Modernite Şiiri ve Alıcısı: Muhammed Bennîs'in Eleştirel Yaklaşımına Dair Bir Okuma

Year 2025, Issue: 3, 157 - 172, 30.12.2025

Abdülkerim Süleymanoğlu

Abstract

20. yüzyılın sonlarında, 1960’ların sonunda Almanya’da Hans Robert Jauss ve Wolfgang Iser adlı iki önde gelen bilim insanı tarafından ortaya atıldı. Bu kuram, doğduğu andan itibaren edebiyat ve eleştiri çevrelerinde kabul gördü ve metni şekillendirmede okurun rolüne odaklandı; böylece okur, metni anlamlandırma ve oluşturma sürecinde yazarın ortağı hâline geldi. Metin analizinin odağı, okuyucunun verdiği tepki ve metinle etkileşimi aracılığıyla yazardan okuyucuya kaydı. Bu çalışma, Modern Arap şiir eleştirmenleri nezdinde, modernite şiiri ile alıcısı arasındaki ilişkiyi ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bunu da Arap şiirinin uğradığı kavramsal ve işlevsel dönüşümler, gerçeklik ve toplumla ilişkisi, dilini, ritmini ve imgesini oluşturan yapısı üzerinden gerçekleştirmektedir. Bütün bunlar, modernist şairlerin, edebi türler teorisinden ve beyitlere dayalı aruz musikisinden kurtulup dilsel ritme ve şiiri diğer sözlü sanatlardan ayıran yoğun tasvîrî mecâza yönelmelerinden sonra meydana gelmiştir. Çalışma, Arap modernitesinin en önemli eleştirmenlerinden biri olarak kabul edilen Faslı eleştirmen Muhammed Bennîs’in yazıları üzerinde durmuştur. Nitekim yazar, yazılarını yazmaya başladığından bu yana modernite yolunu benimsemiştir. Bu yüzden modernite şairlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu yönüyle yazar, hem şiiri hem de eleştiriyi modernitede birleştirmiş, bu da yazılarına ayrıcalık ve özellik kazandırmıştır. Çalışma bir giriş ve beş bölümden oluşmaktadır: birinci bölüm şiir kavramını, ikincisi şiirin işlevini, üçüncüsü eleştirmenlerin eski şiire karşı tutumunu, dördüncüsü şiirin toplumla ilişkisini ve beşincisi şiirin alıcıyla ilişkisini ele almaktadır. Çalışmada yapılan tahliller eleştirel epistemolojik yaklaşıma dayanmış olup yazarın görüşlerine kendi kaynaklarından atıfta bulunulmuş, bu görüşleri kabul görse de eleştirilse de hepsi tartışılmıştır.

Keywords

Şiir , Eleştiri , Modernite , Alıcı , Muhammed Bennis

Modernity Poetry and Recipient Reading in the Critical Approach of Mohamed Bennis

Abstract

This theory emerged in the late 1960s in Germany through the works of two prominent scholars: Hans Robert Jauss and Wolfgang Iser. Since its inception, this theory has been widely accepted among scholars of literature and literary criticism . It focuses on the reader's role in shaping the text, where the reader becomes a partner to the author in the creation of the text and in shaping its meaning. Thus, the focus of textual analysis shifted from the author to the reader, through their response and interaction with the text. This study seeks to explore the positions of critics on modern Arabic poetry regarding the relationship between modern poetry and the audience. It does so by examining the transformations that have affected Arabic poetry in its concept, function, relation to reality and society, and its structural components such as language, rhythm, and imagery. These transformations occured after modernist poets abandoned the traditional genre classifications and the music of classical Arabic meter (ʿarūḍ), instead relying on linguistic rhythm and the density of figurative imagery to distinguish poetry from other verbal arts. The study focuses on the writings of the Moroccan criticMohammad Bennis, who is considered one of the most important critics of Arabic modernism. From the beginning of his career, Bennis adopted the modernist approach and is also considered one of its poets, thus combining modernism in both poetry and criticism, which gave his writings a distinct character and uniqueness. The study is divided into an introduction and five sections:The first addresses the concept of poetry, the second the function of poetry, the third the critic’s view on classical poetry, the fourth the relationship between poetry and society, and the fifth the relationship between poetry and the recipient. The study relies on the epistemological critical method, which refers back to the author’s opinions in theirsources and engages with them, whether in acceptance or critique.

Keywords

Poetry , Criticism , Modernity , Recipient , Mohamed Bennis

شعر الحداثة والمتلقي: قراءة في المنهج النقدي عند محمد بنيس

Abstract

نشأت نظريَّةُ التلقِّي في النقد الأدبي في نهاية الستينات في القرن العشرين في ألمانيا على يد عالمين بارزين هما: هانس روبرت ياوس(H.R.Jasuss) ، فلفانج إيزر (Wolfgang İsar)، وقد لاقت هذه النظريَّة منذ نشأتها القبول بين دارسي الأدب والنقد، وقد اهتمَّت هذه النظرية بدور القارئ في صياغة النص، حيث أصبح القارئ شريكَ المؤلِّف في صناعة النص وتشكيل معناه، وانتقل مركز تحليل النص من الكاتب إلى القارئ من خلال استجابته وتفاعله معه. وتسعى هذه الدراسة إلى الكشف عن موقف نقاد شعر الحداثة العربيَّة من العلاقة بين شعر الحداثة والمتلقِّي، من خلال التحوُّلات التي أصابت الشعرَ العربيَّ في مفهومه ووظائفه، وفي علاقته بالواقع والمجتمع، وفي البنَى المشكِّلة له في لغته وإيقاعه وتصويره، بعد أن تخلَّص الشعراءُ الحداثيُّون من نظريَّة الأجناس الأدبيَّة، ومن موسيقى العَرُوضِ البيتيَّة، واعتمدوا على الإيقاع اللُّغويِّ، وكثافة المجاز التصويريِّ في تمييز الشعر عن غيره من الفنون القوليَّة. وقد وقفت الدراسةُ عند كتابات الناقد المغربي محمد بنِّيس الذي يُعَدُّ أحد أهم نقَّاد الحداثة العربيَّة، حيث انتهج الكاتبُ منهجَ الحداثة منذ بدء كتاباته، كما أنَّه يُعَدُّ في الوقت ذاته أحد شعراء الحداثة، وهو بذلك جمع بين الحداثة شعرًا ونقدًا ممَّا أكسب كتاباته تميُّزًا وخصوصيَّةً. جاءت الدراسةُ في مقدِّمة وخمسة مباحث: تناول الأوَّلُ مفهومَ الشعر، والثاني وظيفة الشعر، والثالث موقف الناقد من الشعر القديم، والرابع علاقة الشعر بالمجتمع، والخامس علاقة الشعر بالمتلقِّي، واعتمدت الدراسة في تحليلها على المنهج الإبستومولوجيِّ النقدِّيِّ الذي يرجع إلى آراء الكاتب في مصادرها ويتجادل معها إنْ قبولاً أو نقدًا.

Keywords

الشعر , النقد , المتلقي , الحداثة , محمد بنيس

References

• Abd, Yumne. Fi Marifeti’n Nas. Beyrut: Dârü’l-Afâki’l-‘Arabiyyel-Cedîde, 2.Baskı,1984.
• Abdu’s-Sabûr, Salâh . el-‘Amelü’l-Kamile. Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-‘mme li’l-Kitâb, 8.Cüz, 1992.
• Adonis, Ali Ahmed Said. es-Sâbit vel-Mutehevvil. Beyrut: Dârül-‘Avde, 4.Baskı, 1983.
• Bart, Rülân. Dersus Simiyûlicyye. Tercemet. bin abdil-‘Alî. El-Dârü’l-Beydâ: Dârü Tübkâl, 3.Baskı, 1993.
• Binnîs, Muhammed. el-Hadesetu’l-Ma’tûba. Dârü’l-Beydâ: Dârü Tübkâl, 1.Baskı, 2004.
• Binnîs, Muhammed. el-Hakku fiş-Şiir. Dârü’l-Beydâ: Dârü Tubkâl, 1.Baskı, 2007.
• Binnîs, Muhammed. eş-Şiirü’l-‘Arabil-Hadis Binyetühü ve İbdelêtühü. Dârü’l-Beyda: Dârü Tubkâl, 1.Baskı, 2001.
• Binnîs, Muhammed. Hadasetü’s-suâl Bihususi’l-Hadeseti’l-‘Arabiyye fiş-Şiiri ves-Sakâfa. Darü’l-Beydâ: Beyrut: el-Merkezü’s-Sakâfil-‘Arabî, 2.Baskı, 1988.
• Binnîs, Muhammed. Zâhiretü’ş-Şiiri’l-Moâsir fil-Mağrib Mukârebetün Binyaviyyetün Tekviniyye. Beyrut: Dârü’l-‘Avde, 1.Baskı, 1979.
• Cemaâtün mine’l-Bahisîn. Muhammed Binnis el-Kitebetü vel-Cesed. Meknês: Külliyetü’l-Adâbi vel-‘Ulümi el-İnsâniyye, 2007.
• Dâl, Cirar Dülü. es-Simyeiyyêt. (Çev: Abdur-Rahman bu Ali). Dârü’l-Hivâr, 1.Baskı, 2004.
• Ebü Dîyb, Kemal. “El-lahzetü’r-Râhine Li’ş şiir”. Mecelletü Fusûl: 16/3, 1996.
• Fişar, Arnist. Daruratül-Fen. (Çev: As’ad Halîm). Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-‘mme li’l-Kitâb, 1998.
• Hammüde, Abdul-Azîz. el-Hurûc min eltiyeh Dirâsetün fi Sültatin Nass, Kuveyt: ‘Alemü’l-M’arife, 2003.
• Hammüde, Abdul-Azîz. el-Merâye el-Muhattebetü min el-Binyviyyeh ile’t-Tefkik. Kuveyt: ‘Alemu’l-M’arife, 1998.
• Hulb, Rubrt. Nazriyetü’t-Talakkî. (Çev: ‘İzzüd-Dîn İsmâ’il). Kahire: el-Mektebetü’l-Akadimiyye, 1.Baskı, 2000.
• İbrahim, Dsukî. Menehicu’n-Nakdi’l-Edebi’l-Muâsır Tanziren ve Tatbikan. Kahire: Mektebetu’l-Adâb, 1.Baskı, 1430/2009.
• Mahmud, Zekî Necîb. M’ea’ş-Şuaraâ. Kahire: Dârü’ş-Şurûk, 4.Baskı, 1988.
• Nasıf, Mustafa. Badül-Hadese Savt ve sade. Cedde: en-Nêdil-Edebîs-Sakâfî, 1. Baskı, 1424 /2003.
• Nasıf, Mustafa. Dirâsetün fi’l-Edebi’l-‘Arabî. Beyrut: Dârü’l-Andelus, 2. Baskı, 1981.
• Newton, Nazriyyetü’l-Edab fi’l-Karni’l-İşriin. Tercemet. ‘İsa Ali el-‘Aküb. Kahire: Dârü ‘Ayn, 1. Baskı, 1988.
• Struk, Cün. el-Binyüviyyetü veme Beadehe. (Çev: Muhammed Usfûr). Kuveyt: ‘Alimil-M’arife. ‘Aded 206. 1416/1996.
• Şukrî, Galî. Şiirüne’l-Hadîs ile Eyn. Kahire: Dârü’l- Mearif, 1968.
• Vâd, Hüseyin. “Min Kırâati’n-Neşeti ile Kırâati’t-Tekabbül”. Mecelletu Fusûl: 5/4, 1985.
• Vilik, Rini ve Vlik, Ustun, Nazeriyetü’l-Edeb. Tercemet. Muhi’d-Dîn Subhî. Beyrut: el-Müessesetu’l-‘Arabiyye Lil-Dirasêt ve’n Neşr, 2.Baskı, 1981.
• Zekî, Ahmed Kemal. “el-Mesûliyyetü fil-Edeb”. Beyrut: Mecelletül-Êdeb: 2/9, 1954.