The Chalcolithic Period on the Western Border of the Keban Dam Area: Findings from the Kalaycık, Kalecikler and Hoşrik Excavations (Elazığ-Ağın)

Abstract

Within the framework of the Keban Dam Salvage project, the first systematic surveys in the Upper Euphrates Basin were carried out in 1967, with excavation campaigns commencing in 1968. Rescue excavations in the area came to an end in 1975 with the impoundment of the reservoir. As a result of the excavations conducted by international teams before this best-documented destruction, the region became one of the relatively well-documented archaeological zones in the Near East. Located in the western part of this extensive region, Ağın was an important area before the construction of the Keban Dam, where the Karasu and Murat rivers converged to form the Euphrates, opening northwards towards Kemaliye (Eğin) and the Erzincan Plain, and westwards via the Arapkir route to the Malatya Plain. The fertile Altınova region to the east of the Keban Dam area has seen more intensive research than other areas, owing to its large scale mounds with central place characteristics. However, more limited studies have been conducted around Ağın, the western extension of the Keban Dam area. The excavation projects at Kalaycık, Kalecikler, Hoşrik Area, Kilise Yazısı and the Hereser, conducted by a team under the direction of Prof. Dr Ümit Serdaroğlu aimed to elucidate the Classical-period settlement pattern of the region. At the sites of Kalaycık, Kalecikler and Hoşrik, excavations have identified evidence of occupation during the Chalcolithic period. Across these settlements, levels dating to the Iron Age and earlier periods are recognised primarily through their pottery assemblages, independent of architectural contexts. It can be suggested that Kalaycık Höyük was inhabited from the Early Chalcolithic Period onwards; however, all three settlements also exhibit evidence for the Late Chalcolithic Period.

Keywords

• Keban Dam
• Kalaycık
• Kalecikler
• Hoşrik
• Chalcolithic

Keban Barajı’nın Batı Sınırında Kalkolitik Dönem: Kalaycık, Kalecikler ve Hoşrik Kazıları (Elazığ-Ağın) Bulguları

Öz

Keban Baraj Gölü yapımı projesi kapsamında, Yukarı Fırat Havzası’nda ilk sistemli yüzey araştırmaları 1967’de, kazılar ise hemen sonrasında 1968’de başlar. Keban Baraj alanındaki kurtarma kazıları, suyun dolmasıyla 1975’te son bulur. Bu dönüşümsüz tahribat öncesinde uluslararası ekiplerce yapılan kazılar sonucunda bölge, Yakındoğu’nun görece en iyi tanınan arkeolojik istasyonlarından biri haline gelmiştir. Bu geniş alanın batısında bulunan Ağın, Keban Barajı’nın yapımından önce Karasu ile Murat nehirlerin birleşerek Fırat’ı oluşturduğu, kuzeyde Kemaliye (Eğin) ile Erzincan Ovası’na, batıda da Arapkir yolu ile Malatya Ovası’na açılan önemli bir bölgedir. Keban Baraj Gölü alanının doğusundaki verimli Altınova Bölgesi, büyük boyutlu ve merkez karakterli höyükleri ile diğer alanlara göre daha yoğun çalışmalara sahne olmuştur. Bununla birlikte Keban Baraj Alanının batıya açılan Ağın çevresinde daha sınırlı ölçüde çalışmalar yapılmıştır. Prof. Dr. Ümit Serdaroğlu başkanlığındaki bir ekipçe yürütülen Kalaycık, Kalecikler, Hoşrik Mevki ve Kilise Yazısı, Hereser Nekropolü kazı projeleri, bölgenin Klasik Dönem yerleşim düzeni aydınlatılmayı hedeflemiştir. Bu merkezlerden Kalaycık, Kalecikler ve Hoşrik Mevki kazılarında Kalkolitik Dönem’in varlığı tespit edilmiştir. Tüm bu yerleşimlerde yürütülen kazılarda Demir Çağ ve öncesine ait tabakalar mimari kontekslerden bağımsız, çanak-çömlek repertuvarı ile tanınmaktadır. Kalaycık Höyük’e Erken Kalkolitik Dönem’den itibaren yerleşildiği önerilebilir. Bununla beraber her üç yerleşimde de Geç Kalkolitik Dönem’in varlığı ifade edilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Keban Barajı
• Kalaycık
• Kalecikler
• Hoşrik
• Kalkolitik Dönem

References

1. Akdeniz, E. (1994). Halaf ve Obeyd Kültürleri Üzerine Bazı Gözlemler ve Pirot Höyüğün Halaf-Obeyd Boyalı Çanak Çömleği. Anadolu Araştırmaları, XVII/2, 1-48.
2. Akkermans, P. M. M. G. (1988)a. The Period V Pottery. In. N. van Loon (Ed.), Hammam et-Turkman I-II, Report on the University of Amsterdam's 1981-1984 Excavations in Syria, 287-350.
3. Akkermans, P. M. M. G. (1988)b. The Period IV Pottery. In. N. van Loon (Ed.), Hammam et-Turkman I-II, Report on the University of Amsterdam's 1981-1984 Excavations in Syria, 181-286.
4. Algaze, G. (1993). The Uruk World System. The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization. Chicago.
5. Arsebük, G. (1979). Altınova’da (Elazığ) Koyu Yüzlü Açkılı ve Karaz Türü Çanak Çömlek Arasındaki İlişkiler. VIII. Türk Tarih Kongresi, 81-92.
6. Bachmann, F. (1998). Das keramische Invanter Eines Urukzeitlichen Gebäudes in Tell Sheikh Hassan/Syrien. Subartu IV-1, 89-130.
7. Balossi-Restelli, F. (2012). The beginning of the Late Chalcolithic occupation at Arslantepe, Malatya. In After the Ubaid. Interpreting change from the Caucasus to Mesopotamia at the dawn of urban civilization (4500-3500 BC). Papers from The Post-Ubaid Horizon in the Fertile Crescent and Beyond. International Workshop held at Fosseuse, 29th June-1st July 2009, Istanbul, Varia Anatolica, 27: 235-259.
8. Balossi-Restelli, F., Di Nocera, G., Biancifori, E., Batıhan, M. & Başaran, Ö. (2023). Arslantepe Geç Kalkolitik 3-4 Evrelerine Ait Domestik Bir Mahalle. TÜBA-AR, 33: 39-50.

9. Benette, S., Abu Jayyab, K., Gibbon, E., Lewis, M., P., Qadir, Z., A., Cabral, R. & Tome, A., G. (2021). Late Chalcolithic Ceramic Development in Southern Iraqi Kurdistan: The Stratıgraphic Soundıng At Kani Shaie. Iraq, 83, 119-166.
10. Brant, R., W. (1978). The Chalcolithic Pottery. In M.N. van Loon (Ed.), Korucutepe 2, 57-61.
11. Braidwood, R. J. & Braidwood L. S. (1960). Excavations in The Plain of Antioch I: The Earlier Assemblages Phases A-J. The University of Chicago Oriental Institute Publications, Vol. LXI.
12. Campbell, S. & Fletcher, A., (2010). Questioning the Halaf-Ubaid Transition. In R.A. Carter and G. Philip (Eds.), Beyond the Ubaid. Transformation and Integration in the Late Prehistoric Societies of the Middle East. Papers from “The Ubaid Expansion? Cultural Meaning, Identity and the Lead-up to Urbanism”. International Workshop held at Grey College, University of Durham, 20-22 April 2006, Chicago, 69-84.
13. Coşkun, N. (2018). Keban Projesi: Ağın Hoşrik Mevki ve Kalecikler Kurtarma Kazılarına Yeni Bir Bakış. Anadolu Araştırmaları, 21, 124-153.
14. Coşkun, N. (2019). Keban Projesi: Ağın-Kalaycık Höyüğü Kurtarma Kazısının Yeniden Değerlendirilmesi. BELLETEN, LXXXIII, 25-47.
15. Çalışkan Kılıç, N., Kılıç, S. & Çalışkan Akgül, H. (2017). An Archaeometrıc Study Of Provenance And Firing Technology Of Halaf Pottery From Tilkitepe (Eastern Turkey). Mediterranean Archaeology and Archaeometry. Vol. 17-2, 35-48
16. D’Anna, M., B., Fragnoli, P. & Sanders, A. (2022). The Late Chalcolithic Pottery of the Malatya ve Altınova Regions Distinct but Overlapping Communities of Practice, Istanbuler Mitteilungen, 72, 27-71.
17. Dönmez, S. (2023). Akçadağ (Malatya) Yüzey Araştırması, 2021. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 383, 339-359.
18. Esin, U. (1972). Tepecik 1970. Keban Projesi 1970 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-No: 3, 139-147.
19. Esin, U. (1976). Tülintepe Kazısı, 1972. Keban Projesi 1972 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-No: 5, 119-134.
20. Esin, U. (1981). 1980 Yılı Değirmentepe (Malatya) Kazısı Sonuçları. Kazı Sonuçları Toplantısı, III, 39-41.
21. Esin, U. (1982). Tepecik Kazısı, 1974. Keban Projesi 1974-1975 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-No: 7, 71-119.
22. Esin, U. (1986). Doğu Anadolu’da Bulunan Obeyd Tipi Çanak Çömlek ve Değirmentepe (Malatya) Kazıları, Türk Tarih Kurumu Kongresi- IX, 81-91.
23. Esin, U. & Harmankaya, S. (1987). Değirmentepe (Malatya) Kurtarma Kazısı 1986. Kazı Sonuçları Toplantısı, IX-1, 79-125
24. Frangipane, M. (1997). A 4th-millennium temple/palace complex at Arslantepe-Malatya. North-South relations and the formation of early state societies in the Northern regions of Greater Mesopotamia. Paléorient, 23-1, 45-73
25. Frangipane, M. (1993). Local Components in the Development of Centralized Societies in Syro-Anatolian Regions. In M. Frangipane, H. Hauptmann, M. Liverani, P. Matthiae & M. Mellink (Eds.), Between the Rivers and Over the Mountains, 133-161.
26. Frangipane, M. (1997). A 4th-millennium temple/palace complex at Arslantepe-Malatya. North-South relations and the formation of early state societies in the Northern regions of Greater Mesopotamia. Paléorient, 23-1: 45-73
27. Frangipane, M. (2000). The Late Chalcolithic / EB I Sequence at Arslantepe. Chronological and CulturalRemarks From a Frontier Site. In C. Marro&H. Hauptmann (Eds.), Chronologies Des Pays Du Caucase Et De L’Euphrate Aux IVe-IIIe Millenaires, 439-470.
28. Gölbaş, A. (2024). Arapgir Yüzey Araştırması 2022 Sezonu. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 39-1, 151-169.
29. Hauptmann, H. (1972). Norşun Tepe Kazısı, 1970. Keban Projesi 1970 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-No: 3, 87-119.
30. Hauptmann, H. (1976). Norşuntepe Kazıları, 1972. Keban Projesi 1972 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-No: 5, 41-60.
31. Hauptmann, H. (1979). Norşuntepe Kazıları, 1972. Keban Projesi 1973 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-No: 6, Ankara, 1979, 43-60.
32. Hauptmann, H. (1982). Norşuntepe Kazıları, 1974. Keban Projesi 1974-1975 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-No: 7, 15-71.
33. Il, H. (1993). Catalogue of Pottery from Tell Gubba: Level VII. Al Rafidan, XIV,209-267.
34. Karsgaard, P. (2010). The Halaf-Ubaid Transition: a transformation without a center. In R.A. Carter and G. Philip (Eds.), Beyond the Ubaid. Transformation and Integration in the Late Prehistoric Societies of the Middle East. Papers from “The Ubaid Expansion? Cultural Meaning, Identity and the Lead-up to Urbanism”. International Workshop held at Grey College, University of Durham, 20-22 April 2006, Chicago, 51-69.
35. Korfmann, M. (1982). Tilkitepe. Tübingen.
36. Koşay, H. Z. (1972). Pulur (Sakyol) Kazısı, 1970. Keban Projesi 1970 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-No: 3, 127-139.
37. Marro, C. (2010). Where did Late Chalcolithic Chaff-Faced Ware originate? Cultural Dynamics in Anatolia and Transcaucasia at the Dawn of Urban Civilization (ca 4500-3500 BC). Paléorient. 36-2, 35-55.
38. Ökse, A., T. & Görmüş, A. (2013). Salat Tepe 2005-2008 Kazıları. In Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü-Diyarbakır Müzesi (Ed.), Ilısu Barajı ve HES Projesi Arkeolojik Kazıları 2004-2008 Çalışmaları, 163-201.
39. Ökse, A., T., Yurt, V., Can, Ş. & Konak, A. (2022). Ambar Barajı-Kendale Hecala 2019-2020 Kazıları, 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları, Cilt 1, 249-265.
40. Özdemir, A. (2023). Elazığ Prehistoric Archaeological Survey (EPAS) 2022 Harput Plateau and Elazığ Plain: A Preliminary Report. Anatolia Antiqua. XXXI, 261-275.
41. Özdoğan, M. (1977). Aşağı Fırat Havzası 1977 Yüzey Araştırmaları. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Aşağı Fırat Projesi Yayınları, Seri I-No: 2.
42. Pearce, J. (2000). The Late Chalcolitithic sequence at Hacınebi Tepe, Turkey. In C. Marro & H. Hauptmann (Eds.), Chronologies Des Pays Du Caucase Et De L’Euphrate Aux IVe-IIIe Millenaires, 115-144.
43. Russell, H. F. (1985). Pre-Classical Pottery of Eastern Anatolia, Based on a survey by Charles Burney of sites alaong Euphrates and araund Lake Van. BAR International Series 85
44. Sagona, A. & Sagona, C. (2000). Excavations at Sos Höyük, 1998 to 2000 Fifth Preliminary Report. Ancient Near Eastern Studies. XXXVII, 57-127.
45. Schwartz, G. M. (1988). Ceramic Chronology from Tell Leilan Operations 1, Yale Universiy Press.
46. Schachner, A. (2002). Ausgrabungen in Giricano (2000-2001) Neue Forschungen an der Nordgrenze des Mesopotamischen Kulturraums. İstanbuler Mitteilungen, 52, 9-57.
47. Serdaroğlu, Ü. (1969). 1969 Ağın ve Kalaycık Kazıları. Türk Arkeoloji Dergisi, XVII(2), 185-210.
48. Serdaroğlu, Ü. (1970). 1968 Ağın ve Kalaycık Kazıları Ön Raporu. 1968 Yaz Çalışmaları, Metin, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-Yayın: I, 29-40.
49. Serdaroğlu, Ü. (1971)a. Recent Archaeological Research in Turkey, Ağın and Kalaycık 1968-70. Anatolian Studies, 21, 48-49.
50. Serdaroğlu, Ü. (1971)b. Ağın ve Kalaycık Kazıları, 1969. Keban Projesi 1969 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-No: 2, 23-26.
51. Serdaroğlu, Ü. (1972). Ağın ve Kalaycık Kazıları, 1970. Keban Projesi 1970 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-No: 3, 7-23.
52. Stein, G.J. & Özbal, R. (2007). A Tale of Two Oikoumenai. Variation in the Expansionary Dynamics of ‘Ubaid and Uruk Mesopotamia. In E.C. Stone (Ed.), Settlement and Society. Essays Dedicated to Robert McCormick Adams, Chicago: 329-343.
53. Thissen, L. C. (1985). The Late Chalcolithic and Early Bronze Age Pottery from Hayaz Höyük. Anatolica, XII, 76-130.
54. Trufelli, F. (1997). Ceramic Correlations and Cultural Relations in the IVth Millennium Eastern Anatolia and Syro-Mesopotamia. Studi Micenei Ed Egeo-Anatolici. XXXIX, 5-33.
55. Yaramancı, A. (1970). Keban Projesi Jeofizik Araştırmaları Ön Raporu. 1968 Yaz Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-Yayın: I, 13-21.
56. Whallaon, R., & Wright, H. T. (1970). 1968 Yılı Fatmalı-Kalecik Kazısı Ön Raporu. 1968 Yaz Çalışmaları, Metin, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri I-Yayın: I, 61-71.
57. Wilkinson, T. J. (1990). Town and Country in Southern Anatolia. Vol. I: Settlement and Land Use at Kurban Höyük and Other Sites in the Lower Karababa Basin. The University of Chicago Oriental Institute Publications, Vol. 109.
58. Wright, H. T. & Whallaon, R., (1998). Investigations at Fatmalı Kalecik: a Hamlet in the Upper Euphrates Valley. In G. Arsebük, M.J. Mellink&W. Schirmer (Eds.), Karatepe’deki Işık, Halet Çambel’e Sunulan Yazılar, 775-809.
59. Yiğitpaşa, D. (2013). Samsun İlinde Geç Kalkolitik Çağ’a? Tarihlenen Deliklitepe ve Kürkürün Tepe Höyüğü. In O. Tekin, H. M. Sayar & E. Konyar (Eds.), Tarhan Armağanı, 339-358.