvâ, gabn, zararın giderilmesi ve haksız kazancın önlenmesi çerçevesinde tarafların hak ve sorumlulukları değerlendirilmiştir. Olağan dışı kira artışları, sözleşmedeki hukukî dengenin korunması bakımından incelenmiştir. Akdin sürdürülmesinden kaynaklanan zararlar, modern hukuktaki aşırı ifa güçlüğü kavramıyla özdeşleştirilmeden, Hanefîlerin özür anlayışındaki akitle üstlenilmeyen ilave zarar ölçütü ve her iki mezhebin menfaat kaybı ile ayıp hükümleri üzerinden açıklanmıştır. Bu değerlendirmelerde, taşınmazın fiziksel durumu ile fiilen kullanılabilirliği birlikte dikkate alınmış; hasarın menfaat üzerindeki etkisi, kullanım engelinin süresi ve zararın taraflar arasında nasıl dağıldığı üzerinde durulmuştur. Böylece farklı hasar ve kullanım durumlarının aynı hukukî sonuç altında değerlendirilmesinden kaçınılarak her olayın kendi şartları içinde ele alınması amaçlanmıştır. Çalışma, afet dönemlerinde icâreye ilişkin teorik ve pratik sorunları sözleşme adaleti çerçevesinde değerlendirmektedir.

The earthquakes centred in Kahramanmaraş on 6 February 2023 caused destruction and made housing a social concern. Destruction, damage, evacuation, and safety risks affecting leased properties necessitated reassessing rental relationships. This study examines rental disputes following the earthquakes through the usufruct-based structure of ijārah in Islamic law. The subject matter of ijārah is the intended usufruct rather than the property itself. This usufruct must be legally permissible and valuable, sufficiently known, and deliverable. Its complete loss or substantial reduction affects contractual continuation, rent obligations, and termination rights. The study compares the Ḥanafī and Shāfiʿī schools, selected for their historical and social presence in Türkiye, as well as doctrinal differences concerning valid excuses, death, and loss of usufruct. Classical rulings are assessed for their applicability to disaster conditions, distinguishing the legal nature of different grounds for ending contracts. Expiry and automatic dissolution following complete destruction are examined separately from rights of termination arising from defects or valid excuses. The effects of death are evaluated according to each school’s approach and the contract’s characteristics. The parties’ rights and responsibilities are examined through necessity, widespread unavoidable hardship (ʿumūm al-balwā), contractual disparity (ghabn), removal of harm, and prevention of unjust gain. Exceptional rent increases are considered in relation to contractual balance. Harm resulting from contractual continuation is analysed through the Ḥanafī understanding of additional harm not assumed under the contract and both schools’ rulings on defects and loss of usufruct, without equating these with modern hardship doctrines. The analysis considers physical condition, practical usability, the duration of impediments, and the distribution of harm. Different damage and usage circumstances are assessed individually rather than assigned identical legal consequences. The study thus evaluates theoretical and practical problems of ijārah during disasters within a framework of contractual justice, highlighting the role of Islamic legal principles.