Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi ile Bir Uygulama

Şule Bayazit Bedirhanoğlu

doi:10.37460/sid.1989505

TR EN

Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi ile Bir Uygulama

Abstract

Serbest bölgeler, ülkelerin dış ticaret hacmini genişletmek, yabancı yatırımı çekmek ve istihdam yaratmak amacıyla oluşturdukları özel ekonomik alanlardır. Türkiye, 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu çerçevesinde 1985 yılından itibaren serbest bölge uygulamasını hayata geçirmiş ve bugün itibarıyla 19 serbest bölge ile bu alanda etkin bir konuma sahip olmuştur. Bu çalışma, Türkiye’de faaliyet gösteren serbest bölgelerin ekonomik göstergeler açısından karşılaştırmalı analizini gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla 2021-2023 dönemi verilerine dayanan ve T.C. Ticaret Bakanlığı Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü’nün yayımladığı faaliyet raporlarından derlenen altı temel kriter (ihracat hacmi, ithalat hacmi, ithalat/ihracat oranı, toplam firma sayısı, yabancı firma oranı ve toplam istihdam) ekseninde bir karar matrisi oluşturulmuştur. Kriter ağırlıkları ITARA (Indifference Threshold-based Attribute Ratio Analysis) yöntemiyle nesnel biçimde belirlenmiş; bölgelerin sıralaması ise RAM (Root Assessment Method) yöntemi aracılığıyla gerçekleştirilmiştir. Faaliyet verisi bulunmayan Rize ve Batı Anadolu serbest bölgeleri kapsam dışında tutularak analiz 17 bölge üzerinde yürütülmüştür. ITARA yöntemiyle elde edilen kriter ağırlıkları incelendiğinde, istihdam ve ihracat hacminin en belirleyici kriterler olduğu görülmektedir. RAM yöntemi sonuçlarına göre Ege, Mersin ve Bursa serbest bölgeleri ekonomik göstergeler bakımından ön sıralarda yer almaktadır. Elde edilen sonuçlar, Türkiye serbest bölge politikasının değerlendirilmesi ve kaynak tahsisinin etkinleştirilmesi açısından önemli politika çıkarımları sunmaktadır.

Keywords

ÇKKV, ITARA, RAM, Nesnel Ağırlıklandırma, Serbest Bölge

Comparative Analysis of Türkiye’s Free Zones in Terms of Economic Indicators: An Application Using the ITARA-RAM Method

Abstract

Free zones are special economic areas established by countries to expand foreign trade volumes, attract foreign investment, and generate employment. Türkiye has been implementing free zone practices since 1985 within the framework of Free Zones Law No. 3218 and has reached an active position in this field with 19 free zones as of today. This study aims to conduct a comparative analysis of free zones operating in Türkiye in terms of economic indicators. For this purpose, a decision matrix was constructed based on data from the 2021-2023 period compiled from the activity reports published by the General Directorate of Free Zones of the T.C. Ticaret Bakanlığı, incorporating six key criteria: export volume, import volume, import/export ratio, total number of firms, foreign firm ratio, and total employment. Criterion weights were determined objectively using the ITARA (Indifference Threshold-based Attribute Ratio Analysis) method, and the ranking of zones was performed through the RAM (Root Assessment Method). The analysis was conducted on 17 zones, excluding the Rize and West Anatolia free zones, which lacked operational data. The ITARA results indicate that employment and export volume are the most decisive criteria. According to the RAM rankings, the Ege, Mersin and Bursa free zones rank at the top in terms of economic indicators. The results offer significant policy implications for evaluating Türkiye’s free zone policy and enhancing the effectiveness of resource allocation.

Keywords

MCDM, ITARA, RAM, Objective Weighting, Free Zones

References

Ackah, C. G., Osei, R. D. ve Kusi, B. A. (2024). Special economic zone dynamics and firm performance: Evidence from an emerging economy. Managerial and Decision Economics, 45(6), 3834-3851. https://doi.org/10.1002/mde.4215
Aggarwal, A. (2023). How special are special economic zones: Evidence from South Asia. The World Economy, 46(8), 2361-2382. https://doi.org/10.1111/twec.13383
Ağaç, G., Baki, B., Peker, İ. ve Ar, İ. M. (2015). Çok kriterli karar verme tekniklerini kullanarak serbest bölge yer seçimi: Doğu Anadolu Bölgesi örneği. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 30(1), 79-113. https://izlik.org/JA47DG95DA
Alsharif, A. A. ve Brenner, T. (2026). Special economic zones and innovation in developing and emerging economies: A cross-country analysis. Journal of Evolutionary Economics, 36, 30. https://doi.org/10.1007/s00191-026-00949-6
Arbolino, R., Lantz, T. L. ve Napolitano, O. (2023). Assessing the impact of special economic zones on regional growth through a comparison among EU countries. Regional Studies, 57(6), 1069–1083. https://doi.org/10.1080/00343404.2022.2069745
Ateş, M. S., Ateş, G., Toktaş, D., ve Canpolat Gökçe, E. (2023). Serbest bölgelerdeki ithalat-ihracat ile Türkiye’nin dış ticaret ve istihdam ilişkisi: Fourier ADL saklı eşbütünleşme testi. İstanbul İktisat Dergisi, 73(1), 385-418. https://doi.org/10.26650/ISTJECON2022-1211005
Avcı, Z., Kovacı, S. ve Şen, S. (2022). Türkiye’de COVID-19 döneminde serbest bölgelerin dış ticaret ve istihdam açısından önemi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32(2), 563-578. https://doi.org/10.18069/firatsbed.953678
Baydaş, M., Eren, T., Stević, Ž., Starčević, V. ve Parlakkaya, R. (2023). Proposal for an objective binary benchmarking framework that validates each other for comparing MCDM methods through data analytics. PeerJ Computer Science, 9, e1350. https://doi.org/10.7717/peerj-cs.1350
Baydaş, M., Elma, O. E. ve Stević, Ž. (2024). Proposal of an innovative MCDA evaluation methodology: Knowledge discovery through rank reversal, standard deviation, and relationship with stock return. Financial Innovation, 10, Article 4. https://doi.org/10.1186/s40854-023-00526-x
Bayraktutan, Y. ve Acar, M. (2023). Serbest bölgelerin ihracat performansını belirleyen etmenler: Türkiye örneği. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(2), 58-71. https://izlik.org/JA75GT42FL

Borbori, F. ve Razavian, M. T. (2024). How free trade zones help benefit businesses and create jobs: A comparative study of Iran, Türkiye and the UAE. The International Journal of Humanities, 31(1), 1-13. https://doi.org/10.48311/eijh.31.1.1
Chang, T. W., Pai, C. J., Lo, H. W. ve Hu, S. K. (2021). A hybrid decision-making model for sustainable supplier evaluation in electronics manufacturing. Computers & Industrial Engineering, 156, 107283. https://doi.org/10.1016/j.cie.2021.107283
Demir, G. (2021). Türk Bankacılık Sisteminin Finansal Performansının ROC-ITARA-CODAS Yöntemleriyle Analizi. Gümüşhane University Journal of Social Sciences, 12(3), 831-847. https://izlik.org/JA39SJ78GK
Duran, G. (2023). Türkiye’de serbest bölgelerin performanslarının CRİTİC Tabanlı WASPAS ve GİA uygulamaları ile değerlendirilmesi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(4), 1425-1442. https://doi.org/10.33206/mjss.1286634
EBRD. (2024). Regional inequality and special economic zones. İçinde Transition report 2024-25: Navigating industrial policy (Chapter 3). European Bank for Reconstruction and Development. https://2024.tr-ebrd.com/regional-inequality-and-special-economic-zones/
Erdoğan, E. ve Ener, M. (2005). Küresel pazarların ekonomik üsleri: Serbest bölgeler. Nobel Yayınları.
Farole, T. ve Akinci, G. (Eds.). (2011). Special economic zones: Progress, emerging challenges, and future directions. World Bank Publications.
Feng, W., Sun, S. ve Yuan, H. (2023). Research on the efficiency of factor allocation in the pilot free trade zones. Economic Analysis and Policy, 79, 727-745. https://doi.org/10.1016/j.eap.2023.06.041
Frick, S. A. ve Rodríguez-Pose, A. (2023). What draws investment to special economic zones? Lessons from developing countries. Regional Studies, 57(11), 2136-2147. https://doi.org/10.1080/00343404.2023.2185218
Gopisetty, Y. B., Sama, H. R., Padi, T. R. ve Patibandla, L. (2025). A double normalization framework for sustainable electric vehicle selection: integrating LOPCOW and RAM in Multi-Criteria Decision-Making. Journal of the Operations Research Society of China, 1-46. https://doi.org/10.1007/s40305-025-00626-8
Hamada, K. (1974). An economic analysis of the duty-free zone. Journal of International Economics, 4(3), 225-241. https://doi.org/10.1016/0022-1996(74)90044-0
Hamilton, C. ve Svensson, L. E. (1982). On the welfare effects of a duty-free zone. Journal of International Economics, 13(1-2), 45-64. https://doi.org/10.1016/0022-1996(82)90005-8
Hasheminasab, H., Streimikiene, D. ve Pishahang, M. (2023). A novel energy poverty evaluation: Study of the European Union countries. Energy, 264, 126157. https://doi.org/10.1016/j.energy.2022.126157
Hashemkhani Zolfani, S. ve Nemati, A. (2026). An assessment of indifference threshold values to achieve full objective indifference threshold-based attribute ratio analysis. Mathematics, 14(2), 235. https://doi.org/10.3390/math14020235
Hatefi, M. A. (2019). Indifference threshold-based attribute ratio analysis: A method for assigning the weights to the attributes in multiple attribute decision making. Applied Soft Computing, 74, 643-651. https://doi.org/10.1016/j.asoc.2018.10.050
Johansson, H. ve Nilsson, L. (1997). Export processing zones as catalysts. World Development, 25(12), 2115-2128. https://doi.org/10.1016/S0305-750X(97)00103-4
Katrancı, A., Kundakcı, N. ve Pamucar, D. (2025). Financial performance evaluation of firms in BIST 100 index with ITARA and COBRA methods. Financial Innovation, 11, 34. https://doi.org/10.1186/s40854-024-00704-5
Kocaman, Ç. B. (2007). Serbest bölgelerin makroekonomik etkilerinin değerlendirilmesi: Türkiye örneği. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 56(3), 99-135. https://doi.org/10.1501/hukfak_0000000323
Kokoç, F., ve Temel Gencer, C. (2019). Türk serbest bölgeleri etkinliğinin veri zarflama analizi ile belirlenmesi. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 8(2), 810-827. https://doi.org/10.28948/ngumuh.598059
Komasi, H., Nemati, A., Zolfani, S. H., Williams, N. L. ve Šaparauskas, J. (2024). Comparative analysis of economic development indicators among South American countries based on a novel MCDM model. Journal of Competitiveness, 16(3). https://doi.org/10.7441/joc.2024.03.05
Kumar, R. ve Pamucar, D. (2025). A comprehensive and systematic review of multi-criteria decision-making (MCDM) methods to solve decision-making problems: Two decades from 2004 to 2024. Spectrum of Decision Making and Applications, 2(1), 177-196. https://doi.org/10.31181/sdmap21202524
Kumar, R., Ranakoti, L., Negi, A., Song, Y., Fekete, G. ve Singh, T. (2025). Waste-derived composite selection for sustainable automotive brake friction materials using novel MEREC-RAM decision framework. Lubricants, 13(12), 533. https://doi.org/10.3390/lubricants13120533
Li, D. ve Wang, X. (2021). Land-Use Change and Efficiency in Laos’ Special Economic Zones. Land, 10(10), 1012. https://doi.org/10.3390/land10101012
Li, S., Liu, J. ve Kong, Y. (2021). Pilot free trade zones and Chinese port-listed companies’ performance: An empirical research based on quasi-natural experiment. Transport Policy, 111, 125–137. https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2021.07.022
Lo, H.-W., Hsu, C.-C., Huang, C.-N. ve Liou, J. J. H. (2021). An ITARA-TOPSIS based integrated assessment model to identify potential product and system risks. Mathematics, 9(3), 239. https://doi.org/10.3390/math9030239
Madani, D. (1999). A review of the role and impact of export processing zones. World Bank Policy Research Working Paper, No. 2238. https://documents1.worldbank.org/curated/en/789981468766806342/pdf/multi-page.pdf
Öncel, A. ve Demirtaş, Ş. C. (2017). Serbest bölgelerin dış ticarete etkileri: Türkiye üzerine ARDL modeli ile ampirik bir uygulama. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 12(1), 65-82. https://doi.org/10.17153/oguiibf.298764
Petekkaya, Ş. (2018). Türkiye’deki serbest bölgelerin veri zarflama analizi ile performanslarının değerlendirilmesi. Bulletin of Economic Theory and Analysis, 3(2), 109-134. https://doi.org/10.25229/beta.412979
Rodriguez, C. A. (1976). A note on the economics of the duty-free zone. Journal of International Economics, 6(4), 385-388. https://doi.org/10.1016/0022-1996(76)90038-6
Simić, V., Milovanović, B., Pantelić, S., Pamučar, D. ve Tirkolaee, E. B. (2023). Sustainable route selection of petroleum transportation using a type-2 neutrosophic number based ITARA-EDAS model. Information Sciences, 622, 732-754. https://doi.org/10.1016/j.ins.2022.11.105
Sofuoğlu, M. A. (2019). Development of an ITARA-based hybrid multi-criteria decision-making model for material selection. Soft Computing, 23(15), 6715-6725. https://doi.org/10.1007/s00500-019-04056-6
Sotoudeh-Anvari, A. (2023). Root Assessment Method (RAM): A novel multi-criteria decision making method and its applications in sustainability challenges. Journal of Cleaner Production, 423, 138695. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2023.138695
T.C. Ticaret Bakanlığı. (2021). 2021 Yılı Faaliyet Raporu. https://strateji.ticaret.gov.tr/data/5daf068713b87654702d58c4/TİCARET%20BAKANLIĞI%202021%20YILI%20FAALİY ET%20RAPORU.pdf
T.C. Ticaret Bakanlığı. (2022). 2022 Yılı Faaliyet Raporu. https://strateji.ticaret.gov.tr/data/5daf068713b87654702d58c4/TİCARET%20BAKANLIĞI%202022%20YILI%20FAALİYET%20RAPORU_.pdf
T.C. Ticaret Bakanlığı. (2023). 2023 Yılı Faaliyet Raporu. https://strateji.ticaret.gov.tr/data/5daf068713b87654702d58c4/Ticaret%20Bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1%202023%20Y%C4%B1l%C4%B1%20Faaliyet%20Raporu2.pdf
Trung, D. D. (2024). Using RAM method for optimal selection of flame retardant nanocomposite material fabrication solution. EPJ Applied Metamaterials, 11(4). https://doi.org/10.1051/epjam/2024005
Trung, D. D., Dudić, B., Nguyen, N. T. ve Ašonja, A. (2024). Data normalization for Root Assessment Methodology. International Journal of Industrial Engineering and Management, 15(2), 156-168. https://doi.org/10.24867/IJIEM-2024-2-354
Ulutaş, A., Karabasevic, D., Popovic, G., Stanujkic, D., Nguyen, P. T. ve Karaköy, Ç. (2020). Development of a novel integrated CCSD-ITARA-MARCOS decision-making approach for stackers selection in a logistics system. Mathematics, 8(10), 1672. https://doi.org/10.3390/math8101672
UNCTAD. (2019). World Investment Report 2019: Special economic zones. United Nations. https://unctad.org/system/files/official-document/WIR2019_CH4.pdf
World Bank. (2008). Special economic zones: Performance, lessons learned, and implications for zone development. World Bank Group. https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/343901468330977533
Zeng, D. Z. (2021). The past, present, and future of special economic zones and their impact. Journal of International Economic Law, 24(2), 259-275. https://doi.org/10.1093/jiel/jgab014

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Curriculum and Teaching in Economics, Business and Management, Comparative Economic Systems, Operations Research

Journal Section

Research Article

Authors

Şule Bayazit Bedirhanoğlu ^*
0000-0001-7545-7222
Türkiye

Early Pub Date

August 21, 2026

Publication Date

-

Submission Date

July 8, 2026

Acceptance Date

August 18, 2026

Published in Issue

Year 2026 Number: Advanced Online Publication

DOI

https://doi.org/10.37460/sid.1989505

IZ

https://izlik.org/JA39AL66TR

APA

Bayazit Bedirhanoğlu, Ş. (2026). Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi ile Bir Uygulama. Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi, Advanced Online Publication, 132-150. https://doi.org/10.37460/sid.1989505

AMA

1.Bayazit Bedirhanoğlu Ş. Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi ile Bir Uygulama. Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi. 2026;(Advanced Online Publication):132-150. doi:10.37460/sid.1989505

Chicago

Bayazit Bedirhanoğlu, Şule. 2026. “Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi Ile Bir Uygulama”. Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi, no. Advanced Online Publication: 132-50. https://doi.org/10.37460/sid.1989505.

EndNote

Bayazit Bedirhanoğlu Ş (August 1, 2026) Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi ile Bir Uygulama. Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi Advanced Online Publication 132–150.

IEEE

[1]Ş. Bayazit Bedirhanoğlu, “Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi ile Bir Uygulama”, Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi, no. Advanced Online Publication, pp. 132–150, Aug. 2026, doi: 10.37460/sid.1989505.

ISNAD

Bayazit Bedirhanoğlu, Şule. “Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi Ile Bir Uygulama”. Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi. Advanced Online Publication (August 1, 2026): 132-150. https://doi.org/10.37460/sid.1989505.

JAMA

1.Bayazit Bedirhanoğlu Ş. Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi ile Bir Uygulama. Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi. 2026;:132–150.

MLA

Bayazit Bedirhanoğlu, Şule. “Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi Ile Bir Uygulama”. Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi, no. Advanced Online Publication, Aug. 2026, pp. 132-50, doi:10.37460/sid.1989505.

Vancouver

1.Şule Bayazit Bedirhanoğlu. Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi ile Bir Uygulama. Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi. 2026 Aug. 1;(Advanced Online Publication):132-50. doi:10.37460/sid.1989505

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.

Ekonomik Göstergeler Ekseninde Türkiye Serbest Bölgelerinin Karşılaştırmalı Analizi: ITARA-RAM Yöntemi ile Bir Uygulama

Abstract

Keywords

Comparative Analysis of Türkiye’s Free Zones in Terms of Economic Indicators: An Application Using the ITARA-RAM Method

Abstract

Keywords

References

Details

Primary Language

Subjects

Journal Section

Authors

Early Pub Date

Publication Date

Submission Date

Acceptance Date

Published in Issue

DOI

IZ

Cite