Türkiye'de Değerler Eğitimi Literatüründe Empati: Bir Sistematik Derleme ve Betimsel Analiz

Öz

Empati, insanları birbirine yakınlaştıran görünmez bir bağ olarak anlamayı ve anlaşma ortamı hazırlayarak sevgiyi mümkün kılar; toplumda hoşgörü ve dayanışmanın temelini oluşturur. Empati, diğer tüm ahlaki ve sosyal değerlere zemin hazırlayarak bireyin sağlıklı toplumsal ilişkiler kurmasını sağladığı için ilk kazandırılması gereken değerlerdendir. Son yıllarda okul ortamında artan akran zorbalığı, çocuklara empati değerinin kazandırılmasının ne denli önemli olduğunu ortaya koymaktadır. Bu değer, zorbalık davranışlarının temel nedenlerinden biri olan “öteki”ni anlayamama ve ona karşı duyarsızlaşma sorunlarının çözümünde hayati rol oynamaktadır. Bu çalışmanın amacı Türkiye’de değerler eğitimi alanında empati konusunu ele alan akademik literatürün sistematik bir şekilde incelenmesi ve içerik analizi yoluyla mevcut durumun ortaya konulmasıdır. Çalışma nitel araştırma yöntemlerinden tarama modelinde betimsel bir çalışmadır. Araştırmada sistematik derleme yöntemi kullanılarak, 2009-2025 yılları arasında, on yedi yıllık bir süreçte, Türkiye’de yayımlanan empati odaklı eğitim araştırmaları kapsamlı bir şekilde taranmıştır. Belirlenen kriterlere göre seçilen makaleler, betimsel analiz tekniği ile tematik olarak sınıflandırılmıştır. 2020 sonrası pandemi döneminde sosyal-duygusal öğrenmenin önem kazanmasıyla bu alandaki çalışmalar çoğalmıştır. Çalışmaların %65’inin nicel yöntemlerle gerçekleştirildiği ve empatinin öncelikle ölçülebilir bir beceri olarak ele alındığı görülmektedir. Araştırmaların %55’inde empati saygı, sorumluluk, hoşgörü gibi temel değerlerle doğrudan ilişkilendirilmiş ve değerlerin içselleştirilmesinde empati kritik bir araç olarak konumlandırılmıştır. Ortaokul düzeyinin %37,5 oranla en çok çalışılan grup olması, ergenlik döneminin empati ve değerler gelişimi için kritik bir evre olarak algılandığını göstermektedir. Empati geliştirme eğitim programlarının %80-90 oranında başarılı sonuçlar vermesi, empatinin drama, rol yapma ve iş birlikli öğrenme gibi aktif yöntemlerle öğretilebilir bir beceri olduğunu ortaya koymaktadır. Gelecek çalışmalar için uzun süreli takip araştırmaları, nicel ve nitel yöntemlerin birlikte kullanılması, davranışsal gözlem tekniklerine yer verilmesi ve öğretmen yetiştirme programlarında empati eğitiminin güçlendirilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Değerler eğitimi
• empati
• değerler eğitimi literatürü

Empathy in Values Education Literature in Türkiye: A Systematic Review and Desprictive Analysis

Abstract

Empathy acts as an invisible bond that brings people closer together by fostering understanding and creating an environment for mutual comprehension, thus making love possible. It forms the foundation of tolerance and solidarity in society. As it lays the groundwork for all other moral and social values and enables individuals to establish healthy social relationships, empathy is one of the primary values that should be instilled first. In recent years, the increase in peer bullying in school environments has highlighted the critical importance of teaching empathy to children. This value plays a vital role in addressing the inability to understand the “other” and the desensitization toward others—two key causes of bullying behavior. The aim of this study is to systematically review the academic literature on empathy within the context of values education in Türkiye and to present the current state of research through descriptive analysis. This is a descriptive study using the survey model, one of the qualitative research methods. Utilizing a systematic review approach, empathy-focused educational studies published in Turkey between 2009 and 2025—a span of fifteen years—were extensively reviewed. Articles selected according to predetermined criteria were thematically classified using content analysis. Following the COVID-19 pandemic, the significance of social-emotional learning increased, leading to a rise in studies in this area. It was found that 65% of the studies were conducted using quantitative methods, and empathy was primarily treated as a measurable skill. In 55% of the research, empathy was directly linked with core values such as respect, responsibility, and tolerance, positioning empathy as a critical tool in the internalization of values. The fact that middle school students were the most studied group at a rate of 37,5% indicates that adolescence is perceived as a crucial period for the development of empathy and values. The finding that empathy training programs yielded successful results at a rate of 80-90% reveals that empathy is a teachable skill when active methods such as drama, role-playing, and cooperative learning are employed. For future studies, it is recommended to conduct long-term follow-up research, use both quantitative and qualitative methods, incorporate behavioral observation techniques, and strengthen empathy education within teacher training programs.

Keywords

• Values education
• empathy
• values education literature

References

1. Akgül, N. ve Yavuzer, N. (2019). Kişilerarası duyarlılık eğitiminin üniversite öğrencilerinin empati ve iletişim becerilerine etkisi. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 14 (2), 539-554.
2. Aktın, K. (2021). Bir tarihsel empati çalışması: Sarıkamış’ta asker olmak. Milli Eğitim Dergisi, 50 (229), 157-178.
3. Aktın, K. ve Şahin, S. (2021). Öğrencilerin tarihsel empati deneyimlerinin incelenmesi üzerine bir çalışma. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 7 (15), 169-194.
4. Aksoy, E. (2017). İlkokullarda değerler eğitiminde etkili olan faktörlere ilişkin sınıf öğretmenlerinin görüşlerinin değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Siirt Üniversitesi.
5. Ata-Doğan, S. (2025). Okul öncesi dönemde çocukların empati becerilerine yönelik araştırmaların sistematik incelenmesi. TEBD, 23 (2), 1703-1722. https://doi.org/10.37217/tebd.1591302
6. Aydın, A. ve Açar, K. (2013). Normal ve zihin engelli ergenlerin empati becerileri ile annelerinin empati becerileri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9 (2), 301-314. https://doi.org/10.17860/efd.45210.
7. Aydın, M., Tola, N. ve Çoknaz, H. (2014). 6. sınıfta beden eğitimi dersinde uygulanan kubaşık öğrenme modelinin öğrencilerin empatik eğilimlerine etkisi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 14 (2), 269-281.
8. Bulut, H. ve Düşmez, İ. (2014). Öğretmenlerin empatik eğilim becerilerinin demografik ve mesleki değişkenler bakımından karşılaştırılması. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (5), 105-115.

9. Çankaya, G. ve Ergin, H. (2015, Mayıs 11–13). Çocukların oyunlara göre empati ve saldırganlık düzeylerinin incelenmesi [Tam Metin]. Uluslararası Katılımlı 3. Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Kongresi, Ankara, Hacettepe Üniversitesi, ss. 283–297. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/29443
10. Çatlak, İ. H. ve Yiğit, E. Ö. (2017). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarına empati becerisi ve farklılıklara saygılı olma değerinin kazandırılmasında storyline yönteminin etkisi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17 (4), 1794-1819.
11. Çetin, C. N. (2018). Dördüncü sınıf öğrencilerinin özsaygı düzeylerinin ana baba tutumları ve empati düzeyleri ile ilişkisinin incelenmesi. Aile Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 1 (1), 21-47.
12. Demir, M. K. (2012). Sınıf öğretmeni adaylarının empati becerilerinin incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi 33, 107-121.
13. Demir, S. ve Dilmaç, B. (2019). Ergenlerin kişilerarası problem çözme becerileri ve empatik eğilimlerinin sahip oldukları değerler açısından incelenmesi. Opus International Journal of Society Researches, 11 (18), 134-156. https://doi.org/10.26466/opus.517581.
14. Derman, G. S. ve Bağ, V. (2021). Kişilerarası ilişkilerde empati: İnsanın manevi dünyası ile empati arasındaki ilişkinin incelenmesi. International Journal of Social and Economic Sciences, 11 (1), 1–11.
15. Dinçyürek, S. (2013). Üniversite öğrencilerinin empatik becerilerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Marmara Coğrafya Dergisi, 10, 95-116.
16. Dizer, B. ve İyigün, E. (2010). Yoğun bakım hemşirelerinde empatik eğilim düzeyleri ve etkileyen faktörler. Journal of Anatolia Nursing and Health Sciences, 12 (1), 9-19.
17. Doğuş, Y. (2011). Okul yöneticileri ve öğretmenlerin bakışı ile empatik iletişim. Education Sciences, 6 (1), 696-707.
18. Dökmen, Ü. (1988). Empatinin yeni bir modele dayanılarak ölçülmesi ve psikodrama ile geliştirilmesi. A.Ü. Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 21 (1-2), 155-190.
19. Dökmen, Ü. (1995). İletişim çalışmaları ve empati. İstanbul: Sistem Yayıncılık.
20. Dökmen, Ü. (2010). Sanatta ve günlük yaşamda iletişim çatışmaları ve empati. Ankara: Remzi Kitabevi.
21. Ekşi, H., Kılıç Memur, H. N., Sevgi Yalın, H. ve Dinç, S. (2020). Sosyal mesafe ve maneviyat arasındaki ilişkide empati ve toplumsal baskınlığın aracı rolü: Suriyelilere yönelik karma bir çalışma. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 24 (2), 257-275.
22. Erdem, A. R. (2003). Üniversite kültüründe önemli bir unsur: Değerler. Değerler Eğitimi Dergisi, 1 (4), 55-72.
23. Erdem, A. R. ve Gözel, E. (2011). Eğitim fakültelerinde görev yapan öğretim elemanlarının gösterdiği empati becerisinin öğretim elemanları ve 4. sınıf öğretmen adayları tarafından değerlendirilmesi. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (26), 176-195.
24. Gökalp, A., Gökalp, A. ve İnel, Y. (2021). Empati ölçeği: Geçerlilik ve güvenilirlik çalışması (Empathy scale: validity and reliability study). Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi, 5 (1), 32–45. https://doi.org/10.15659/ankad.v5i1.137.
25. Halstead, J.M. & Taylor, M.J. (2000). Learning and teaching about values: A review of recent research. Cambridge Journal of Education, 30 (2), 169- 202. doi: 10.1080/713657146
26. Hasgül, E. ve Zengin, O. (2019). Türk toplumunda empatinin ve empatik becerinin artırılmasında empati eğitim programlarının etkililiği: Meta-analiz çalışması. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 9-11 (18), 2404-2421.
27. Herbek, T. A. & Yammarino, F. J. (1990). Empathy training for hospital staff nurses. Group & Organization Management, 15 (3), 279-295.
28. Hoffman, M. L. (1990). “The contribution of empathy to justice and moral judgment”, N.Eisenberg ve J. Stayer (Ed.), Empathy and Its development, Cambridge University Press, New York.
29. Kapıkıran, N. A. (2007). Üniversite öğrencilerinde ahlaki davranışın empatik eğilim ve kendini ayarlama açısından incelenmesi. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 3 (28), 33-47.
30. Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
31. Karataş, Z. (2012). Eğitim fakültesi öğrencilerinin empatik becerileri ve benlik saygısı düzeylerinin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, 1 (23), 97-114.
32. Kaya, A. ve Siyez, D. M. (2010). KA-Sİ çocuk ve ergenler için empatik eğilim ölçeği: Geliştirilmesi geçerlik ve güvenirlik çalışması. Eğitim ve Bilim, 35, 110-125.
33. Kaya, M. ve Erdem, İ. (2020). Çocuk edebiyatı eserlerinin 7. sınıf öğrencilerinin empati becerisinin gelişimine etkisi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17 (1), 79-114. https://doi.org/10.33711/yyuefd.671863.
34. Kaya, M. ve Erol, S. (2021). Ortaokul Türkçe ders kitaplarında yer alan öyküleyici metinlerdeki empati durumlarının değerlendirilmesi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18 (1), 89-105. https://doi.org/10.33437/ksusbd.821126.
35. Kılıç, K. M. (2019). Ergenlerde dijital oyun bağımlılığı, zorbalık bilişleri ve empati düzeyleri arasındaki ilişkiler. İlköğretim Online, 18 (12), 549-562. https://doi.org/10.17051/ilkonline.2019.562015.
36. Kocademir, F. N., Özata Değerli, M. N. ve Altuntaş, O. (2023). Ergoterapi öğrencilerinin toplumsal duyarlılığı, empati becerileri ve etik değerlere yatkınlığının incelenmesi. Ergoterapi ve Rehabilitasyon Dergisi, 11 (3), 65-74. https://doi.org/10.30720/ered.1274141.
37. Kolko, J. (2014). Well-designed: How to use empathy to create products people love. Harvard Business Press.
38. Küçükkaragöz, H. ve Canbulat, Y. A. T. (2011). Bir grup ilköğretim öğrencisinin bazı psiko-sosyal değişkenlere göre empatik beceri düzeyleri. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4 (2), 88-100. https://doi.org/10.12780/UUSBD93.
39. MEB (2019). Türkçe dersi öğretim programı (1-8. sınıflar). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
40. Nalbant, A., Babaoğlan, E. ve Çelik, E. (2018). Akran zorbalığına uğrayan kurbana karşı empati ölçeğinin Türk kültürü’ne uyarlanması. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 14 (2), 840-851. https://doi.org/10.17860/mersinefd.330394.
41. Okur Berberoğlu, E. ve Berberoğlu, B. (2015). Çanakkale savaşları ve Anzak günü kapsamında Türkiye ve Yeni Zelanda eğitim programlarında ‘tarihsel empati ve küresel vatandaşlık’ kavramlarının karşılaştırması. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 13 (18), 657-666. https://doi.org/10.17518/caty.11649.
42. Öz, F. (1998). Son sınıf hemşirelik öğrencilerinin empatik eğilimleri, empatik becerileri ile akademik başarıları arasındaki ilişki. C. Ü. Hemşirelik Yüksek Okulu Dergisi, 2 (2), 32-38.
43. Parsak, B. ve Kuzucu, Y. (2020). Ebeveyn tutumları ile okul öncesi dönem çocuklarında saldırganlık arasındaki ilişkide çocukların empati ve sosyal becerilerinin rolü. Humanistic Perspective, 2 (3), 347-374. https://doi.org/10.47793/hp.778702.
44. Rehber, U. E. ve Atıcı, Y. D. D. M. (2009). İlköğretim ikinci kademe öğrencilerinin empatik eğilim düzeylerine göre çatışma çözme davranışlarının incelenmesi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18 (1), 323-342.
45. Sağkal, A. S., Türnüklü, A. ve Totan, T. (2012). Kişilerarası barış için empati: Barış eğitiminin empati becerilerine etkileri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(2), 1447-1460.
46. Sandelowski, M., Docherty, S. & Emden, C. (1997). Qualitative metasynthesis: Issues and techniques. Research in Nursing & Health, 20(4), 365-371.
47. Serpen, A. ve Hasgül, E. (2015). Sosyal hizmet uygulamalarında empatinin önemi ve yardım ilişkisi üzerindeki etkisi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi (35). https://doi.org/10.21560/spcd.36331.
48. Siyez, D. M. ve Kaya, A. (2011). Akran zorbalığı gruplarında empatik eğilim. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(2), 23-43.
49. Suri, H. (2011). Purposeful sampling in qualitative research synthesis. Qualitative Research Journal, 11(2), 63-75.
50. Şimşek, Ş. (2020). Çocuk edebiyatında değerler eğitimi. Ş. Şimşek ve F. Bulut (Ed.), Çocuk edebiyatı yazarlarının kaleminden değerler eğitimi içinde (ss. 9–19). Akademisyen Kitabevi.
51. Şimşek, Ş. ve Özcan, M. (2021). Sorularla Türkçe derslerinde değerler eğitimi. Ö. T. Kara (Ed.), Sorularla Türkçe eğitimi içinde (ss. 564–585). Asos Yayınları.
52. Taner Derman, M., Türen, Şeyma ve Buntürk, T. (2020). Okul öncesi çocukların empati bölümleri ile annelerinin ebeveyn tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 4 (3), 336–368. https://doi.org/10.24130/eccd-jecs.1967202042188.
53. Taşkın, S. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nde Değerler Eğitimi Yaklaşımının Analizi. İstanbul Eğitim Dergisi (2), 160-180. https://doi.org/10.71270/istanbulegitim.istj.1640604
54. Topal, Y. (2019). Değerler eğitimi ve on kök değer. Mavi Atlas, 7 (1), 245-254.
55. Tosun, Ü. ve Güntaş, S. (2018). Üniversite öğrencilerinin kariyer beklentileri ile empati eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi: KKTC örneği. European Journal of Managerial Research (EUJMR), 2 (2), 23-38.
56. Tosun, Y. ve Kozikoğlu, İ. (2025). Sınıf öğretmenlerinin değerler eğitimine yönelik uygulamaları ve önerileri: Nitel bir çözümleme. Sinop Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2 (1), 360-379.
57. Uğurlu, C. T. (2016). Öğretmenlerin iletişim becerisi ve empatik eğilim davranışlarının çocuk sevme düzeyleri üzerine etkisi. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, 3 (2), 51-61.
58. Uysal, V. (2016). Gençlerde empati eğilimi, anne-baba tutumları ve dindarlık. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. Nisan, 2016. 7-40. https://doi.org/10.21054/deuifd.282803.
59. Yağcı, F., Arıcı Doğan, D. ve Sezgin, E. (2021). Üniversite öğrencilerinin empati becerileri, affetme eğilimleri ve aile bütünlük duygusu arasındaki ilişkinin incelenmesi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 32 (4), 1305-1324. https://doi.org/10.33417/tsh.936771.
60. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. (8. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
61. Yıldırım, T. ve Konuk, Y. (2018). Empati becerisine dayalı etkinliklerle desteklenen sosyal bilgiler öğretiminin öğrencilerin çevre bilincine ve akademik başarılarına etkisi. Uluslararası Sosyal Bilgilerde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 2 (2), 57-69.
62. Yıldız, A. ve Bağçeli Kahraman, P. (2025). Okul öncesi dönem çocuklarının farklılıklara saygı düzeylerinin ve farklı kültürlere bakışlarının empati becerilerini yordama gücü. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 498-516. https://doi.org/10.17860/mersinefd.1575331.
63. Yıldız, B. ve Cengelci Köse, T. (2025). Karakter ve değer eğitimi kapsamında 2024 sosyal bilgiler dersi öğretim programının empati becerisi bağlamında incelenmesi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16 (2), 2274-2293. https://doi.org/10.51460/baebd.1675772.
64. Yılmaz Bingöl, T. ve Uysal, R. (2015). Empati geliştirme grup rehberliği programının ilkokul ikinci sınıf öğrencilerinin empati düzeylerine etkisi. İlköğretim Online, 14 (2), 430-437.
65. Yiğit, R. ve Deniz, M. E. (2012). Güvenlik alanında yeni bir kurum: Özel güvenlikçilerin kişilik özellikleri, empatik eğilim ve iletişim becerileri. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 12 (24), 357-378.