Kırkyama Tekniğinin Çağdaş Sanata Yansıması

Year 2026, Issue: 10 , 47 - 59 , 29.03.2026

Emine Sönmez

https://doi.org/10.62425/sidd.1751739

https://izlik.org/JA27ED79GJ

Abstract

Kırkyama, tarihsel olarak Anadolu halk kültüründe doğmuş, uzun yıllar boyunca işlevsellik, tasarruf ve estetik amaçlarla uygulanmış geleneksel bir el sanatıdır. Başlangıçta günlük yaşamın ihtiyaçlarına yanıt veren bir üretim yöntemi olarak ortaya çıkan kırkyama, zaman içinde sadece işlevsel bir obje olmanın aksine kültürel hafızanın, toplumsal değerlerin ve estetik anlayışın aktarımında önemli bir rol oynamıştır. Bu çalışma, kırkyama tekniğini geleneksel bir el sanatı olarak değerlendirmekten öteye taşıyarak, sanat-zanaat ilişkisi çerçevesinde, tarihsel dönüşüm süreçleri ve çağdaş sanat pratikleri bağlamında ele almaktadır. Geç Helenistik ve Roma dönemlerinden itibaren başlayan sanat ve zanaat ayrımı, Ortaçağ boyunca devam etmiş; Rönesans’la birlikte sanatçının bireyselleşmeye başlamasıyla belirginleşmiştir. 19. yüzyılda ise Arts and Crafts hareketi, Art Nouveau, Art Deco ve Bauhaus gibi akımlar, sanatın yaşamla olan ilişkisini vurgulayarak, estetik ve işlevselliği temel alan yeni birliktelikler önermiştir. Bu akımlar sanat ile zanaat arasındaki geleneksel sınırları yeniden tartışmaya açarak, her iki alanın birbirini tamamlayabileceğini göstermiştir. Sanatın gündelik yaşamdan ve toplumsal belleği şekillendiren kültürel üretimlerden koparılamayacağı fikri, özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gelişen sanat hareketlerinde daha da görünürlük kazanmıştır. 1960 sonrasında kavramsal sanatın yükselişi, hazır nesne ve disiplinlerarası yaklaşımın yaygınlaşmasıyla kırkyama gibi geleneksel teknikler çağdaş sanatın malzeme ve ifade olanaklarıyla yeniden buluşmuştur. Bu süreçte kırkyama işlevsel bir zanaat olmaktan çıkarak, kavramsal ve estetik bir üretim pratiği hâline gelmiştir. Bu bağlamda kırkyama, yalnızca parçaların bir araya getirilmesiyle oluşan görsel bir yüzey olma sınırlarını aşarak, kültürel hafıza, kimlik, göç, toplumsal cinsiyet, kadın emeği ve politik söylemler gibi temaları ifade edebilen çok katmanlı bir anlatım aracı haline gelmiş ve çağdaş sanatın merkezine yerleşmiştir. Bu çalışmanın amacı, kırkyama tekniğini çağdaş sanat bağlamında ‘sanatlaşan zanaat’ kavramı perspektifiyle değerlendirerek, tekniğin biçimsel, kavramsal ve kültürel boyutlarını incelemek ve çağdaş sanatçılar tarafından hangi estetik, toplumsal ve politik temaları ifade etmek için yeniden yorumlandığını ortaya koymaktır.

Keywords

Kırkyama , sanat ve zanaat ilişkisi , sanat tarihi , çağdaş sanat , disiplinlerarasılık , kavramsal sanat

The Reflection of the Patchwork Technique in Contemporary Art

https://izlik.org/JA27ED79GJ

Abstract

Patchwork is a traditional craft that historically emerged within Anatolian folk culture and has been practiced for many years for purposes of functionality, thrift, and aesthetics. Initially arising as a method of production that responded to the needs of everyday life, patchwork has, over time, evolved beyond being merely a functional object to play a significant role in the transmission of cultural memory, social values, and aesthetic understanding. This study approaches patchwork not only as a traditional craft but also within the framework of the art–craft relationship, examining it through processes of historical transformation and in the context of contemporary art practices. The distinction between art and craft, which began in the Late Hellenistic and Roman periods, persisted throughout the Middle Ages and became more pronounced with the emergence of artistic individualization during the Renaissance. In the nineteenth century, movements such as Arts and Crafts, Art Nouveau, Art Deco, and the Bauhaus emphasized the relationship between art and life, proposing new syntheses grounded in aesthetics and functionality. By reopening the debate on the traditional boundaries between art and craft, these movements demonstrated that the two domains could complement one another. The idea that art cannot be separated from everyday life and from cultural productions that shape collective memory became increasingly visible, particularly in artistic movements emerging in the second half of the twentieth century. Following the 1960s, with the rise of conceptual art, the proliferation of the readymade, and the spread of interdisciplinary approaches, traditional techniques such as patchwork were re-engaged with the material and expressive possibilities of contemporary art. In this process, patchwork ceased to be merely a functional craft and transformed into a conceptual and aesthetic mode of production. In this context, patchwork has transcended the limits of being a visual surface formed by the assemblage of fragments, becoming instead a multilayered medium capable of expressing themes such as cultural memory, identity, migration, gender, women’s labor, and political discourse, and has thus taken a central place in contemporary art. The aim of this study is to evaluate the patchwork technique within the context of contemporary art through the perspective of the concept of “craft becoming art,” to analyze its formal, conceptual, and cultural dimensions, and to reveal how it has been reinterpreted by contemporary artists to express aesthetic, social, and political themes.

Keywords

Patchwork , art–craft relationship , art history , contemporary art , interdisciplinarity , conceptual art

References

• Antmen, A. (2010). 20. Yüzyıl batı sanatında akımlar. Sel Yayıncılık.
• Artun, A. (2015). Çağdaş sanatın örgütlenmesi. İletişim Yayınları.
• Atakan, N. (2015). Sanatta alternatif arayışlar (Z. Rona, Çev.). Karakalem Kitabevi.
• Barışta, H. Ö. (1997). Türk işlemelerinden teknikler. Gazi Üniversitesi Mesleki Yaygın Eğitim Fakültesi Yayın No 2.
• Danto, A. C. (2014). Sanatın sonundan sonra (Z. Demirsü, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Eco, U. (2023). Ortaçağ estetiğinde sanat ve güzellik (K. Atakay, Çev.). Can Yayınları.
• Ersen, N. L. (2010). Feminist sanatın kadın sanatçılara etkisi: Miriam Schapiro, Tracey Emin ve Andrea Dezsö örnekleri üzerinden kadın zanaatı/sanatı. Yedi, 4, 73-78.
• Fleming, J., & Honour, H. (2016). Dünya sanat tarihi (H. Abacı, Çev.). Alfa Basım Yayım.
• Giderer, E. H. (2003). Resmin sonu. Ütopya Yayınevi.
• Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170-189.
• Lucie-Smith, E. (2004). 20. Yüzyılda görsel sanatlar (O. Akınhay, E. Kılıç ve B. Kovulmaz, Çev.). Akbank Kültür Sanat Yayınları.
• Mülayim, S. (1982). Anadolu Türk mimarisinde geometrik süslemeler. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları:503.
• Ögel, B. (1991). Türk kültür tarihine giriş cilt v Türklerde giyecek ve süslenme. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Özpulat, F. (1994). Geleneksel kültürümüzde Kırkpare. Tekstil ve Mühendis, 8 (46), 37-41.
• Pelvanoğlu, B. (2009). 1980 sonrası Türkiye’de sanat: Dönüşümler (Tez No: 254304). [Doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Sağır, Ç. (2008). Gülsün Karamustafa. İ. Duben ve E. Yıldız (Ed.), Seksenlerde Türkiye’de çağdaş sanat: Yeni açılımlar içinde (s. 58-179). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Sönmez, E. (2019). Günümüz sanatında kırkyama tekniğinin kullanımı ve uygulamalar (Tez No: 571496). [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• Sözen, M., & Tanyeli, U. (2016). Sanat kavram ve terimleri sözlüğü. Remzi Kitabevi.
• Sürür, A. (1976). Türk işleme sanatı. Akbank Yayınları Türk Süsleme Sanatları Serisi:4. Apa Ofset Basımevi.
• Shiner, L. (2017). Sanatın icadı (İ. Türkmen, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Şahin, Y. (2000). Kumaşla resim sanatı. Art Dekor Dergisi, 89, 138-145.
• Tansuğ, S. (1985). Türkmen giyimi. Akbank Yayınları Türk Süsleme Sanatları Serisi:9. Apa Ofset.
• Tezcan, H.,& Okumura, S. (Ed.). (2007). Topkapı Sarayı Müzesi döşemelikler. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Yılmaz, M. (2013). Modernden postmoderne sanat. Ütopya Yayınevi.
• İnternet Kaynakça
• Cotter, H. (2008, 15 Ocak). Scaling a Minimalist Wall With Bright, Shiny Colors. https://www.nytimes.com/2008/01/15/arts/design/15patt.html adresinden 08.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• İmer, Z. (?). Yorgan-Kırkpare-Yamalı Bohça Patchwork (Yamadan Sanata)-(Bütünden Parça Parçadan Bütün Elde Etme Sanatı) https://www.academia.edu/28009377/Pechwork_KIRKPARE_Yamali_Bohca adresinden 01.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Sabah Gazetesi. (2018, 8 Ocak). Atilla İlkyaz. https://www.sabah.com.tr/ankara-baskent/2018/01/08/kirk-yama- kirk-hikye-sergisi adresinden 10.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel Kaynakça
• Görsel 1. https://www.liveinternet.ru/users/4689207/post373614753/adresinden 01.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 2. Sürür, A. (1976). Türk İşleme Sanatı. Akbank Yayınları Türk Süsleme Sanatları Serisi:4. Apa Ofset Basımevi.
• Görsel 3. Tezcan, H.,& Okumura, S. (Ed.). (2007). Topkapı Sarayı Müzesi döşemelikler. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Görsel 4. Şahin, Y. (2000). Kumaşla resim sanatı. Art Dekor Dergisi, 89, 138-145.
• Görsel 5. Şahin, Y. (2000). Kumaşla resim sanatı. Art Dekor Dergisi, 89, 138-145.
• Görsel 6. Oğuz, Ö. M. (Ed.). (2008). Türkiye’nin somut olmayan kültürel mirası. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Görsel 7. Hagem (1993). Türk Kültürü Araştırmaları. Kültür Bakanlığı.
• Görsel 8. https://artblart.com/tag/sonia-delaunay-quilt-cover/adresinden 05.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 9. https://kavrakoglu.com/cagdas-sanata-varis-189-arte-povera/adresinden 06.07. 2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 10. https://www.moma.org/interactives/exhibitions/2012/boetti/#imgs-large/Boetti_Mappa_1971-72.png adresinden 07.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 11. https://www.moma.org/collection/works/79986 adresinden 08.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 12. https://in.pinterest.com/pin/218987600626962134/adresinden 08.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 13. https://www.mrxstitch.com/tracey-emin/ adresinden 10.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 14. https://americanart.si.edu/artwork/french-were-here-quebec-port-au-prince-fez-36904 adresinden 10.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 15. https://joanavasconcelos.com/en/artwork/contaminationadresinden 11.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 16. https://zoehillyard.wordpress.com/2017/07/15/spring-vase/adresinden 18.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 17. https://www.rachelbhayes.com/works/oepdop0m0z0ox1ai09b1bbwid14tjb adresinden 18.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 18. https://slash-paris.com/en/evenements/ramazan-bayrakoglu-restless/sous adresinden 20.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 19. Sönmez, E. (2019). Günümüz sanatında kırkyama tekniğinin kullanımı ve uygulamalar (Tez No: 571496). [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp adresinden 20.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 20. https://saltonline.org/en/2081/duskun-ikona adresinden 20.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 21. https://www.artfulliving.com.tr/sanat/varolus-ve-yokolus-arasindaki-ritm-i-5478 adresinden 20.07.2025 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 22. https://www.denizsagdic.tr/gallery adresinden 25.03.2026 tarihinde alınmıştır.
• Görsel 23. Sönmez, E. (2019). Günümüz sanatında kırkyama tekniğinin kullanımı ve uygulamalar (Tez No: 571496). [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp adresinden 20.07.2025 tarihinde alınmıştır.