The Útiles Sonoros instrumentarium of Joaquín Orellana in the context of postcolonial memory

Abstract

This study examines the Útiles Sonoros developed by Guatemalan composer and instrument designer Joaquín Orellana from the perspective of instrument making and design. Rather than interpreting Orellana’s work through technical innovation or individual aesthetic choice, the research approaches sound as a medium for producing knowledge, memory, and historical experience. Within this framework, Útiles Sonoros are understood as open structures that operate outside fixed tuning systems, standardized performance techniques, and notation-based representation. The article adopts an interdisciplinary approach that brings together experimental lutherie, acoustemology, and postcolonial memory studies. In Orellana’s instruments, form does not emerge from an abstract aesthetic ideal but from bodily gesture, material resistance, and spatial conditions. Materials such as wood, metal, bamboo, and industrial objects are selected in direct relation to local environments and craft knowledge. Sound arises through the interaction between the physical behavior of these materials and the performer’s movement, positioning timbre as the outcome of a material process rather than a predefined goal. Performance practice occupies a central role in this approach. Bodily movement functions as a constitutive element of sound production, and each performance becomes a singular, non-repeatable event. Space is not treated as a neutral container; resonance, reverberation, and acoustic instability actively shape sonic outcomes. Noise and density are approached as aesthetic and conceptual resources rather than elements to be eliminated. Situated within the context of Guatemala’s postcolonial history and civil war, Orellana’s music articulates a mode of memory that avoids representational narration. Historical violence is not conveyed through descriptive accounts but becomes perceptible through sonic discontinuity, pressure, and tension. The study concludes that the Útiles Sonoros practice transforms instrument making into an aesthetic, epistemological, and political field of action, demonstrating sound’s capacity to function as a powerful means of knowledge and memory production in postcolonial contexts.

Keywords

• instrument making
• Joaquín Orellana
• Útiles Sonoros
• postcolonial memory

Postkolonyal bellek bağlamında Joaquín Orellana’nın Útiles Sonoros enstrümantoryumu

Abstract

Bu çalışma, Guatemalalı besteci ve enstrüman tasarımcısı Joaquín Orellana’nın Útiles Sonoros olarak adlandırdığı ses nesnelerini enstrüman yapımı ve tasarımı perspektifinden incelemektedir. Araştırma, Orellana’nın üretimini teknik yenilikler ya da bireysel estetik tercihler üzerinden okumak yerine, sesin bilgi, bellek ve tarihsel deneyim üretme kapasitesi üzerinden ele alır. Bu çerçevede Útiles Sonoros, sabit akort sistemlerine, standart icra tekniklerine ve nota temelli temsillere dayanmayan açık yapılar olarak değerlendirilir. Makale, deneysel lutiyelik, akustemoloji ve postkolonyal bellek kuramlarını bir araya getiren disiplinlerarası bir yaklaşım benimser. Orellana’nın enstrümanlarında form, estetik ideal doğrultusunda değil; bedensel jest, malzeme direnci ve mekânsal koşullar üzerinden şekillenir. Ahşap, metal, bambu ve endüstriyel nesneler, yerel çevre ve zanaat bilgisiyle ilişkili biçimde seçilir. Ses, bu malzemelerin fiziksel davranışlarıyla icracının hareketi arasındaki etkileşimden doğar. Böylece tını, önceden tanımlanmış bir hedef olmaktan çıkarak maddi sürecin sonucu hâline gelir. İcra pratiği, bu yaklaşımın merkezinde yer alır. Bedensel hareket, ses üretiminin kurucu unsuru olarak işlev görür; her performans, tekrarlanamaz ve geçici bir olay niteliği kazanır. Mekân, nötr bir taşıyıcı olarak ele alınmaz; rezonans, yankı ve akustik belirsizlikler sesin karakterini belirler. Gürültü ve yoğunluk, bastırılması gereken unsurlar yerine estetik ve düşünsel potansiyeller olarak değerlendirilir. Guatemala’nın sömürge sonrası tarihi ve iç savaş deneyimi bağlamında Orellana’nın müziği, temsile dayalı anlatılardan uzak duran bir bellek pratiği sunar. Tarihsel şiddet, anlatı yoluyla aktarılmaz; süreksizlik, baskı ve gerilim işitsel düzlemde duyumsatılır. Sonuç olarak çalışma, Útiles Sonoros pratiğinin enstrüman yapımını estetik, epistemolojik ve politik bir eylem alanına dönüştürdüğünü; sesin postkolonyal bağlamlarda bilgi ve bellek üretimi için güçlü bir araç sunduğunu ortaya koyar.

Keywords

• çalgı yapım
• Joaquín Orellana
• Útiles Sonoros
• postkolonyal bellek

References

1. Aharonián, C. (1993). La música de los compositores latinoamericanos jóvenes. Pauta, 12, 69-77. https://ru.dgb.unam.mx/items/fe47ddb8-e0e6-4237-9dd3-23e86234049e
2. Americas Society. (2021). Joaquín Orellana: The spine of music. https://www.as-coa.org/exhibitions/joaquin-orellana-spine-music
3. Caccuri, V. (2019). Music is what I make. R. Chaves ve F. Iazzetta (Ed.), Making it heard: A history of Brazilian sound art içinde (s. 71-94). Bloomsbury Academic.
4. de Gandarias, I. (2008). La música electroacústica en Guatemala. Universidad de San Carlos de Guatemala.
5. Eco, U. (2000). Açık yapıt (P. Savaş, Çev.). Can Yayınları.
6. El Nuevo Museo. (t.y.). Joaquín Orellana: Biography and works. https://www.elnumu.org/joaquin-orellana-english
7. Feld, S. (1996). Waterfalls of song: An acoustemology of place. S. Feld ve K. Basso (Ed.), Senses of place içinde (s. 91-135). School of American Research Press.
8. Flatto, D. (2020). The mallet as a brush. S. Segal (Ed.), Joaquín Orellana: The spine of music içinde (s. 11-33). Americas Society. https://www.as-coa.org/sites/default/files/inline-files/Orellana_pocketbook_0.pdf

9. Fonseca-Wollheim, C. da. (2021). Joaquín Orellana: The spine of music. The New York Times. 27 Aralık 2025 tarihinde https://www.nytimes.com/2021/02/19/arts/music/joaqin-orellana-the-spine-of-music.html adresinden erişildi.
10. Habermas, J. (1988). Theory of communicative action. Life world and system (T. McCarthy, Çev.). Beacon Press.
11. Infrasonica. (2020). Joaquín Orellana and sound realism. https://infrasonica.org/en/realismo-sonoro-wave-2/joaquin-orellana
12. Meza-Sandoval, G. E. (2018). La hibridación en la producción de Joaquín Orellana. InterSedes, 19(39), 3-16. https://doi.org/10.15517/isucr.v19i39.34066
13. Obici, G. (2014). Gambiarra e invenção sonora: Práticas experimentais de criação musical no Brasil [Yüksek lisans tezi, São Paulo Üniversitesi].
14. Obici, G. (2017). Gambioluthiery: Revisiting the musical instrument from a bricolage perspective. Leonardo Music Journal, 27, 87-92. https://doi.org/10.1162/LMJ_a_01025
15. Oiticica, H. (1967). Esquema geral da nova objetividade brasileira. Museu de Arte Moderna do Rio de Janeiro.
16. Orellana, J. (t.y.). Sinusoido. https://culturaguate.com/7-sinusoido/
17. Orellana, J. (1983). Recuento de una labor, a los doce años de “Humanofonía” y quince de “Meteora”. Editorial José Pineda Ibarra, Ministerio de Educación.
18. Orellana, J. (2015). Joaquín Orellana. Temas de Nuestra América Revista de Estudios Latinoaméricanos, 31, 353-359.
19. Orellana, J. (2020). Efluvios Y Puntos (Outpours And Dots). S. Segal (Ed.), Joaquín Orellana: The spine of music içinde. Americas Society.
20. Privado Catalán, M. A. (2010). Lo social en las fibras de la música de Joaquín Orellana. Editorial Cultura.
21. RareWoods. (t.y.). Hormigo. 28 Aralık 2025 tarihinde https://www.rarewoods.co.za/species/hormigo/ adresinden erişildi.
22. Segal, S. (Ed.). (2020). Joaquín Orellana: The spine of music. Americas Society.
23. Taylor, D. (2003). The archive and the repertoire: Performing cultural memory in the Americas. Duke University Press.
24. Turan, Ö. (2024). Kavramsal sanat paradigmasında çalgı yapım; lutiyeliğin postmodern duysal tasarım alanlarına dönüştürücü izdüşümleri (Tez No. 891653) [Doktora tezi, Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
25. Turan, Ö. (2026). Experimental luthiery in Latin America: A postcolonial and acoustemological approach. Organised Sound, 1-13. https://doi.org/10.1017/S1355771825100940
26. Turley, A. C. (2001). Max Weber and the sociology of music. Sociological Forum, 16, 633-653. Kluwer Academic Publishers-Plenum Publishers.
27. Weber, M. (1958). The rational and social foundation of music. Southern Illinois University Press.
28. Zubieta, S. (2020). Humanophony: Orellana’s útiles sonoros. S. Segal (Ed.), Joaquín Orellana: The spine of music içinde. Americas Society.