Sessizliğin Psikolojisi: Gazze Soykırımı Özelinde Küresel Seyirci (Bystander) Davranışının Sosyal-Din Psikolojik Analizi

Mass violence is sustained not only by those who perpetrate it but also by the silence and inaction of those who observe it. Social psychology has traditionally approached this problem through the concept of bystander behaviour, a body of work built largely on face-to-face emergency situations in which an observer must decide, within seconds, whether to intervene physically. Contemporary humanitarian crises, however, increasingly unfold within digitally mediated environments. Individuals now witness atrocity through social media feeds and online news rather than through direct physical presence, and they do so continuously, over months and years, from a geographical distance that precludes immediate intervention. Existing bystander theories offer valuable insights into helping behaviour, but they remain limited in explaining why individuals remain passive when exposed to large-scale, protracted, and geographically distant atrocities. This study proposes a theoretical model to explain global digital bystander behaviour in response to the genocide in Gaza that has continued since October 7, 2023. It pays particular attention to a paradoxical phenomenon: the apparent passivity of many Muslim individuals despite sharing a religious identity with Palestinian victims. Research in the psychology of religion has repeatedly associated religiosity with empathy, prosocial behaviour, and moral concern, yet these tendencies do not reliably translate into collective action. Neither social psychology nor the psychology of religion has adequately explained why a shared religious identity mobilizes some individuals toward active intervention while providing others with a psychological framework that accommodates inaction. Available empirical work on media-mediated exposure to the genocide indicates that more religious individuals are more strongly affected emotionally and more inclined to confront rather than avoid such content, yet the behavioural dimension of this response remains largely unmeasured. The discrepancy between a strong affective response and a limited behavioural one constitutes the explanatory gap this article addresses. The article develops a five-layer psychosocial model through a systematic integration of social psychology, the psychology of religion, and the mass violence literature. The first layer is structural. Drawing on the urban overload hypothesis and on scarcity theory, it argues that digital overstimulation, information overload, and chronic time pressure narrow the field of moral attention, so that atrocity content is processed as one stimulus among thousands rather than as a moral emergency. Under these conditions, inaction results less from a deficit of moral norms than from the sheer volume of competing stimuli and the cognitive cost of engagement. The second layer is cognitive. Building on diffusion of responsibility and social loafing, it introduces the concept of moral authority transfer. Unlike the agentic state, which requires a directing authority figure, moral authority transfer involves the voluntary dilution of personal responsibility and its delegation to legitimate but abstract actors — states, international organizations, and humanitarian agencies — that the individual perceives as more competent and more capable of effective intervention. This mechanism helps explain the absence of economic action in particular, since the belief that more powerful actors are already intervening renders individual boycott efforts cognitively redundant. The third layer is social-normative. Drawing on Spiral of Silence Theory and pluralistic ignorance, it explains how the perceived climate of opinion suppresses public expression, and how the observation that others continue their daily lives undisturbed is read as evidence that no intervention is required.

Kitlesel şiddet olaylarının yalnızca failler tarafından değil, aynı zamanda bu olaylar karşısında sessiz kalan ve eyleme geçmeyen geniş kitleler tarafından da sürdürüldüğü kabul edilmektedir. Sosyal psikoloji literatüründe bu durum seyirci (bystander) davranışı kavramı çerçevesinde ele alınmış ve çoğunlukla yüz yüze acil durumlar bağlamında incelenmiştir. Ancak günümüzde insani krizler giderek daha fazla dijital medya aracılığıyla deneyimlenmekte, bireyler şiddet ve acıya doğrudan değil, sosyal medya ve çevrim içi haber platformları üzerinden tanıklık etmektedir. Bu nedenle mevcut kuramsal yaklaşımlar, coğrafi olarak uzak ve dijital olarak dolayımlanmış kitlesel şiddet bağlamlarında ortaya çıkan eylemsizliği açıklamada yetersiz kalmaktadır. Bu çalışma, 7 Ekim 2023’ten itibaren Gazze’de devam eden kitlesel şiddet karşısında gözlenen küresel dijital seyirci davranışını açıklamaya yönelik kuramsal bir model önermektedir. Çalışmanın temel amacı, aynı dini kimliğe sahip olan bireylerden bir kısmı soykırıma uğrarken diğer bireylerin bu soykırıma neden seyirci davranışı olarak pasif kaldığını sosyal psikolojik olarak açıklamaktır. Din psikolojisi literatürü, dindarlığın empati, prososyal davranış ve ahlaki duyarlılıkla ilişkili olduğunu göstermesine rağmen, bu eğilimlerin her zaman eyleme dönüşmediği görülmektedir. Çalışma, bu paradoksu açıklamayı amaçlamaktadır. Makalede sosyal psikoloji, din psikolojisi ve kitlesel şiddet literatürü bütünleştirilerek beş katmanlı bir psikososyal model geliştirilmiştir. İlk katman olan yapısal katman, dijital uyaran fazlalığı, zaman baskısı ve bilişsel daralma süreçlerinin bireylerin ahlaki dikkatini sınırladığını ileri sürmektedir. İkinci katman olan bilişsel katman, sorumluluğun uluslararası kuruluşlar, devletler ve diğer güçlü aktörlere devredilmesini açıklamaktadır. Üçüncü katman olan sosyal-normatif katman, Sessizlik Sarmalı Kuramı ve çoğulcu cehalet kavramları aracılığıyla, bireylerin çevrelerindeki sessizliği toplumsal bir norm olarak algılamalarını ve bu nedenle görüşlerini ifade etmekten kaçınmalarını açıklamaktadır. Dördüncü katman olan ahlaki meşrulaştırma katmanı, adil dünya inancı, ahlaki çözülme ve insandışılaştırma mekanizmalarının eylemsizliği nasıl meşrulaştırdığını ortaya koymaktadır. Son katman olan duygusal katman ise merhamet yorgunluğu, duygusal küntleşme ve psişik uyuşma süreçlerinin bireylerin empatik tepkilerini nasıl zayıflattığını açıklamaktadır. Model, bu katmanların birbirinden bağımsız değil, geri-beslemeli bir döngü içerisinde işlediğini ileri sürmektedir. Yapısal baskılar bilişsel uzaklaşmayı, bilişsel süreçler normatif sessizliği, normatif sessizlik ahlaki meşrulaştırmayı, ahlaki meşrulaştırma ise duygusal tükenmeyi beslemektedir. Duygusal tükenme de bireyin dikkat ve duyarlılığını daha da azaltarak döngüyü yeniden üretmektedir. Çalışmanın din psikolojisine özgün katkısı, dinî kimliği yardım davranışını doğrudan belirleyen bir değişken olarak değil, tüm modelin işleyişini etkileyen bütünleşik bir moderatör olarak kavramsallaştırmasıdır. Dinî kimlik, belirli koşullar altında seyirci davranışını azaltabileceği gibi, bazı durumlarda bu davranışı derinleştirebilmektedir. Gazze bağlamında geliştirilen bu model, aynı zamanda dijital çağda ortaya çıkan diğer kitlesel şiddet ve soykırım örneklerinde gözlenen ahlaki eylemsizliği anlamak için de kullanılabilecek genel bir kuramsal çerçeve sunmaktadır.