Bizans ve Osmanlı Mimarisinin Kesişim Noktasında Bir Yapı: Fenari İsa Camii

Year 2026, Issue: 10 , 20 - 29 , 29.03.2026

Yavuz Alkaya

https://doi.org/10.62425/sidd.1641046

https://izlik.org/JA55UU98KT

Abstract

Fenari İsa Camii, Bizans döneminde Konstantinos Lips Manastır Kilisesi olarak inşa edilmiş olup, İstanbul’un Fatih ilçesinde yer almaktadır. Orta Bizans dönemine ait “Kapalı Yunan Haçı” plan tipolojisine geçişin erken örneklerinden biri olan yapı, mimari açıdan önemli bir anıttır. Geç Bizans döneminde güney kilisesinin eklenmesi ve 14. yüzyılın sonlarında “L” planlı paraklesyonun ilavesiyle genişletilmiştir. Osmanlı döneminde camiye dönüştürülen yapı, farklı mimari eklerle zaman içinde değişime uğramıştır. Nitel analiz yöntemine dayanmakta olan bu çalışma, Fenari İsa Camii’nin mimari özelliklerini ele alarak yapının plan şeması, inşa tekniği, malzeme kullanımı, süsleme özellikleri ve dönemsel eklemeler ile kazandığı kimliği analiz etmektedir. Kuzey ve güney kiliselerinin bütünleşme süreci, mekânsal organizasyonları ve cephe düzenlemeleri detaylı olarak incelenmiştir. Araştırmanın amacı, Fenari İsa Camii’nin tarihsel süreç içerisinde geçirdiği dönüşümleri inceleyerek, yapının Bizans ve Osmanlı mimarisi içindeki konumunu belirlemektir. Özellikle, farklı dönemlerde yapılan eklemeler ve restorasyonların mimari kimliğe etkisi değerlendirilerek yapının kültürel sürekliliği ortaya konmaktadır. Araştırma kapsamında, Fenari İsa Camii’nin mimari dönüşüm süreci, tarihsel belgeler, arşiv kayıtları ve literatür taraması yoluyla incelenmiştir. Ayrıca, yapının mevcut fiziksel durumu yerinde gözlem ve belgeleme yöntemleriyle analiz edilmiştir. Yapının farklı dönemlerde geçirdiği değişimler, Osmanlı arşivleri, Fatih Vakfiyeleri ve Bizans dönemi kaynakları doğrultusunda karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Fenari İsa Camii’nin farklı dönemlerde geçirdiği dönüşümleri ve bu süreçlerin yapının mimari kimliğine etkisini ortaya koymaktadır. Orta Bizans, Geç Bizans ve Osmanlı dönemlerine ait yapısal izlerin aynı mekânda bir arada bulunması, yapıyı mimari sürekliliği temsil eden önemli bir örnek hâline getirmektedir. Kuzey kilisenin Orta Bizans Dönemi’ne özgü mimari özellikleri, güney kilisenin Palaiologos dönemi süslemeleri ve Osmanlı dönemi eklentileri, yapının çok katmanlı kimliğini vurgulamaktadır. Bizans’tan Osmanlı’ya uzanan bu dönüşüm, yapının çok katmanlı bir yapı olarak korunmasını sağlamış ve mimari sürekliliğini belirginleştirmiştir. Böylece, Fenari İsa Camii hem mimari bir yapı olarak, hem de İstanbul’un kültürel ve tarihî mirasının önemli bir unsuru olarak değerlendirilmiştir.

Keywords

Bizans , mimari , Fenari İsa Camii , Lips Manastır Kilisesi , kapalı yunan haçı planı

A Structure at the Intersection of Byzantine and Ottoman Architecture: Fenari Isa Mosque

https://izlik.org/JA55UU98KT

Abstract

Fenari Isa Mosque was originally constructed as the Monastery Church of Konstantinos Lips during the Byzantine period and is located in the Fatih district of Istanbul. As an early example of the transition to the “Cross-in-Square” plan typology characteristic of the Middle Byzantine period, the structure holds significant architectural value. During the Late Byzantine period, the addition of the south church and the incorporation of an “L”-shaped parekklesion at the end of the 14th century expanded the complex. Converted into a mosque during the Ottoman period, the structure underwent various architectural modifications over time. Based on qualitative analysis, this study examines the architectural characteristics of Fenari Isa Mosque, analyzing its spatial organization, construction techniques, material usage, decorative features, and the transformations it underwent over different periods. The integration process of the north and south churches, their spatial organization, and façade arrangements have been examined in detail. The aim of this study is to analyze the architectural transformations of Fenari Isa Mosque throughout history and to determine its position within Byzantine and Ottoman architecture. In particular, the study evaluates the impact of additions and restorations from different periods on the architectural identity of the structure, revealing its cultural continuity. The research examines the transformation process of Fenari Isa Mosque through historical documents, archival records, and a comprehensive literature review. Additionally, the current physical condition of the structure has been analyzed through on-site observations and documentation. The structural changes observed in different periods have been comparatively evaluated using sources such as Ottoman archives, Fatih Foundation records, and Byzantine-era documents. The findings highlight the architectural transformations of Fenari Isa Mosque across different historical periods and their impact on its architectural identity. The coexistence of structural elements from the Middle Byzantine, Late Byzantine, and Ottoman periods makes the mosque a significant example of architectural continuity. The north church reflects the architectural characteristics of the Middle Byzantine period, while the south church exhibits decorative elements from the Palaiologan period, and the Ottoman-era additions further emphasize the mosque’s multi-layered identity. This transition from Byzantine to Ottoman rule has preserved the structure as a multi-faceted architectural entity, reinforcing its architectural continuity. Thus, Fenari Isa Mosque has been regarded both as an architectural structure and as a significant element of Istanbul’s cultural and historical heritage.

Keywords

Byzantine , architecture , Fenari Isa Mosque , Lips Monastery Church , cross-in-square plan

References

• Barlas, K. N. (1995). Orta çağ İstanbul Bizans yapılarında mimari süsleme. (Tez no. 43823) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
• Curcic, S. (1977). Architectural significance of subsidiary chapels in middle Byzantine Churches. Journal of the society of architectural historians. 36(2), 94-110.
• Ebersolt, J. ve Thiers, A. (1913). Les églises de Constantinople.
• Eyice, S. (1963). Son devir Bizans mimarisi İstanbul’da Palaiologoslar devri anıtları. Baha matbaası.
• Eyice, S. (1988). Fenari İsa Camisi. T.D.V. İslâm ansiklopedisi. c.12. s.337-339. Türkiye diyanet vakfı yayınevi.
• Eyice, S. (2013). Semavi Eyice ile İstanbul’a dair. İstanbul Büyükşehir Belediyesi yayınları.
• Fatih Mehmet II Vakfiyeleri. (1453-1938). Vakıflar Umum Müdürlüğü Neşriyatı Türk Vakfiyeleri. No:1.
• Gürdal, E., Özgünler, S, Kahraman, G. (2007). Anemas Zindanları’nda kullanılmış olan harçların incelenmesi ve onarım harcı önerileri hakkında çalışma raporu. 1.Uluslararası Karasurları Sempozyumu.
• Kahraman, G. (2017). Fenari İsa Camisi/Konstantinos Lips manastır kilisesi restitüsyon ve koruma önerileri. (Tez No. 465440) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
• Krautheimer, R. (1965). Early christian and Byzantine architecture. Yale University Press.
• Kuban, D, (2004). İstanbul bir kent tarihi Bizantion, Konstantinopolis, İstanbul. (Zeynep Rona, Çev.). Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
• Macridy, T. (1964). The Monastery of Lips, the burials of the Palaeologi, DOP, vol. 18, XXIII, 253-277.
• Mango, C. (2006). Bizans Mimarisi. Rekmay Ltd.
• Mango, C. ve Hawkins, E. (1964). Additional notes. dop. vol.18. pp.299-315.
• Megaw, A. H. S. (1964). The original form of the Theotokos church of Constantine Lips. dop. vol. 18, 278-298.
• Millingen, A. V. (1912). Byzantine churches in Constantinople, Their history and architecture. Mac milan and co.
• Müller-Wiener, W. (2007). İstanbul’un tarihsel topografyası: 17. yüzyıl başlarına kadar Byzantine Konstaninopolis-İstanbul. (Ü. Sayın, Çev.). Yapı kredi yayınları.
• Ousterhout, R. (2008). Master builders of Byzantium. University of Pennsylvania museum of archaeology and anthropology.
• Schneider, A. M. (1967). Byzanz, vorarbeiten zur topographie und archäologie der stadt. Verlag Adolf M. Hakkert.
• Tamer, C. (2003). İstanbul’da Bizans anıtları ve onarımları. Türkiye turing ve otomobil kurumu.
• Vanderpool, J. G. (1936). A comparison of Byzantine planning at Constantinople and in Greece. The art bulletin. vol. 18. no.4. 1936, pp. 552-569.
• Görsel 1. Fenari İsa Camisi’nin güncel hava fotoğrafına göre konumu, (Ocak, 2025). https://harita.istanbul (Erişim Tarihi: 01.02.2025).
• Görsel 2. Batı cephesi fotoğrafı, Kasım 1935, (Nicholas V. Artamonoff Arşivi). http://images.doaks.org/artamonoff/items/show/131 (Erişim tarihi: 02.02.2025).
• Görsel 3. Osmanlı dönemi od taşı kemer uygulaması, (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 4. Kuzey kilise diakonikon hücresi üst örtü sistemi, (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 5. Yapının doğu cephesinden genel görünümü (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 6. Güney kilise üst örtü sistemi (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 7. Yapının çatı sistemi ve kubbeleri (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 8. Yapının doğu cephesinden süsleme programı detayı (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 9. Doğu cephesinde pencere ve çarkıfelek motifi detayları (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 10. Dış narteks ve güney koridoru - paraklesyon (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 11. Paraklesyon bölümü güney duvarı genel görünüm (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 12. Kuzey kilise kubbe kornişi (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 13. Kuzey kilisesin apsis kubbe eteğinde yer alan korniş (Mango ve Hawkins, 1964).
• Görsel 14. Kuzey kilisesin apsis kubbe eteğinde yer alan korniş (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 15. Güney koridorunun güney giriş kapısı üzerinde yer alan kalem işi bezeme (Yazarın kişisel arşivinden alınmıştır, Ocak, 2025).
• Görsel 16. Lips Manastır Kilisesi duvarında yer alan Azize Eudokia mozaiği https://bizansconstantin.wordpress.com/tag/konstantinos-lips-manastiri/ (Erişim Tarihi: 15.02.2025).
• Şekil 1. Yapının plan rölövesi (Gülçin Kahraman’ın arşivinden, 2017).
• Şekil 2. Kuzey kilise rölöve planı (Gülçin Kahraman’ın arşivinden, 2017).
• Şekil 3. Kuzey kilise kubbe kornişinin Mamboury tarafından yapılan restitüsyon çizimi (Macridy, 1964).