Muʿtezilî Yazma Geleneğinde Eser Aidiyeti ve Metin Teşhisi: Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî Örneği

Muʿtezilî yazma geleneğinde eser aidiyeti meselesi, özellikle külliyatı kısmen günümüze ulaşan veya yazmaları farklı müelliflere nispet edilen isimler söz konusu olduğunda önemli metodolojik güçlükler doğurmaktadır. Yazmaların doğru biçimde teşhis edilmesi, yalnızca bibliyografik bir problem olmayıp müelliflerin fikrî mirasının, ilmî ilişkilerinin ve düşünce tarihindeki konumlarının sağlıklı biçimde yeniden inşa edilmesi açısından da önem taşımaktadır. Nitekim hatalı veya yeterli delile dayanmayan nispetler, bir müellifin eser külliyatının sınırlarının ve düşüncelerinin yanlış değerlendirilmesine yol açabilmektedir. Bu çalışma, söz konusu problemi Kādî Abdülcebbâr sonrası dönemde Basra Muʿtezilesi’nin önde gelen temsilcilerinden Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî örneği üzerinden ele almaktadır. Makalenin temel amacı, Yemen’de Mektebetü’l-Evkâf’ta MS Ṣanʿāʾ 696 numarayla kayıtlı yazmanın aidiyetini ve mahiyetini incelemek, bunun yanı sıra Nîsâbûrî’ye nispet edilen bazı eserler etrafında şekillenen aidiyet tartışmalarını değerlendirmektir. Bu çerçevede yazmanın keşif, kataloglanma ve teşhis süreci kronolojik olarak takip edilmiş; başlık kayıtları, müellif nispetleri, istinsah bilgileri ve fiziksel özellikleri gibi metin dışı veriler ile metin içi atıflar, terminoloji, muhteva ve konu tertibi birlikte değerlendirilmiştir. Ayrıca söz konusu yazmanın teşhisi, aidiyeti ve metin çalışmaları üzerine gerçekleştirilen modern araştırmalar karşılaştırmalı olarak incelenmiş ve bu araştırmalarda ileri sürülen deliller yeniden değerlendirilmiştir. Bunun yanında yazmanın Kādî Abdülcebbâr’ın el-Muġnî adlı eseriyle ilişkisi; konu sıralaması, delillendirme yöntemi, tartışma örgüsü ve mezhep içi polemiklerin sunuluş biçimi bakımından mukayese edilmiştir. Nîsâbûrî’ye nispet edilen Fî’t-Tevḥîd, Dîvânü’l-uṣûl ve Ziyâdâtü’ş-Şerḥ etrafındaki aidiyet tartışmaları da yazmanın teşhis süreciyle bağlantılı olarak ele alınmıştır. Araştırma sonucunda, MS Ṣanʿāʾ 696 numaralı yazmanın daha önce ileri sürülen bazı görüşlerin aksine el-Mesâʾil fi’l-hilâf beyne’l-Baṣriyyîn ve’l-Baġdâdiyyîn’in bir nüshası olmadığı; Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî’ye ait müstakil bir eser olan Kitâbü Mesâʾili’l-ḫilâf fî’l-uṣûl olduğu ortaya konulmuştur. Yazmanın muhteva, tertip ve tartışma yöntemi bakımından el-Muġnî ile yakın bir ilişki içerisinde bulunduğu, ancak bu ilişkinin eseri doğrudan bir ihtisar veya nakil olarak nitelendirmek için yeterli olmadığı tespit edilmiştir. Nîsâbûrî’nin el-Muġnî’deki konu ve tartışma örgüsünü büyük ölçüde takip etmekle birlikte bazı meselelerde farklı delillere ve değerlendirmelere yer vermesi, eserin müstakil telif niteliğini desteklemektedir. Ayrıca Mesâʾili’l-ḫilâf fî’l-uṣûl’ün el-Muġnî’nin günümüze ulaşmayan bazı ciltlerinde ele alınmış olması muhtemel meselelerle gösterdiği konu paralelliği, yazmayı Kādî Abdülcebbâr sonrası Basra Muʿtezilesi’nin metin aktarımının incelenmesi bakımından da önemli hâle getirmektedir. Çalışma, bu tespitlerle Nîsâbûrî külliyatının sınırlarının daha sağlıklı biçimde belirlenmesine katkı sunmakta ve Muʿtezilî yazmaların teşhisinde tekil bir katalog kaydı veya metinsel benzerlik yerine metin içi ve metin dışı delillerin birlikte ve kronolojik tutarlılık içerisinde değerlendirilmesinin gerekliliğini ortaya koymaktadır.

The issue of textual attribution in the Muʿtazilite manuscript tradition poses significant methodological challenges, particularly in cases where an author's corpus has only partially survived or manuscripts have been attributed to different authors over time. The accurate identification of manuscripts is important not merely as a bibliographical matter, but also for the sound reconstruction of an author's intellectual legacy, scholarly relationships, and position in the history of thought. Misattributions may consequently lead to erroneous assessments of an author's corpus and ideas. This study examines this problem through the case of Abū Rashīd al-Nīsābūrī, one of the leading representatives of the Basran Muʿtazila in the period following Qāḍī ʿAbd al-Jabbār. The primary aim of the article is to examine the attribution and nature of the manuscript registered as MS Ṣanʿāʾ 696 in the Maktabat al-Awqāf in Yemen, as well as to assess the attribution debates surrounding certain works associated with al-Nīsābūrī. To this end, the process of the manuscript's discovery, cataloguing, and identification is traced chronologically, while its title records, authorial attributions, colophon information, and physical characteristics are examined alongside its internal references, terminology, content, and thematic arrangement. The study also comparatively examines modern textual studies concerning the identification and attribution of the manuscript, reassessing the evidence advanced in these studies. In addition, the relationship between the manuscript and Qāḍī ʿAbd al-Jabbār's al-Mughnī is analyzed with regard to the ordering of topics, methods of argumentation, structure of discussions, and presentation of intra-Muʿtazilite polemics. The attribution debates surrounding Dīwān al-Uṣūl and Ziyādāt al-Sharḥ are likewise examined in connection with the process of identifying the manuscript. The study concludes that, contrary to some previously proposed views, MS Ṣanʿāʾ 696 is not a copy of al-Masāʾil fī’l-Khilāf bayna al-Baṣriyyīn wa’l-Baghdādiyyīn, but rather an independent work by Abū Rashīd al-Nīsābūrī entitled Kitāb Masāʾil al-Khilāf fī’l-Uṣūl. The manuscript is found to bear a close relationship to al-Mughnī in terms of its content, arrangement, and method of discussion; however, it is neither a direct abridgement nor a simple transmission of that work and should instead be regarded as an independent composition. Thus, the study contributes to a reassessment of al-Nīsābūrī's corpus while demonstrating the importance of employing internal and external textual evidence together in the identification of Muʿtazilite manuscripts.