Türkiye'de Harberger–Laursen–Metzler (HLM) Hipotezinin Test Edilmesi: Eşik Değerli ADL Eşbütünleşme Yaklaşımı

İktisat literatüründe önemli bir yere sahip olan Harberger-Laursen-Metzler (HLM) hipotezi, dış ticaret hadlerindeki değişimlerin dış ticaret dengesini aynı yönde etkilediğini öngörmektedir. Bu çalışma, Türkiye ekonomisinde HLM hipotezinin geçerliliğini ve değişkenler arasındaki ilişkinin ekonominin farklı dinamiklerinde nasıl şekillendiğini incelemeyi amaçlamaktadır. Analizde, 2013:01-2025:11 dönemine ait aylık veriler kullanılarak fiyat temelli ve gelir temelli dış ticaret hadleri ile dış ticaret dengesi arasındaki ilişkiler araştırılmıştır. Literatürdeki geleneksel doğrusal modellerin aksine, bu çalışmada ekonomik ilişkilerdeki asimetriyi ve rejim değişikliklerini yakalayabilen Li ve Lee (2010) eşik değerli ADL eşbütünleşme ve eşik değerli Granger nedensellik testleri uygulanmıştır. Elde edilen bulgulara göre, değişkenler arasında kısa dönemde bir nedensellik tespit edilemezken, uzun dönemde her iki ticaret haddinden dış ticaret dengesine doğru bir nedensellik bulunmuş ve HLM hipotezinin Türkiye için geçerli olduğu desteklenmiştir. Çalışmanın literatüre sunduğu en önemli özgün katkı ise, gelir temelli dış ticaret hadleri ile dış ticaret dengesi arasında uzun dönemde çift yönlü bir nedenselliğin tespit edilmesidir. Bu çift yönlü etkileşim, Türkiye'nin yüksek ara malı ithalat bağımlılığı ve kur mekanizması yoluyla işleyen dinamiklerinden kaynaklanmaktadır. Sonuç olarak, Türkiye'de dış ticaret açığının sadece bir sonuç değil, ticaret hadlerini etkileyen bir neden olduğu ve ekonomik ilişkilerin doğrusal olmayan bir yapı arz ettiği ortaya konulmuştur.

The Harberger-Laursen-Metzler (HLM) hypothesis, which holds a significant place in the economics literature, postulates that changes in the terms of trade affect the trade balance in the same direction. This study aims to investigate the validity of the HLM hypothesis in the Turkish economy and examine how the relationship between variables is shaped under different economic dynamics. In the analysis, the relationships between price-based and income-based terms of trade and the trade balance were examined using monthly data for the period 2013:01-2025:11. In contrast to traditional linear models in the literature, this study applies Li and Lee's (2010) threshold ADL cointegration and threshold Granger causality tests, which can capture asymmetry and regime changes in economic relations. According to the findings, while no short-run causality was detected between the variables, a long-run causality was found from both terms of trade to the trade balance, supporting the validity of the HLM hypothesis for Turkey. The most important original contribution of the study to the literature is the detection of a bidirectional causality between income-based terms of trade and the trade balance in the long run. This bidirectional interaction stems from Turkey's high dependence on intermediate goods imports and dynamics operating through the exchange rate mechanism. Consequently, it has been revealed that the trade deficit in Turkey is not just an outcome but also a cause affecting the terms of trade, and that economic relations are shaped depending on non-linear dynamics.