“Dinsizler, Dindarlar yahut Hüseyin Cahid Bey’in Mevcûdiyet-i İlâhiyyesi Münakaşası ve Reddiyesi” Eserinin Kozmolojik ve Teleolojik Deliller Bağlamında İncelenmesi

Abstract

Bu çalışma, Osman Namık tarafından yaklaşık 1910 yılında kaleme alınmış olmakla birlikte henüz günümüz Türkçesine aktarılmamış olan Dinsizler, Dindarlar yahut Hüseyin Cahid Bey’in Mevcûdiyet-i İlâhiyyesi Münkaşası ve Reddiyesi adlı Osmanlıca eseri literatüre tanıtmayı amaçlar. Söz konusu eser, Doktor Hüseyin Cahid’in Tanrı’nın varlığına ilişkin eleştirel nitelikteki konferanslarına karşı kaleme alınmış bir reddiye niteliği taşır. Analiz kapsamında, eserin geniş kapsamı göz önünde bulundurularak özellikle kozmolojik ve teleolojik deliller üzerine odaklanılmıştır. Namık; eserinde Gazalî ve İbn Rüşd gibi İslam düşünürlerinin yanı sıra Aristoteles, Voltaire ve Laplace gibi Batılı figürlere de atıfta bulunarak mukayeseli bir perspektif sunar. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı’nın son dönemindeki entelektüel iklimde aklî delillerin nasıl algılandığını ortaya koyar ve din-bilim tartışmalarının tarihi kökenlerine ışık tutar.

Keywords

• Osman Namık
• Hüseyin Cahit
• Dinsizler
• Dindarlar
• Evren
• Hareket
• Nizam

An Analysis of the Work “The Irreligious, the Religious, or the Debate and Refutation of Huseyin Cahid’s Divine Existence” in the Context of Cosmological and Teleological Arguments

Abstract

This study aims to introduce the Ottoman Turkish work titled ‘The Irreligious, the Religious, or the Debate and Refutation of Huseyin Cahid’s Existence of God’, authored by Osman Namık in approximately 1910, which has not yet been translated into modern Turkish. The work serves as a refutation of Dr. Huseyin Cahid’s critical lectures regarding the existence of God. Within the scope of the analysis, and in view of the broad range of issues addressed in the work, particular emphasis is placed on the cosmological and teleological arguments. In his text, Namık adopts a comparative perspective by engaging not only with Islamic thinkers such as al-Ghazali and Ibn Rushd but also with Western figures including Aristotle, Voltaire, and Laplace. In this respect, the study elucidates how rational arguments were perceived within the intellectual climate of the late Ottoman period and sheds light on the historical foundations of debates between religion and science.

Keywords

• Osman Namık
• Huseyin Cahid
• Atheists
• Believers
• Universe
• Movement
• Design

References

1. Aristoteles. (2001). Fizik (Saffet Babür, Tran.). Yapı Kredi.
2. Aristoteles. (2017). Metafizik (Ahmet Arslan, Tran.). Divan.
3. Aquinas, Thomas & ed. McDermott, Timothy. (1989). Summa Theologiae: A Concise Translation. Methuen.
4. Aquinas, Thomas. (1947). Summa Theologica.
5. Aquinas, Thomas. (1975). Summa Contra Gentiles. University of Notre Dame.
6. Aydın, Mehmet. (2018). Din Felsefesi (14th ed.). İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı.
7. Bâkıllânî. (n.d.). Kitâbu’t-Temhîd (Richard J. McCarthy, Ed.). 1957.
8. Behe, Michael J.. (1998). Darwin’in Kara Kutusu: Evrim Teorisine Karşı Biyokimyasal Zafer (Burcu Çekmece, Tran.). Aksoy.

9. Behe, Michael J.. (2000). Answering Scientific Criticisms of Intelligent Design. In Michael J. Behe vd. (Ed.), Science and Evidence for Design in the Universe. Ignatius.
10. Behe, Michael J.. (2003). The Modern Intelligent Design Hypothesis. In Neil E. Manson (Ed.), God and Design. Routledge.
11. Bereketzâde, İsmail Hakkı. (1997). Yâd-ı Mâzî (Mümtaz Habib Güven, Tran.). Nehir.
12. Bergson, Henri. (1986). Yaratıcı Tekâmül (M. Şekip Tunç, Tran.). MEB.
13. Bergson, Henri. (2017). Ahlakın ve Dinin İki Kaynağı (M. Mukadder Yakupoğlu, Tran.; 3rd ed.). Doğubatı.
14. Bhaskar, Roy. (2008). A Realist Theory of Science. Routledge.
15. Burke, Edmund. (1951). Reflections On The French Revolution. J. M. Dent & Sons Ltd.
16. Büchner, Ludwig. (2012). Madde ve Kuvvet (Baha Tevfik-Ahmed Nebil & Kemal Kahramanoğlu-Ali Utku, Trans.). Çizgi.
17. Cicero. (2016). De Natura Deorum-Tanrıların Doğası (Çiğdem Menzilcioğlu, Tran.). Kabalcı.
18. Comte, Auguste. (1964). Pozitif Felsefe Dersleri (Ümid Meriç, Tran.). İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 2(19–20), 213–258.
19. Craig, William Line. (2018). Kelâm Kozmolojik Kanıtı (Zikri Yavuz, Tran.). In Caner Taslaman, Enis Doko (Ed.), Allah, Felsefe ve Bilim. İstanbul Yayınevi.
20. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı/ Osmanlı Arşivi. (2025, October 9). (İ..TKS.20-26/Y..PRK.BŞK.77-104/DH.SAİDd...112-259).
21. Çankı, Mustafa Namık. (2021). Büyük Felsefe Lûgatı: I. İz.
22. Dantec, Felix Le. (1907). L’Athéisme. Ernest Flammarion.
23. Darwin, Charles. (1859). The Origin of Species. Stamford Street and Charing Cross.
24. Davies, Brian. (1993). An Introduction to the Philosophy of Religion. Oxford University Press.
25. Dawkins, Richard. (1998). Kör Saatçi (Feryal Halatçı, Tran.). TÜBİTAK.
26. Dawkins, Richard. (2006). The God Delusion. Bantam.
27. Descartes, René. (2017). Meditasyonlar: Metafizik Üzerine Düşünceler (Çiğdem Dürüşken, Tran.; 2nd ed.). Alfa.
28. Dostoyevski, Fyodor. (2009). Karamazov Kardeşler (IV). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
29. Draper, John William (1811-1882). (1313). Niza-yi İlim ve Din: İslâm ve Ulûm (Ahmet Mithat (1844-1912), Tran.). Tercüman-i Hakikat Matbaası. https://archive.org/details/Niza-yiIlimVeDin/mode/2up
30. Durkheim, Emile. (2005). Dinî Hayatın İlkel Biçimleri (F. Aydın, Tran.). Ataç.
31. Einstein, Albert. (1920). Relativity: The Special and General Theory (Robert W. Lawson, Tran.). Henry Holt and Company.
32. Farabi. (2001). El-Medinetü’l Fazıla (Nafiz Danışman, Tran.). MEB Yayınları.
33. Farabi. (2003a). Felsefe Öğreniminden Önce Bilinmesi Gereken Konular (Mahmut Kaya, Tran.). In İslam Filozoflarından Felsefe Metinleri. Klasik.
34. Farabi. (2003b). Felsefenin Temel Meseleleri (Mahmut Kaya, Tran.). In İslam Filozoflarından Felsefe Metinleri. Klasik.
35. Farabi. (2014). Uyûnü’l-mesâil (Mahmut Kaya, Tran.). In İslâm Filozoflarından Felsefe Metinleri (pp. 117–126). Klasik.
36. Fechner, Gustav. (1966). Elements of psychophysics: I (Davis H. Howes & Edwin G. Boring, Eds.; Helmut E. Adler, Tran.).
37. Feuerbach, Ludwig. (2008). Hristiyanlığın Özü (O. Özügül, Tran.). Say.
38. Freud, Sigmund. (2016). Bir Yanılsamanın Geleceği-Uygarlık ve Hoşnutsuzlukları (Aziz Yardımlı, Tran.; 3rd ed.). İdea.
39. Gale, Richard. (1991). On the Nature and Existence of God. Cambridge University Press.
40. Gazalî, Ebu Hamid Muhammed b. Muhammed. (1987). El-Maksadu’l Esnâ fi Şerh Esmâillahi’l-Hüsnâ (Bessam Apşbduvahheb el-Câbî, Ed.). el- Ceffan ve’l-Câbî li’t-tıba ve’n-neşr.
41. Gazalî. (1961a). Makâsıdu’l-felâsife (Süleyman Dünya, Tran.). Dâru’l-Maârif.
42. Gazalî. (1961b). Mi’yarü’l-ilm (Süleyman Dünya, Tran.). Dâru’l-Maârif.
43. Gazalî. (2002). İhyâu Ulûmi’d-Dîn: I (Ahmed Serdaroğlu, Tran.). Bedir.
44. Gazalî. (2003). Mümkün Âlemlerin En İyisi (Mahmut Kaya, Tran.). Klasik.
45. Gazalî. (2005). Filozofların Tutarsızlığı (Tehâfütu’l-Felâsife) (Hüseyin Sarıoğlu & Mahmut Kaya, Tran.). Klasik.
46. Gazalî. (2012). El-İktisad fi’l İtikad (Osman Demir, Tran.). Klasik.
47. Gazalî. (2016). El-Kıstasü’l-Müstakim (Dosdoğru Ölçü) (İbrahim Çapak, Tran.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
48. Gazalî. (2023). El-Hikmetü fi Mahlukâtillah: Yaratılıştaki Sırlar (Ersan Urcan, Tran.). Çelik.
49. Gilson, E. (1994). Ateizmin Çıkmazı (Veysel Uysal, Tran.). Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
50. Görgülü, Sabahattin. (2003). Hüseyin Cahid Yalçın’ın Sürgün Hayatı ve Sürgün Edebiyatına Olan Tesirleri [Yüksek Lisans]. T.C. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü/Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı.
51. Holbach, Baron d’. (2024). Doğanın Düzeni (Kadir Paksoy, Tran.). Doruk.
52. Hume, David. (1998). İnsan Zihni Üzerine Bir İnceleme (Serkan Öğdüm, Tran.). İlke.
53. Hume, David. (2004). Din Üstüne (Mete Tunçay, Tran.; 4th ed.). İmge.
54. Hume, David. (2009). İnsanın Doğası Üzerine Bir İnceleme (Ergün Baylan, Tran.). BilgeSu.
55. İbn Rüşd. (2004). Metafizik Şerhi (Muhittin Macit, Tran.). Litera.
56. İbn Rüşd. (2007). Kitâbu’n-Nefs (Atilla Arkan, Tran.). Litera.
57. İbn Rüşd. (2019). Faslu’l-makâl el-Keşf an Minhâci’l-edille (Süleyman Uludağ, Tran.). Dergâh.
58. İbn Rüşd. (2020). Faslu’l-Makâl Fî Takrir Mâ Beyne’ş-Şerîa ve’l-Hikme mine’l-İttisal (Mahmut Kaya, Tran.; 2nd ed.). Klasik.
59. İbn Sina. (2005). İşaretler ve Tenbihler (El-İşârât ve’t-Tenbîhât) (Ali Durusoy, Muhittin Macit, Ekrem Demirli, Tran.). Litera.
60. İbn Sina. (2018). Felsefenin Temel Konuları (en-Necât) (Kübra Şenel, Tran.). Dergâh.
61. İbn Tufeyl. (2021). Hayy bin Yakzân (Onur Özatağ, Tran.; I). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
62. Kant, Immanuel. (1999). Pratik Aklın Eleştirisi (3rd ed.). Türkiye Felsefe Kurumu.
63. Kant, Immanuel. (2003). Critique of Pure Reason (Norman Kemp Smith, Tran.). Palgrave Macmillan.
64. Kant, Immanuel. (2012). Saf Aklın Sınırları Dâhilinde Din (Suat Başar Çağlan, Tran.). Literatürk.
65. Kindî. (2002). Oluş ve Bozuluşun Etkin Sebebi Üzerine (Mahmut Kaya, Tran.). In Felsefi Risâleler. Klasik.
66. Kindî. (2014). Tarifler Üzerine (Mahmut Kaya, Tran.). In Felsefî Risâleler (pp. 178–189). Klasik.
67. Kindî. (2014). Göklerin Allah’a Secde ve İtaat Edişi Üzerine (Mahmut Kaya, Tran.). In Felsefî Risâleler (pp. 228–239). Klasik.
68. Kutsal Kitap (Tevrat, Zebur, İncil). (2014). Yeni Yaşam.
69. Laplace, Pierre Simon (1749-1827). (1796). Exposition du systême du monde. Imprimerie du Cercle-Social. https://archive.org/details/expositiondusyst01lapl/page/166/mode/2up?q=refroidissement
70. Leibniz, Wilhelm Gottfried. (1979). Monadology (George R. Montgomery, Tran.). The Open Court Publishing Company.
71. Leibniz, Gottfried Wilhelm. (1989). The Principles of Nature and of Grace, Based on Reason (Leroy E. Loemker, Tran.). In Philosophical Papers and Letters (pp. 636–642). Kluwer Academic Publishers.
72. Leibniz, Gottfried Wilhelm. (2007). Theodicy: Essays on the Goodness of God, the Freedom of Man and the Origin of Evil (. E. M. Huggard, Tran.). BiblioBazaar.
73. Mackie, Douglas. (1935). Antoine Lavoisier: The Father of Modern Chemistry. Victor Gollangz Ltd.
74. Mackie, John Leslie. (1982). The Miracle of Theism, Arguments for and Against the Existence of God. Clarendon.
75. Martin, Michael. (1990). Atheism: A Philosophical Justification. Temple University Press.
76. Marx, Karl. (2009). Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi (Kenan Somer, Tran.; 2nd ed.). Sol.
77. Matüridî. (2015). Kitâbü’t-Tevhîd (Bekir Topaloğlu, Tran.; 7th ed.). İSAM.
78. Namık, Osman. (1326). Dinsizler, Dindarlar yahut Hüseyin Cahid Bey’in Mevcûdiyet-i İlâhiyesi Münakaşası ve Reddiyesi. Cihan Matbaası.
79. Nietzsche, Friedrich Wilhelm. (2003). Şen Bilim (Levent Özşar, Tran.). Asa.
80. Nietzsche, Friedrich Wilhelm. (2010). Böyle Buyurdu Zerdüşt (Taner Dileklen, Ed.; Korkut Ata, Tran.). İlgi Kültür Sanat yay.
81. Nietzsche, Friedrich Wilhelm. (2013). Ahlakın Soykütüğü Üzerine (Ahmet İnam, Tran.; 6th ed.). Say.
82. Özger, Yunus. (2015). II. Abdülhamid Döneminde Yozgat’ın Sosyo-Ekonomik Durumu (Tahrirat Müdürü Osman Namık Bey’in Raporuna Göre). Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 5(9), 19–46.
83. Paley, William. (2006). Natural Theology. Oxford University Press.
84. Paley, William. (2012a). Doğal Teoloji (Cafer Sadık Yaran, Tran.). In Recep Alpyağıl, Geleneksel ve Çağdaş Metinlerle Din Felsefesine Dair Okumalar. İz.
85. Paley, William. (2012b). The Watch and the Watchmaker. In Louis Pojman ve Michael Rea, The Philosophy Of Religion. Wadsworth Publishing Company.
86. Pascal, Blaise. (2017). Düşünceler (Hande Koçak, Ed.; Devrim Çetinkasap, Tran.; 1st ed.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
87. Plantinga, Alvin. (2000). Warranted Christian Belief. Oxford University Press.
88. Platon. (2004). Şölen (Cüneyt Çetinkaya, Tran.). Bordo Siyah.
89. Platon. (2012). Yasalar (Candan Şentuna-Saffet Babür, Tran.). Kabalcı.
90. Platon. (2015). Phaidon (Furkan Akderin, Tran.; 2nd ed.). Say.
91. Platon. (2018). Timaios (Furkan Akderin, Tran.). Say.
92. Reçber, M. Sait. (2016). Tanrı’nın Varlığının Delilleri. In Recep Kılıç (Ed.), Din Felsefesi. Grafiker.
93. Rowe, William L.. (2005). Cosmological Arguments. In William E. Mann (Ed.), The Blackwell Guide to the Philosophy of Religion (pp. 103–116). Blackwell.
94. Russell, Bertrand. (2023). Mutlu Olma Sanatı (Yunus Sağlamtürk, Tran.). Say.
95. Serbestzâde, Ahmed Hamdî. (1311). İlm-i Kelâm’dan “Akâid-i Adûdiyye” Şerhi Celâl Tercümesi. Serasi Matbaası.
96. Swinburne, Richard. (1990). Argument from the Fine- Tuning of the Universe. In John Leslie (Ed.), Physical Cosmology and Philosophy. Macmillan.
97. Swinburne, Richard. (1997). Tasarım Kanıtı (Cafer Sadık Yaran, Tran.). Etüt.
98. Swinburne, Richard. (2004). The Existence of God. Oxford University Press.
99. Taylan, Necip. (2013). İslâm Düşüncesinde Din Felsefeleri. M. Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı.
100. Topaloğlu, Aydın. (2001). Teizm ya da Ateizm: Tanrıtanımazlığın Felsefi Boyutları. Kaknüs.
101. Wittgenstein, Ludwig. (1958). Philosophical Investigations (G. E. M. Anscombe R. Rhees, Ed.). Basil Blackwell&Mott.