Yapılı Çevreden Öğrenmek: Yeniden İşlevlendirmenin Deneysel Bir Arşivi Olarak Ankara

Abstract

Mimarlık ve şehircilikte, mevcut yapı stoğu ve doğal peyzaj dahil olmak üzere tüm kaynak ve malzemeleri kapsayan, döngüsellik ve uyarlanabilirlik eksenli bir tasarım kültürüne yönelim artmaktadır. Yıkım eylemi sorgulanmakta, mevcut yapılarda ve kentsel mekanlarda, onarım, bakım ve yeniden işlevlendirmeyi önceleyen müdahale ve dönüşümler daha fazla tercih edilmektedir. Bu makale, yeniden işlevlendirmeye ilişkin el kitapları ve atlaslarda baskın olan örnek temelli ve pratik odaklı yaklaşımlardan farklılaşarak, yapılı çevrenin birikmiş bilgisinden ve deneysel çeşitliliğinden öğrenmenin önemini vurgulamaktadır. Yeniden işlevlendirilmiş yapıları tekil olarak değil, kolektif olarak bağlamlarıyla bütünleşik olarak incelemenin, mevcut yapılı çevreye eleştirel bir bakış açısı getirdiğini ve özen temelli bir yaklaşımı teşvik ettiğini savunmaktadır. Makale, Ankara’ya odaklanan ve kenti yeniden işlevlendirmenin deneysel bir arşivi olarak inceleyen lisansüstü düzeyde bir ders kapsamında yürütülen araştırma projesine dayanmaktadır. Araştırma kapsamında öğrenciler, kentteki yeniden işlevlendirilmiş yapıların iz sürme, haritalama ve dizinleme yoluyla bir arşivini oluştururken aynı zamanda dönüştürülmüş yapılı çevreleri yorumlamanın yaratıcı ve eleştirel yollarını aramışlardır. Öğrencilerin ikamet ettiği şehirde yer alan bu araştırma, mevcut yapıları geçirdikleri dönüşümler sonrası deneyimleme fırsatı sunarak, yeniden işlevlendirmenin yalnızca bir tasarım müdahalesi olarak değil, bir süreç olarak anlaşılmasını hedeflemektedir. Bu araştırma, mimarlık eğitimini, mimarlık pratiğinin giderek daha fazla dönüşüm ve yeniden işlevlendirmeye odaklanan süreçleriyle bütünleştirmek için yerleşik ve araştırma temelli bir öğrenme modeli önermekte; kenti bir arşiv olarak incelemenin kavramsal ve stratejik araçlarını tartışmaktadır.

Keywords

• yeniden işlevlendirme
• dönüşüm
• mimarlık eğitimi
• araştırma temelli öğrenme
• Ankara

Learning from the Built Environment: Ankara as an Experimental Archive of Adaptive Reuse

Abstract

There is a growing awareness in architecture and urbanism regarding the adoption of a culture of circularity and adaptability, which emphasizes the reuse of existing resources and materials. Demolition is being reevaluated, with a greater demand for transforming existing buildings and urban spaces, prioritizing repair and reuse over new construction. This paper emphasizes the significance of learning from the accumulated knowledge and experimental diversity within the built environment, responding to the evolving nature of architectural practice that increasingly focuses on adaptive reuse. Diverging from the predominant case-based and practice-oriented approach in handbooks and atlases on adaptive reuse, this study argues that examining reused buildings collectively rather than individually encourages critical attention to what already exists in the urban fabric and fosters a care-based approach to built heritage. This paper draws on a research project from a graduate-level course focused on the city of Ankara, studying it as an experimental archive of adaptive reuse, where students are engaged in tracing, mapping, and indexing to create an archive of reused buildings in the city, as they are encouraged to develop creative and critical ways of interpreting transformed built environments. Situated in the very city where the students reside, this research study provides opportunities to experience existing buildings in their post-reuse periods, expanding the understanding of adaptive reuse as not merely a design intervention, but as an ongoing process. The paper proposes a situated and research-based learning model to integrate architectural education with architectural practices increasingly focused on transformation and adaptive reuse; it discusses conceptual and strategic tools for examining the city as an archive.

Keywords

• adaptive reuse
• transformation
• architectural education
• research-based learning
• Ankara

References

1. Allen, S. (1993). Tracks, Trace, Tricks. ANY: Architecture New York, 8–13. http://www.jstor.org/stable/41845547
2. Aydın, S., Emiroğlu, K., Türkoğlu, Ö., & Özsoy, E. D. (2005). Küçük Asya’nın bin yüzü: Dost Kitabevi Yayınları.
3. Ayhan Koçyiğit, E. S. (2018). A Tale of Ulus Square: A Critical Assessment of Continuity, Transformation, and Change in a Historic Public Open Space in Ankara (Tez No: 530217). [Doktora Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
4. Aykaç, P., & Şahin Güçhan, N. (2011). Evaluating Adaptive Re-use of Historic Buildings as Museums through the Selected Cases from Ankara, Turkey. Heritage 2011 International Conference on Conservation of Architecture, Urban Areas, Nature and Landscape: Towards a Sustainable Survival of Cultural Landscapes, Amman, Ürdün, 14-16 Mart, cilt 2, s. 381-396.
5. Ballantyne, A. (2006). Architecture as Evidence. In D. Arnold, E. Altan Ergut, & B. Turan Özkaya (Eds.), Rethinking Architectural Historiography (s. 36-49). Routledge.
6. Birlik, M. (2024). Ankara: Kent ve Bellek Atölyesi – Atatürk Bulvarı’nda Kavramlar Üzerinden Değişim ve Dönüşüm. Koç Üniversitesi Yayınları.
7. Buluç, S. (1994). İlkçağda Ankara. Yapı Kredi Yayınları.
8. Casey, E. S. (2004). Public Memory in Place and Time. K. R. Phillips (Ed.), Framing Public Memory (s. 17-44). University of Alabama Press.

9. Demiröz. M. (2015). Causes and Effects of Urban Transformation Processes on the Cultural Heritage in Hacı Bayram Area, Ulus (Tez No: 416475). [Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
10. Edwards, E., & Hart, J. (2004). Photographs Objects Histories: On the Materiality of Images. Routledge.
11. Huffman, K. L., Giordano, A., & Bruzelius, C. (2018). Visualizing Venice: Mapping and Modeling Time and Change in a City. Routledge.
12. Kayın, E. (2008). Türkiye’nin Koruma Tarihindeki Kırılmalar. Mimarlık, 343, 98-105.
13. Kollektiv Orangotango+. (2018). This is not an Atlas: A Global Collection of Counter Cartographies. Transcript Verlag.
14. Krauss, R. (1977). Notes on the Index: Seventies Art in America. October, 3, 68–81. https://doi.org/10.2307/778437
15. Lanz, F., & Pendlebury, J. (2022). Adaptive reuse: a critical review. The Journal of Architecture, 27(2-3), 441-462. https://doi.org/10.1080/13602365.2022.2105381
16. Lapadula, M. I., & Quiroga, C. (2012). Heritage as a pedagogical resource and platform for exploration in architectural design education, The Journal of Architecture, 17(4), 591-607. https://doi.org/10.1080/13602365.2012.709028
17. Manoff, M. (2010). Archive and Database as Metaphor: Theorizing the Historical Record. portal: Libraries and the Academy, 10(4), 385-398. https://doi.org/10.1353/pla.2010.0005
18. Margolis, E., & Pauwels, L. (2011). The SAGE Handbook of Visual Research Methods. SAGE Publications.
19. Nora, P. (1989). Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire. Representations, 26, 7-24.
20. Otero-Pailos, J. (2016). Experimental Preservation. Places Journal, https://doi.org/10.22269/160913
21. Özçakır, Ö. (2023). Tarihi Yapıların Yeniden İşlevlendirme Sürecini Ulusal Mimarlık Ödüllü Endüstri Mirası Üzerinden Tartışmak. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, 28, 87-103. https://doi.org/10.22520/tubaked.1351030
22. Özmen, A. (2025). Genius Loci in Adaptive Reuse: Bank Museums in Ankara. PLANARCH – Design and Planning Research, 9(1), 31-42. https://doi.org/10.54864/planarch.1638035
23. Plevoets, B., & Van Cleempoel, K. (2011). Adaptive reuse as a strategy towards conservation of cultural heritage: a literature review. Structural Studies, Repairs and Maintenance of Heritage Architecture XII, 118, 155-164. https://doi.org/10.2495/STR110131
24. Plevoets, B., & Van Cleempoel, K. (2019). Adaptive Reuse of the Built Heritage. Routledge.
25. Ritchie, D. A. (2015). Doing Oral History. Oxford University Press.
26. Rose, G., & Tolia-Kelly, D. P. (2012). Visuality/Materiality: Images, Objects and Practices. Ashgate Publishing.
27. Sennett, R. (2023). Building and Dwelling: Ethics for the City. Penguin.
28. Sharr, A. (2012). Reading Architecture and Culture: Researching Buildings, Spaces and Documents. Routledge.
29. Sonne-Frederiksen, P. F. (2025). 3D Mapping of Vacant Buildings for Reuse. [Doktora Tezi, Aarhus School of Architecture].
30. Sudan. A. E. (2012). The Role and Approach of Local Authorities in the Field of Conservation: Case Study in Hamamönü (Tez No: 387850). [Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
31. Thomas, H. Voet, C. & Schreurs, E. (2022). The Hybrid Practitioner: Building, Teaching, Researching Architecture. Leuven University Press.
32. URL-1. Atlas of ReUrbanism. erişim adresi https://savingplaces.org/atlas (son erişim: 13.09.2025)
33. URL-2. Predicting Adaptive Reuse Cost using Urban Data. erişim adresi https://blog.iaac.net/predicting-adaptive-reuse-cost-using-urban-data/ (son erişim: 13.09.2025)
34. Uzungören, G. (2019). Conservation of Architectural Heritage in Atatürk Boulevard in Ankara (Tez No: 538601). [Yüksek Lisans Tezi, ODTÜ]. YÖK Tez Merkezi.
35. Van Cleempoel, K. (2018). A short note on traces and memory. TRACE: Notes on Adaptive Reuse, 1, 7-12. https://www.uhasselt.be/en/onderzoeksgroepen-en/arck/trace-heritage-adaptive-reuse/cahier
36. Varlı, T. (2023). Assessing the Transformation Process of Traditional Houses in Ankara into Museums Through Adaptive Reuse (Tez No: 807536). [Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
37. Wigley, M. (2005). Unleashing the Archive. Future Anterior: Journal of Historic Preservation, History, Theory, and Criticism, 2(2), 10-15. http://www.jstor.org/stable/25834971
38. Wong, L. (2023). Adaptive Reuse in Architecture: A Typological Index. Birkhäuser.
39. Woodward, S. (2019). Material Methods: Researching and Thinking with Things. SAGE Publications.