16. Yüzyılda Yazılan Tefsirlerden Mucîruddîn Uleymî’nin Fethu’r-rahman Adlı Tefsirinin Mukaddimesi Üzerine Monografik Bir İnceleme

Abstract

Hanbeli fakihi ve ünlü tarihçi Ebü’l-Yümn Mucîruddîn el-Uleymî (öl. 928/1522), otuz yılı aşkın süre Kudüs kadılığı yapmıştır. Onun kaleme aldığı eserlerden biri olan Fethu’r-rahmân fî tefsîri’l-Kur’ân, Hicrî 10. (Miladî 16.) yüzyılın başlarında telif edilmiş kıymetli bir çalışmadır. Bu eser, dönemin tefsir literatürüne ışık tutan zengin içeriğiyle dikkat çeker. Eserde, müellifin tarihçi kişiliğinin yansıması olarak tarihî şahıs ve olaylara dair detaylı bilgiler bulunmaktadır. Ayrıca bir kadı olması sebebiyle dört mezhebin fıkıh görüşlerine özetle yer verilmiştir. el-Uleymî’nin tefsirindeki kıraat bilgileri, yaptığı analizler ve ortaya koyduğu tercihler de ilmi açıdan değerlidir. İbnü’l-Cezerî (öl. 833/1429) sonrası dönemde yaşaması nedeniyle, dönemin birikimine vakıf olarak kıraat alanında detaylı açıklamalar sunmuştur. Bu çalışma, tefsirin mukaddimesini farklı yönleriyle ele almayı amaçlamaktadır. Mukaddime, müellifin Kur’ân tarihi ve ilimleri, tefsir usulü ve yöntem tercihlerine ilişkin yaklaşımını yansıtan kapsamlı bir çerçeve sunar. Özellikle on kıraat imamının isimleri, vakf-ibtidâ konusundaki tercihler ve tefsir usulüne dair kavramlar bu kısımda yer alır. Kur’ân’ın toplanması, yazılması ve mushaf hattına dair geniş bilgiler de sunulur. Mukaddime, hem eserin genel ilmî karakterini ortaya koyan temel bir metin hem de 16. yüzyıl tefsir geleneğinin kavramsal ve metodolojik özelliklerini tespit etme imkânı veren bir kaynak olarak incelenmektedir.

Keywords

• Tefsir
• Kıraat
• Tefsir Usulü
• Mukaddime
• Uleymi
• Ebu’l-Yumn
• Muciruddin.

«دراسة مونوغرافية في مقدّمة تفسير فتح الرحمن لمجير الدين العليمي، أحد التفاسير المكتوبة في القرن السادس عشر الميلادي»

Abstract

مُجِيرُ الدِّينِ أَبُو اليُمْنِ العُلَيْمِيُّ (ت ٩٢٨هـ/ ١٥٢٢م)، الفقيه الحنبلي والمؤرخ الشهير، تولى قضاء القدس لأكثر من ثلاثين عامًا. أحد مؤلفاته هو فتح الرحمن في تفسير القرآن، وهو دراسة قيمة كُتبت في أوائل القرن العاشر الهجري (السادس عشر الميلادي). يتميز هذا العمل بمحتواه الغني الذي يُسلط الضوء على أدبيات التفسير في عصره. يحتوي العمل على معلومات تفصيلية حول الشخصيات والأحداث التاريخية، مما يعكس شخصية المؤلف المؤرخة. علاوة على ذلك، وبسبب منصبه كقاضٍ، يتضمن التفسير ملخصات لآراء الفقه للمذاهب الأربعة. كما أن معرفة العليمي بالقراءات وتحليلاته وتفضيلاته التي قدمها في التفسير جديرة بالثناء. ونظرًا لكونه عاش في فترة ما بعد ابن الجزري، كان مطلعًا على المعرفة المتراكمة في تلك الحقبة، فقدم شروحات وافية في مجال القراءات. تهدف هذه الدراسة إلى بحث مقدمة التفسير من جوانب مختلفة. تقدم المقدمة إطارًا شاملًا يعكس منهج المؤلف في تاريخ القرآن وعلومه، وأصول التفسير، وتفضيلاته المنهجية. وتشمل على وجه الخصوص أسماء أئمة القراءات العشرة، وتفضيلات المؤلف فيما يتعلق بالوقف والابتداء، والمفاهيم المتعلقة بأصول التفسير. كما تقدم معلومات واسعة النطاق حول العملية التاريخية لجمع القرآن وكتابته وخط المصحف. يتم تحليل المقدمة كنص أساسي يكشف عن الطابع العلمي العام للعمل وكمصدر يتيح تحديد السمات المفاهيمية والمنهجية لتقليد التفسير في القرن السادس عشر.

Keywords

• تفسير
• قراءات
• أصول التفسير
• مقدمة
• العليمي
• أبو اليمن
• مجير الدين.

A Monographic Study on the Introduction of Mujīr al-Dīn al-ʿUlaymī’s Tafsir Fath al-Raḥmān, One of the Commentaries Written in the 16th Century

Abstract

The Ḥanbalī jurist and renowned historian Abū al-Yumn Mujīr al-Dīn al-ʿUlaymī (d. 928/1522) served as the qāḍī (judge) of Jerusalem for over thirty years. Among his scholarly contributions is Fatḥ al-Raḥmān fī Tafsīr al-Qurʾān, a significant work composed at the dawn of the 10th century AH (16th century CE). This commentary is distinguished by its rich content, which illuminates the tafsīr literature of the period. Reflecting the author's historical expertise, the work contains detailed accounts of figures and events. Furthermore, owing to his judicial background, al-ʿUlaymī summa-rizes the fiqh (jurisprudence) perspectives of the four legal schools. Al-ʿUlaymī’s proficiency in qirāʾāt (recitations), along with his linguistic analyses and stated preferences, is equally noteworthy. Writing in the post-Ibn al-Jazarī era, he was well-versed in the accumulated knowledge of the time, offering rigorous explanations in the field of qirāʾāt. This study aims to examine the Muqaddimah (Introduction) of the Fatḥ al-Raḥmān from various perspectives. The Muqaddimah provides a comprehensive framework reflecting the author's approach to Qurʾānic history, uṣūl al-tafsīr (met-hodology), and scholarly preferences. Specifically, the introduction details the ten qirāʾāt Imams, the author's views on waqf (stopping) and ibtidāʾ (starting), and core concepts of tafsīr methodology. It also presents extensive information on the historical process of the compilation, transcription, and script of the muṣḥaf. Ultimately, the Muqaddimah is analyzed as a foundational text that reveals the general scholarly character of the work and serves as a vital source for identifying the conceptual and methodological features of the 16th-century tafsīr tradition.

Keywords

• Tafsīr
• Qirāʾāt
• Uṣūl al-Tafsīr
• Muqaddimah
• al-ʿUlaymī
• Abū al-Yumn
• Mujīr al-Dīn

References

1. Akaslan, Yaşar. “Kur’ân’ın Cem‘i Meselesine Süyûtî Vechesinden Bir Bakış.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48 (Haziran 2020), 139 168. https://doi.org/10.17120/omuifd.721473.
2. Aşıkkutlu, Emin. “Kıraat İlminin Temellendirilmesinde Ahruf i Seb‘a Hadisi (Tahriç, Tahlil ve Değerlendirme).” Kur’ân ve Tefsir Araştırmaları 4 (2002), 43 106.
3. Beğavî, Muhyi’s-sünne (Ebû Muhammed el Hüseyin b. Mesûd). Tefsîru’l Beğavî – Meâli-mü’t tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en Nemr vd. 8 Cilt. Riyad: Dâru Taybe, 1417/1997.
4. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el Hüseyin b. Alî. el Câmi‘ li şu‘abi’l îmân. thk. Abdulalî Abdul-humeyd Hâmid. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’r Rüşd, 1424/2003.
5. Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl el Buhârî. Sahîhu’l Buhârî. thk. Mustafa Dîb el Buğâ. 5 Cilt. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr; Dâru’l Yemâme, 5. Baskı, 1414/1994.
6. Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l beyân.10 Cilt. Beyrut: Dâru’l Fikr, ts.
7. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es Sıhâh: Tâcü’l lugâ ve sıhâhi’l Arabiyye. thk. Ahmed Abdülğafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l İlm li’l Melâyîn, 1407/1987.
8. Coşkun, Muhammed. “Kıraatten Tilâvete: Bir Kur’ân Okuma Pratiği Olarak Tilâvet Üslûbunun Mahiyeti Üzerine”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/2 (Ekim 2023), 721-742. https://doi.org/10.31121/tader.1298771.

9. Cuhayşî, Abdulbâri Abdullah Âsi. Fethu’r-rahmân fî tefsiri’l-Kur’ân li’l-Kâdî Mucîruddîn el-‘Uleymî (Dirâse menheciyye ve nakdiyye) Amman: Câmiatu’l-ulûmi’l-İslamiyyeti’l-Âlemiyye, Doktora Tezi, 1433/2012.
10. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. el Mukni‘ fî resm¬i mesâhifi’l emsâr. thk. Muhammed Sâdık Kamhâvî. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, ts.
11. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd el-Muktefâ fi’l-vakf ve’l-ibtidâ. thk. Muhyiddîn Abdurrahman Ramazan. Amman: Dâru Ammâr, 1422/2001.
12. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman b. el Fazl b. Behrâm. Müsnedü’d Dârimî (Sünenü’d Dârimî). thk. Hüseyin Selîm Esed ed Dârânî. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l Muğnî, 1421/2000.
13. Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: İFAV Yayınları, 25. Baskı, 2015.
14. Dimyâtî, Ahmed b Muhammed. İthâfü fudalâi’l-beşer bi’l-kırââti’l-erbeʿate ʿaşer. thk. Şabân Muhammed İsmâil. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1407/1987.
15. Doğan, İshak. “Mucîruddîn el ‘Uleymî ve Fethu’r Rahmân fî Tefsîri’l Kur’ân Adlı Tefsiri.” Din ve Bilim – Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 4/1 (Hazi-ran 2021), 45 70. https://doi.org/10.47132/dinbil.904838.
16. Ebû Şâme, Şihâbüddîn Abdurrahman b. İsmail b. İbrâhim. el-Mürşîdü’l-vecîz. thk. Tayyar Al-tıkulaç. Ankara: Türkiye Diyânet Vakfı Matbaası, 1986.
17. Ferâhidî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l ayn. thk. Abdulhamid Hendavî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 1424/2003.
18. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b Yakub. el-Kâmûsu’l-muhît. thk. Mektebü Tahkiki’t-Türâs fî Müesseseti’r-Risâle. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1426/2005.
19. Güneş, Ahmet Yaşar, Ebü’l-Yumn el-‘Uleymî ve Tefsirdeki Metodu Bursa: Uludağ Üniversite-si, Yüksek Lisans Tezi, 1997.
20. Hanbel, Ahmed b. el Müsned. thk. Şuayb el Arnaûd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r Risâle, 1417/1996.
21. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib. el Muharrerü’l vecîz fî efsîri’l Kitâbi’l Azîz. thk. Abdusselâm Abduşşâfî Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 1422/2001.
22. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Fünûnu’l-efnân fî uyûni ulûmi’l-Kur’ân. thk. Hasan Ziyâüddîn Itr. Beyrut: Dârul Beşâiri’l-İslâmiyye, 1408/1987.
23. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en Neşr fi’l kırââti’l aşr. thk. Zekeriyya Umeyrât. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 1432/2011.
24. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Müncidü’l-mukriîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1400/1980.
25. İbn Hâcer, el Askalânî. Fethu’l bârî bi şerhi Sahîhi’l Buhârî. thk. Abdurrahman b. Nâsır el Berrâk. 13 Cilt. Mısır: el Mektebetü’s Selefiyye, 1380/1961.
26. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmâîl b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1999.
27. İbn Manzûr, Cemâleddîn. Lisânü’l Arab. thk. Abdullah Ali el Kebîr vd. 6 Cilt. Kahire: Dâru’l Meârif, ts.
28. İsfehânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyin b Muhammed er-Râgıb. el-Müfredât. thk. Safvan Adnan ed-Dâvûdî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1412/1992.
29. Kara, Mehmet. “Vakf-ı Lâzım ile İlgili Tespit ve Tahliller”. Kilitbahir 18 (21 Mart 2021), 5-35. https://doi.org/10.5281/zenodo.4625759.
30. Kaya, Osman. “Kur’ân’ın Yedi Harf Üzerine İndirilmesi ve Ahrufü’s Seb‘a (Yedi Harf Mesele-si).” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2004), 219-244.
31. Kayhan, Veli. “Doğru Okuma Bağlamında Mushafa İşaret Konulması: İ’câm ve Sonrası.” Bi-limname XII/1 (2007), 125 136.
32. Kazan, Ahmet. Uleymî’nin Fethu’r rahmân Tefsirinde Kırâat Olgusu. Ankara: Sonçağ Aka-demi Yayınları, 2022.
33. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el Câmi‘ li aḥkâmi’l Kur’ân. 24 Cilt. Beyrut: Müessese-tü’r Risâle, 1434/2013.
34. Mansûr, Ömer. el-İmamü’l-Uleymî el-Hanbelî ve menhecuhu fi’l-kırâât min hilâli tefsirihî Fethu’r-rahmân fî tefsiri’l-Kur’ân. Malezya: Câmiatu’l-Medîneti’l-Âlemiyye, Yüksek Li-sans Tezi, 1436/2015.
35. Mısrî, Muhammed b. Ahmed. Zübdetü’t tefâsîr. Süleymâniye Kütüphanesi, Hekimoğlu Ali Paşa Kataloğu, ts.
36. Nîsâbûrî, Nizâmuddîn Hasan b. Muhammed el Kummî. Garâibü’l Kur’ân ve regâi-bü’l Furkân. thk. Zekeriya Umeyrât. 6 Cilt. Beyrut: Dâru¬l Kütübi’l İlmiyye, 1996.
37. Öğmüş, Harûn. “Yedi Harf Meselesi.” İslâm Araştırmaları Dergisi 24 (2010), 1 23.
38. Palûvî, Hâmid b. Hâce Abdulfettâh. Zübdetu’l İrfân fî Vucûhi’l Kur’ân. İstanbul: Asitane Neş-riyât, ts.
39. Rûmî, Muhammed Emin Efendi. Umdetü’l hallân fî izâhi Zübdeti’l İrfân. İstanbul: Emin, ts.
40. Safâkusî, Ebü’l Hasan Ali b. Muhammed en Nûrî. et Tenbîhu’l gâfilîn ve ırşâdu’l câhilîn. thk. Muhammed Şâzelî en Neyfûr. Tunus: Müessesâtü Abdulkerîm b. Abdillah, 1394/1974.
41. Sicistânî, Ebû Dâvûd Süleymân b. el Eş‘as. Kitâbü’l mesâhif. thk. Mubbiddîn Abdüsseccân Vâiz. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 1415/1995.
42. Şeybe, Ebû Bekr Abdullâh b. Muhammed İbn Ebî. el Musannef. thk. Muhammed Avvâme. 26 Cilt. Cidde: Dâru’l Kıble li’s Sekâfeti’l İslâmiyye, 1427/2006).
43. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Heyet. 25 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 1427/2006.
44. Taşdemir, Yunus Emre - Sağlam, Mustafa. “Mefkûd ve Mevcut Eserleriyle Resmü’l-Mushaf Literatürü”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/2 (Ekim 2024), 620-658. https://doi.org/10.31121/tader.1489805.
45. Tetik, Necati. Başlangıçtan IX. Asra Kadar Kırâat İlminin Ta‘lîmi. İstanbul: İşaret Yayınları, 1990.
46. Tirmizî, Ebû İsâ. Sünenü’t Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şâkir – Muhammed Fuâd Abdül-bâkî. 5 Cilt. Mısır: Şirketü Mektebeti ve Matbaatı Mustafa el Bâbî el Halebî, 1395/1975.
47. ‘Uleymî, Ebü’l Yümn Mücîrüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Abdirrahmân el Uleymî el Makdisî el Hanbelî. Fethu’r rahmân fî tefsîri’l Kur’ân. 7 Cilt. Dımeşk: Dâru’n Nevâdir, 1430/2009.
48. Vâhidî, Ali b. Muhammed b. Ali. el Basît fî tefsîri Kur’ân¬i’l Mecîd. thk. Adil Ahmet Abdülmevcud–Ali Muhammed Muavviz. 25 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 1415/1994.
49. Yavuz, Y. Şevki. “Te’vil.” TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. https://islamansiklopedisi.org.tr/hemze.
50. Uzun, Yakup. “Mushafların Gelişim Süreci”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/1 (Nisan 2021), 383-425. https://doi.org/10.31121/tader.856889.
51. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1424/2003.
52. Zemahşerî, Ebü’l Kâsım Mahmud b. Ömer el Hârizmî. Esâsü’l Belâğa. thk. Muhammed Bâsil Uyûnu’s Sûd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru¬l Kütübi’l İlmiyye, 1419/1998.
53. Zerkeşî, Bedreddîn Muhammed b. Abdillah. el Burhân fî ulûmi’l Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, (1376/1957).