ERMENİLERİN DEVLETLEŞME SÜRECİ, ETKİLENDİKLERİ UNSURLAR VE MEVCUT DURUMUN DEĞERLENDİRİLMESİ

Year 2025, Issue: 51, 85 - 104, 26.06.2025

Ayşegül Güler

Abstract

Kafkas kavimleri arasında yer alan Ermeniler bölgede kurulan devletlerin hakimiyetini kabul etmiş ve dönem boyunca siyasi bir varlık gösterememiştir. Doğu Roma’nın güvenlik gerekçesiyle batıya göç ettirdiği Ermeniler, Selçuklularla birlikte baskıdan kurtulmuş ve özgürce yaşamışlardır. Türklerin hakimiyetinde inançlarını, kültürlerini, dillerini sınırlama olmadan geliştiren Ermeniler, Mora isyanından sonra Osmanlı devlet teşkilatı içinde çeşitli görevlere getirilmiştir. Rusya’nın Balkanlardan dünya denizlerine açılmasına müsaade edilmeyeceğini gördükten sonra Ermeniler, Osmanlı Devleti’ne yönelik politikaların baş aktörü olmuştur. Bağımsızlık vaatlerine inanan Ermeniler, faaliyetleriyle birçok masumun hayatını kaybetmesine neden olmuştur. Çalışmada Ermenilerin devlet olma becerisini kazanıp kazanamadıkları konusu araştırılmıştır. 1991’de kazanılan bağımsızlığın şeklen var olması ancak ileri gidemeyişinin nedenleri üzerinde durulmuştur. Çalışmada ülkenin Kafkasların siyasi, ekonomik ve askerî açıdan en zayıf halkası olmasının sonuçları, güç mücadelelerinin sahnelendiği alan olmasının nedenleri, etkileri ve mücadele alanında daha etkin olabilmek için gereken politikaların neler olduğu tartışılmıştır.

Keywords

Ermenistan , Bağımsızlık , Dış Politika , Güç , Türkiye

THE STATEHOOD PROCESS OF ARMENIANS, THE FACTORS THAT INFLUENCED THEM AND THE EVALUATION OF THE CURRENT SITUATION

Abstract

Armenians, among the Caucasian tribes, accepted the sovereignty of the states established in the region and could not show a political presence. During the Eastern Roman period, Armenians were emigrated to the west for security reasons. Under the Seljuks period, they were freed from oppression and lived freely. Armenians, who developed their beliefs, culture and language without restrictions under Turkish rule, were appointed to various positions within the Ottoman state organization after the Mora revolt. After seeing that Russia would not be allowed to open up to the world’s seas from the Balkans, Armenians became the main actors in policies towards the Ottoman Empire. Armenians, believing in the promises of independence, caused many innocent people to lose their lives with their activities. In the study, the issue of whether Armenians gained the ability to become a state was investigated. The reasons why the independence gained in 1991 existed formally but could not progress were emphasized. The study focused on the consequences of the country being the weakest link in the Caucasus politically, economically and militarily. The reasons and effects of the country's position as the arena where power struggles are staged and the policies needed to be more effective are discussed.

Keywords

Armenia , Independence , Foreign Policy , Power , Türkiye

References

• Alloul, Houssine, Eldem Edhem ve Smaele Henk de. (Eds.), to Kill a Sultan. A Transnational History of the attempt on Abdülhamid II (1905), Londra: Palgrave Macmillan, 2018.
• Anadolu Ajansı, (2019). https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/turkiyeden-ermeni-teroriste-siki-takip/1545798, date of access:03.04.2022.
• Anadolu Ajansı, (2022). 2021’de Ermenistan: Savaş ve Barış Arasında https://www.aa.com.tr/tr/analiz/2021de-ermenistan-savas-ve-baris-arasinda/2475853, date of access: 12.05.2022.
• Arif, Emin (Şıhaliyev). Kafkasya Jeopolitiğinde Rusya, İran, Türkiye Rekabetleri ve Ermeni Faktörü, Ankara: Naturel Kitap Yayın, 2004.
• Arslan, Ali. “Ermeni Kilisesi’nin Ermenilerin Hayat ve İdeallerindeki Yeri ve Büyük Güçlerin Ermeni Kilisesine Nüfuzu”, (ed.) Mehmet Metin Hülagü…[ve başk], Tarihte Türkler ve Ermeniler: Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı: Kilise ve Milliyetçilik, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
• Avetisyan, Ani. US to help Armenia modernize its military, https://eurasianet.org/us-to-help-armenia-modernize-its-military, date of access:18.08.2024.
• Azatutyun, Armenian Constitutional Referendum ‘Planned For 2027’, https://www.azatutyun.am/a/33098341.html, date of access:29.09.2024.
• Babayan, Nelli. European Neighbourhood Policy in Armenia: On the Road to Failure or Success, CEU Political Science Journal, 4(3), 2009.
• BOA, Dâhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Belgeleri (DH.EUM): 2.şube, dosya no.20, vesika no.44. Büyükakıncı, Erhan. “Ermenistan Dış Politikasından Uluslararası Sistem Değişkenlerine Bakış”, (Der.) Okan Yesilot, Değişen Dünya Düzeninde Kafkasya, İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2005.
• CIA, (2024). The World Factbook Armenia, https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/#military-and-security, date of access:15.08.2024.
• Consitute Project, Ermenistan Anayasası 2005, https://www.constituteproject.org/constitution/Armenia_2005.pdf, date of access: 23.04.2022.
• Çiçek, Kemal. Ermeni Sorununda Tehcir ve Ötesi, Ankara: Astana Yayınları, 2016.
• Danielyan, Emil. EU likely to stay cautious on political reform in Armenia, https://www.azatutyun.am/a/2049408, 2010, date of access:05.08. 2022
• Demir, Abdullah. Tarihten Günümüze Rus Yayılmacılığı ve Yeni Kurulan Cumhuriyetler, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1999.
• DerGhougassian, Khatchik. Genocide and Identity (Geo) Politics: Bridging State Reasoning and Diaspora Activism, Genocide Studies International 8, 2(Fall), s.193-207, 2014. Foreign & Commonwealth Office. 2015. https://www.gov.uk/government/publications/armenias-diaspora-its-role-and-influence#full-publication-update-history, date of access:16.01.2023.
• Friedman, George. The Russo-Georgian War and the Balance of Power, Geopolitical Intelligence Report, August 12, 2008, http://druckversion.studien-von-zeitfragen.net/The_Russo_Georgian_War.pdf, date of access:25.05.2022.
• Global Firepower, https://www.globalfirepower.com/defense-spending-budget.php, date of access:10.10.2024. Grigoryan Aleksandr & Khachatryan Knar. Remittances and Emigration Intentions: Evidence From Armenia, CERGE-El Working Paper Series 626, (ISSN 1211-3298), 2018.
• Gürbüz, M. Vedat. Kafkasya’da Siyaset Çatışma Ortamı ve Taraf Güçler, Ankara: Kadim Yayınları, 2012 . Gürün, Kâmuran. Ermeni Dosyası, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları VII. Dizi, 1983.
• Galstian, Shoghik. Armenia’s Top Court Downplays Constitutional Clause Resented By Baku, https://www.azatutyun.am/a/33142396.html , 2024, date of access:01.10.2024.
• Henze, Paul. B. “Ulusal İç Muhalefetin Görünümü ve Yarattığı Sorunlar, Tarihsel ve İşlevsel Karşılaştırmalar”, s.29-77, Stratejik Açıdan Sovyet Müslümanları ve Diğer Azınlıklar, (Çev) Yuluğ Tekin Kurat, Ankara: Forum Yayınları No:5, 1988.
• Houssine A., E. Eldem and H. Smaele. To Kill a Sultan A Transnational History of the Attempt on Abdülhamid II (1905), UK: Palgrave Macmillan, 2018.
• Kantarcı, Şenol. “Tarih Boyunca Türk-Ermeni İlişkileri ve Ermeni Sorunu’nun Ortaya Çıkışı”, (ed.) Mehmet Metin Hülagü…[ve başk], Tarihte Türkler ve Ermeniler: Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı: Kilise ve Milliyetçilik, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014a.
• Kantarcı Şenol. “Katolik Ermenilerin Anadolu’daki Faaliyetleri”, (ed.) Mehmet Metin Hülagü…[ve başk], Tarihte Türkler ve Ermeniler: Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı: Kilise ve Milliyetçilik, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014b. Karacakaya Recep. “İstanbul Ermeni Patrikleri ve Siyasi Faaliyetleri (1878-1923)”, (ed.) Mehmet Metin Hülagü…[ve başk], Tarihte Türkler ve Ermeniler: Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı: Kilise ve Milliyetçilik, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
• Karagül, Soner. “Ermenistan’ın Bağımsızlık Sonrası Avrupa ile İlişkileri, OAKA, cilt 1, sayı 2, s.128-148, 2006.
• Kodaman, Bayram. “Türk-Ermeni İhtilâfının Başlangıcı (1878-1897)”, (ed.) Mehmet Metin Hülagü…[ve başk], Tarihte Türkler ve Ermeniler: Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı: Kilise ve Milliyetçilik, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
• Kucera, Joshua. A Constitutional Amendment That Could Lead To Peace Between Armenia And Azerbaijan, 2024. https://www.rferl.org/a/armenia-constitution-azerbaijan-nagorno-karabakh/33068045.html, date of access:07.08.2024.
• Kurat, Akdes Nimet. Türkiye ve Rusya XVIII. Yüzyıl Sonundan Kurtuluş Savaşına Kadar Türk-Rus İlişkileri (1798-1919), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2011.
• Mammadli, Nargiz. US Supplies Military Equipment, Personnel to Armenia: Report, 2024.https://www.caspiannews.com/news-detail/us-supplies-military-equipment-personnel-to-armenia-report-2024-8-7-8/ , date of access:08.08.2024.
• Minassian, Gaidiz. Armenia, a Russian Outpost in the Caucasus?, ifri Russia/NIS Center, 2008.
• Mkrtchyan, Anahit. The Problem of Adaptation of the Diaspora Armenians in Transition Armenia, Transit Stud Rev, 15:709, 2009.
• Grigor Mouradian. Independence of the Judiciary in Armenia, Judicial Indepence in Transition, Judicial Independence in Transition içinde (ss.1197-1253). Strengthening the Rule of Law in the OSCE Region, (Eds) A. Siebert Fohr, London, Springer, 2012.
• Müezzinoğlu, Ersin. “Ermeni Azınlık Okullarının Ermeni Milliyetçiliğinin Doğuşundaki Rolü”, (ed.) Mehmet Metin Hülagü…[ve başk], Tarihte Türkler ve Ermeniler: Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı: Kilise ve Milliyetçilik, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
• Nalbandian, Louise. The Armenian Revolutionary Movement The Development of Armenian Political Parties through the Nineteenth Century, Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1963.
• RT International. “Armenia Chooses Russian Trade Deal Over EU”, 4 Sep. 2013, https://www.rt.com/business/russia-armenia-customs-eu-391/, date of access: 08.02.2022.
• Saray, Mehmet. Ermenistan ve Türk-Ermeni İlişkileri, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2010.
• Sevim, Ali. Genel Çizgileriyle Selçuklu-Ermeni İlişkileri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1983.
• Şahin, Gürsoy. “Ermeni Milliyetçiliğinin Kökenleri Hakkında”, (ed.) Mehmet Metin Hülagü…[ve başk], Tarihte Türkler ve Ermeniler: Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı: Kilise ve Milliyetçilik, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
• Taşkıran, Cemalettin. “1915 Yılı Ermeni Tehciri”, (ed) Soyalp Tamçelik, Ermenistan Tarih, Hukuk, Dış Politika ve Toplum, Ankara: Gazi Kitabevi, 2015.
• The World Bank. 2023. https://databankfiles.worldbank.org/public/ddpext_download/poverty/987B9C90-CB9F-4D93-AE8C-750588BF00QA/current/Global_POVEQ_ARM.pdf, date of access:19.08.2024.
• TRT Haber. 2021. https://www.trthaber.com/haber/dunya/suikastlara-kurban-giden-turk-diplomatlar-564152.html, date of access:03.04.2022.
• Turan, Osman. Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, Cilt 1, 2.Baskı, İstanbul: Nakışlar Yayınevi, 1978. Uras, Esat. Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Ankara: Yeni Matbaa, 1950.
• US Department Of State, (ty). Office of the Historian, https://history.state.gov/countries/armenia, date of access:09.10.2023.
• Vardanyan, Arman and Abrahamyan Lilit. PRSP Participatory Process in Armenian: Lessoned Learned, Transit Stud Rev, 15:737-745, ss.737-738, 2009.
• Yavuz, Hamza. “Konstrüktivist Yaklaşım Çerçevesinde Ermeni Kimliğinin İnşası ve Ermenistan Dış Politikasına Yansımaları”, (ed) Soyalp Tamçelik, Ermenistan Tarih, Hukuk, Dış Politika ve Toplum, Ankara: Gazi Kitabevi, 2015.