Architectural Structures in Diyarbakir And Its Surroundings During the Chalcolithic Period

Abstract

The primary objective of this study is to examine the general characteristics of the architectural structures that developed in Diyarbakır and its surroundings during the Chalcolithic Age from a multifaceted perspective. The study specifically seeks answers to the following questions: Did the commercial and cultural relations maintained with Mesopotamia have an impact on the architectural traditions established in the region? Furthermore, what elements of the Chalcolithic Age cultures that emerged and developed in Mesopotamia are reflected in the formation of architectural traditions in the field? The answers to these questions will undoubtedly yield important findings regarding the region's residential architecture. Indeed, with the Chalcolithic Age, mudbrick architecture gradually became widespread as a result of new settlement practices coming from Mesopotamia in the south. In addition to the dwellings built as a result of ongoing economic and cultural contacts, temple architecture, which was gradually becoming institutionalised, also developed. Findings from archaeological excavations conducted in modern times reveal that the social life observed in the Ancient Near East during the Chalcolithic Age and the associated cultural transformations can also be traced in Diyarbakır and its surroundings. In particular, the storage rooms, ovens, hearths and workshops uncovered in architectural structures were visible results of changes in social and economic conditions. Furthermore, the architectural fabric of the area during this period was shaped by the existence of numerous building complexes developed around the main structure. This architectural transformation also constituted the fundamental parameters of the social and cultural changes that emerged during the Chalcolithic Age. Consequently, the phenomenon of urbanisation, which was widespread in the Anatolian plains during this period, emerged as a result of the transformation experienced in architectural traditions.

Keywords

• Chalcolithic Cultures
• Permanent Dwellings
• Cultural Interactions
• Mudbrick Architecture
• Multi-structure Complex

Kalkolitik Çağ’da Diyarbakır ve Çevresindeki Mimari Yapı

Öz

Bu çalışmanın temel amacı Kalkolitik Çağ’da Diyarbakır ve çevresinde gelişen mimari yapıların, genel karakteristik özelliklerini çok yönlü bir bakış açısıyla ele almaktır. Çalışmada özellikle şu sorulara yanıtlar aranmaktadır: Sahada kurgulanan mimari geleneklerde Mezopotamya ile sürdürülen ticari ve kültürel ilişkilerin bir etkisi olmuş mudur? Ayrıca Mezopotamya da ortaya çıkan ve gelişim gösteren Kalkolitik Çağ kültürlerinin, saha üzerindeki mimari geleneklerin biçimlenmesine yansıyan unsurları nelerdir? Elbette bu sorulara verilecek cevaplar sonrasında bölgenin konut mimarisine ilişkin önemli bulgular elde edilecektir. Zira Kalkolitik Çağ’la birlikte güneydeki Mezopotamya’dan gelen yeni yerleşme pratiklerinin bir sonucu olarak kerpiç mimari giderek yaygınlaşmıştır. Sürdürülen ekonomik ve kültürel temaslar sonucunda inşa edilen konutların dışında giderek kurumsallaşmaya başlayan tapınak mimarisi de gelişmiştir. Modern dönemlerde gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sonucunda elde edilen bulgular, Kalkolitik Çağ’da Eski Yakın Doğu’da gözlemlenen toplumsal yaşam ve buna bağlı kültürel dönüşümlerin Diyarbakır ve çevresinde de izlenebildiğini ortaya koymaktadır. Özellikle mimari yapılarda ortaya çıkarılan erzak depoları, fırın, ocak ve işlikler, toplumsal ve ekonomik koşullardaki değişimin görünür sonuçları olmuştur. Ek olarak bu dönemde alandaki mimari yapı dokusu ana mekân çevresinde gelişen birçok yapı kompleksinin varlığıyla şekillenmiştir. Söz konusu bu mimari dönüşüm aynı zamanda Kalkolitik Çağ’da ortaya çıkan toplumsal ve kültürel değişimlerin temel parametrelerini oluşturmuştur. Dolayısıyla bu dönemde Anadolu düzlüklerinde yaygın olarak görülen kentleşme olgusu, mimari geleneklerde yaşanan dönüşümün bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kalkolitik Çağ Kültürleri
• Kalıcı Konut
• Kültürel Etkileşimler
• Kerpiç Mimari
• Çoklu Yapı Kompleksi

References

1. Akurgal, E. (2005). Anadolu Kültür Tarihi. Ankara: Tübitak Bilim Kitapları.
2. Arslantaş, Y. (2008). Asur Ticaret Kolonileri Döneminde Anadolu’da İktisadi Hayat. Elazığ: Örnek Ofset.
3. Arslantaş, Y. (2014). Kalkolitik Çağ’da Harput ve Çevresinin Genel Vaziyeti. Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi, 2, pp. 87-110.
4. Arslantaş, Y. (2017). Tarih Öncesi Dönemde Elazığ. Elazığ: Elazığ Belediyesi Kültürel Eserler Serisi 29.
5. Arslantaş, Y. & Miğal, S. (2024). Asurlu Tüccarların Anadolu’daki Sömürge Faaliyetleri. Akademik MATBUAT, 8/1, pp. 24-42. https://doi.org/10.62809/matbuat.1444683.
6. Ay, E. (2002). 2000 Yılı Müslümantepe Kazısı. 23. Kazı Sonuçları Toplantısı, 2, 28 Mayıs-1 Haziran 2001, Ankara, pp. 415-422.
7. Ay, E. (2010). Müslümantepe. Aktüel Arkeoloji Dergisi, 17, pp. 84-89.
8. Ay. E., Ay. A., Tarhan, Ç. M. (2013). Ilısu Barajı ve Hes Projesi Arkeolojik Kazıları 2004-2008 Çalışmaları. Müslümantepe Kazıları 2005-2008 (pp. 273-302), Diyarbakır: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü- Diyarbakır Müze Müdürlüğü.

9. Bartl, P. V. (2012). Studien zur Urbanisierung Nordmesopotamiens. Laneri, N., Pfalzner, P. Valentini, S. (Ed.), Giricano and Ziyaret Tepe: Two Middle Bronze Age Sites in the Upper Tigris Region (pp. 175-192), Harrassowitz Verlag: Wiesbaden.
10. Bernbeck, R., Costello, S., Ünal, N. (2004). Excavatıons At Yenice Yanı. 25. Kazı Sonuçları Toplantısı. 26-31 Mayıs 2003, Ankara, pp. 117-126.
11. Bernbeck, R. & Costello, S. (2011). Yenice Yanı: Soundings at a Late Chalcolithic and Iron Age Hamlet. Tuna, N. ve Öztürk, J. (Ed.), Ilısu ve Baraj Gölleri Altında Kalacak Arkeolojik ve Kültür Varlıklarını Kurtarma Projesi 2002 Yılı Çalışmaları (pp. 653-686). Ankara: ODTÜ- TAÇDAM.
12. Bıçakçı, E. (2002). Architecture Towards Urbanization in the Chalcolithic Age. Arkeoatlas Journal, 1, pp.132-133.
13. Burney, C. A. (1977). From Village to Empire, Manchester: Oxford.
14. Can, Ş. & Çiftçi, Ş. (2023). Kendale Hecala on The Ambar Çay in The Upper Tigris Region: The First Preliminary Report on the 2018-2019 Excavations. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları Arkeoloji Dergisi, XXIX, pp. 39-64.
15. Can, Ş., Ökse, A. T., Yurt, V., Çolak, M. (2023). Ambar Barajı-Kendale Hecala 2021 Kazıları. 42. Kazı Sonuçları Toplantısı, 23-27 Mayıs 2022, Denizli, pp. 187-202.
16. Can, Ş. (2023). Kendale Hecala’da Geç Neolitik ve Erken Kalkolitik Dönem Tabakalarında Açığa Çıkan Ahşap Kalıntılarının Antrakolojik Yöntemle Tür Tespiti. Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü, 47, pp. 117-119.
17. Çambel, H. (1991). The Importance of Prehistoric Research in Southeastern Anatolia from a Cultural History Perspective. Atatürk Conferences IV, Ankara: Turkish Historical Society Press, pp. 26-32.
18. Çevik, Ö. (2020). Arkeolojik Kanıtlar Işığında Tarihte İlk Kentler ve Kentleşme Süreci. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
19. Çıvgın, İ. (2015). “Uruk’un Yayılışı”: MÖ. 4. Binyılda Mezopotamya’da Erken Kentler, Takas Ağları ve Kolonileşme. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 6/18, pp. 246-299.
20. Gökçek, L. G. & Abacı, O. (2019). Anadolu’nun Eskiçağ Tarihi. İstanbul: Değişim Yayınları.
21. Kalkan, E. (2022). Yukarı Dicle Havzası’nda Kalkolitik Çağ Kronolojik ve Kuramsal Sorunlar. İstanbul: Kdy Akademi.
22. Kaya, M. A. (2017). Türkiye’nin Eskiçağ Tarihi I Tarih Öncesi Çağlardan Demir Devri’ne Kadar. Ankara: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
23. Köroğlu, K. (2020). Eski Mezopotamya Tarihi Başlangıcından Perslere Kadar. İstanbul: İletişim Yayınları.
24. Lanerı, N. (2005). Hirbemerdon Tepe 2003: A Preliminary Report. 26. Kazı Sonuçları Toplantısı, 2, 24-28 Mayıs 2004, Konya, pp. 63-72.
25. Lanerı, N. (2014). Hirbemerdon Tepe 2003-2012 Seramik Kronolojisi. 35. Kazı Sonuçları Toplantısı, 27-31 Mayıs 2013, Muğla, pp. 195-202.
26. Russo, S. G. & Lanerı, N. (2017). Hırbemerdon Tepe and The Upper Tıgrıs Regıon Durıng The Mıddle Broze Age. Uluslararası Diyarbakır Sempozyumu 02-05 Kasım 2016 (pp. 135-154). Bircan. U., Coşkun. A., Temel. M., Kılıç. P. G. (Ed), Diyarbakır Valiliği: Kültür Sanat Yayınları.
27. Memiş, E. (2007). Eskiçağ’da Mezopotamya. Bursa: Ekin Yayınları.
28. Mieroop, M. V. (2018). Ancient Near Eastern History 3000-323 BC. (Trans. Sinem Gül), Istanbul: Homerkitabevi.
29. Naumann, R. (2019). Eski Anadolu Mimarlığı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
30. Ökse, A. T. & Görmüş, A. (2006). Excavations at Salat Tepe in the Upper Tigris Region: Stratigraphical Sequence and Praliminary Results of the 2005-2006 Seasons. Akkadıca, 127, pp. 167-197.
31. Ökse, A. T., Görmüş, A., İnal, N. (2007). Ilısu Barajı- Salat Tepe 2005 Yılı Kurtarma Kazısı. 28. Kazı Sonuçları Toplantısı, 29 Mayıs-2 Haziran 2006 Çanakkale, pp. 51-64.
32. Ökse, A. T. (2017). Salat Tepe: Overview of the Stratigraphic Sequence and The Early EBA Levels Excavated in the Last Two Seasons. In Archaeology of Anatolia Volume II, Cambridge: Cambridge Scholars Press, pp. 40-65.
33. Ökse, A. T., Görmüş, A., Bilici, M. A. (2009). Ilısu Barajı – Salat Tepe 2007 Yılı Kazısı. 30. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1, 26-30 Mayıs 2008, Ankara, pp. 19-32.
34. Ökse, A. T., Yurt, V., Can, Ş., Konak, A. (2022). Ambar Barajı-Kendale Hecala 2019-2020 Kazıları. 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları, 1, Ankara, pp. 249-264.
35. Özbaşaran, M. (1992). Doğu ve Güneydoğu Anadolu Kalkolitik Mimarisinde Tülintepe Yerleşmesinin Yeri. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Prehistorya Bilim Dalı, İstanbul, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
36. Özdoğan, M. (2002). Köyden Kente Kalkolitik Çağ. Arkeoatlas Dergisi, 1, pp. 110-129.
37. Parker, B. J. & Dodd, L. S. (2004). The Upper Tigris Archaeological Research Project (Utarp): A Preliminary Report from the 2002 Excavations at Kenan Tepe. 25. Kazı Sonuçları Toplantısı, 2, 26-31 Mayıs 2003, Ankara, pp. 471-482.
38. Parker, B. J. (2007). Yukarı Dicle Arkeolojik Araştırma Projesi (UTARP): 2005 Yılı Kenan Tepe Arazi Çalışması Raporu. 28. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1, 29 Mayıs-2 Haziran 2006 Çanakkale, pp. 323-340.
39. Parker, B. J. (2011). Yukarı Dicle Arkeolojik Araştırma Projesi (YDAAP/UTARP): Kenan Tepe’de On Yıllık Araştırmalara Kısaca Bir Bakış. In Salvage Project of the Archaeological Heritage of the Ilısu and Carchemish Dam Reservoirs 2000–2008, Ankara: Middle East Technical University. In press, http://arcserver.usc.edu/reports/reports/Parker_Kenan_Tepe_2000_200 8.pdf.
40. Parker, B. J., F, Foster, C. P., Nicoll, K., Kennedy, J. R. Graham, Smith, A., Hopwood, D. E., Hopwood, M., Butler, K., Healey, E., Uzel, M. B. and Jensen, R. P., Smith. (2009). The Upper Tıgrıs Archaeologıcal Research Project (UTARP): A Preliminary Report from the 2007 and 2008 Field Seasons at Kenan Tepe. Anatolıca, XXXV, pp. 85-152. https://www.academia.edu/attachments/6375153/download_file.
41. Parker, B. J. (2009). The Upper Tigris Archaeological Research Project (Utarp): A Report of the 2007 Field Season at Kenan Tepe. 30. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1, 26-30 Mayıs 2008, Ankara, pp. 377-386.
42. Parker, B. J., Dodd, L., Creekmore, A., Healey, P., Healey, C. (2006). The Upper Tıgrıs Archaeologıcal Research Project (UTARP)- A Preliminary Report from the 2003 and 2004 Field Seasons at Kenan Tepe. Anatolıca, XXXII, pp. 71-151. https://doi.org/10.2143/ANA.32.0.2012554.
43. Sagona, A., Zımansky, P. (2018). Turkey’s Oldest Cultures in Light of Archaeological Data: 1,000,000-550 BCE. (Trans. Nezih Başgelen, Sim İris Belik, et al.). Istanbul: Archaeology and Art Publications.
44. Schachner, A. ve Schachner, Ş. (2003). 2000-2001 Yılı Giricano Kazıları. 24. Kazı Sonuçları Toplantısı, 2, 27-31 Mayıs 2002, Ankara, pp. 447-460.
45. Schachner, A. (2022). The Upper Tigris Region between Mesopotamia and Anatolia. Otto, A. ve Kaniuth, K (Ed.), Excavations at Giricano (2000-2003) (pp. 254-259), Unter Mitarbeit von Femke Grops: 50 Jahre Vorderasiatische Archaologie in München: Münchener Abhandlungen zum Alten Orient. https://www.academia.edu/attachments/86197001/download_file
46. Sevin, V. (1999). Anadolu Arkeolojisi. İstanbul: Der Yayınları.
47. Sevin, V. (2003). Eski Anadolu ve Trakya Başlangıcından Pers Egemenliğine Kadar. İstanbul: İletişim Yayınları.
48. Şenyurt, S. Y. & Akçay, A. (2020). Anadolu Prehistoryasına Adanmış Bir Yaşam: Jak Yakar’a Armağan. Gür, B. Ve Dalkılıç, S. (Ed.), Aşağı Salat Kazıları ve Yukarı Dicle Havzası Yerleşim Tarihi Üzerine Genel Bir Değerlendirme, (pp. 413-438), Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
49. Şenyurt, S. Y. (2002). Ilısu Barajı-Aşağı Salat 2000 Yılı Kazısı. 23. Kazı Sonuçları Toplantısı, 2, 28 Mayıs-1 Haziran 2001, Ankara, pp. 445-452.
50. Şenyurt, S. Y. (2002). Aşağı Salat 2000 Yılı Kazısı. Tuna, N., Öztürk, J. (Ed.), Ilısu ve Kargamış Baraj Gölleri Altında Kalacak Arkeolojik Kültür Varlıklarını Kurtarma Projesi 2000 Yılı Çalışmaları (pp. 671-697), Ankara: ODTÜ Tarihsel Çevre Araştırma Merkezi (TAÇDAM).
51. Tekin, H. (2019). Tarih Öncesinde Mezopotamya Yeni Yaklaşımlar, Yeni Yorumlar ve Yeni Kronoloji. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
52. Yakar, J. (1985). The Later Prehistory of Anatolia The Late Chalcolithic and Early Bronze Age II, Bar İnternational Series 268 (II).
53. Yakar, J. (2014). Eski Anadolu Toplumunun Arkeolojideki Yansımaları Neolitik ve Kalkolitik Çağ Topluluklarının Sosyo-Ekonomik Yapıları, İnanç Sistemleri ve Teknolojileri I, (Çev. Göksenin Abdal), İstanbul: Homer kitabevi.
54. Yıldırım, R. (1996). Eskiçağ ’da Anadolu. İzmir: Meram Yayıncılık.