Şiî-İmamî Müfessir Hasan Mustafavî ve Hakikî Anlam Merkezli Tefsir Metodu
Öz
Bu çalışma Şiî-İmâmî tefsir geleneği içerisinde usûlî çizgide konumlanan Hasan Mustafavî’nin (1916–2005) tefsir metodunu ve bu metodun teorik dayanaklarını Tefsîr-i Rûşen adlı eseri merkezinde incelemeyi amaçlamaktadır. Şiî düşünce geleneğinde usûlî yaklaşımın belirleyici olduğu bir metodolojik zeminde Mustafavî hem lügavî çalışmaları hem de kapsamlı tefsiriyle öne çıkan müfessirlerden biri olmuştur. Çalışmanın temel problemi, Mustafavî’nin tefsir anlayışının hangi yöntemsel ilkelere dayandığını ve bu ilkelerin onun klasik tefsir meselelerine yaklaşımını nasıl şekillendirdiğini ortaya koymaktır. Araştırmanın amacı Mustafavî’nin Kur’an yorumunda benimsediği metodolojik tercihleri ve bu tercihlerin arkasında yer alan yorum ve yöntem anlayışının dayandığı temel kabulleri tespit ederek tefsir pratiğinin teorik zeminini sistematik biçimde açıklığa kavuşturmaktır. Çalışma nitel yöntemle yürütülmüş ve müfessirin tefsir metoduna dair teorik çerçevesini aydınlatmak amacıyla et-Tahkîk fî kelimâti’l-Kur’âni’l-Kerîm ve Raveşe ‘İlmî der Tercüme ve Tefsîr-i Kur’ân ve Ehâdîs adlı eserlerinden de destekleyici kaynaklar olarak yararlanılmıştır. Araştırmada Mustafavî’nin tefsir metodunu üzerine inşa ettiği “hakikî anlam” ilkesi ile buna bağlı vahiy tasavvuru merkeze alınmaktadır. Bu çerçevenin muhkem–müteşâbih, nâsih–mensûh ve sebeb-i nüzûl/tarihsel bağlam gibi klasik tefsir meselelerinde nasıl işlediği analiz edilmektedir. Ayrıca tefsirde avâm–havâs ayrımı ile kıraat ve mushaf tercihleri yorum çoğulluğunu sınırlayan ve metin istikrarını önceleyen metodolojik unsurlar olarak değerlendirilmektedir. Sonuç olarak çalışma, Tefsîr-i Rûşen’in Kur’an’ın anlam alanını çoğaltmayı değil, hakikî anlam ekseninde tahkim etmeyi hedefleyen disiplinli bir tefsir metodu sunduğunu ortaya koymakta ve bu yönüyle Mustafavî’nin tefsir anlayışını bütüncül biçimde ele alarak Şiî-İmâmî tefsir literatürüne özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.
Anahtar Kelimeler
The Shīʿī-Imāmī Mufassir Ḥasan Muṣṭafawī and His Tafsīr Method Centered on the Ḥaqīqī Meaning
Abstract
This study examines the exegetical method of Hasan al-Muṣṭafawī (1916–2005), who is situated within the uṣūlī line of the Shīʿī-Imāmī tafsīr tradition, focusing on his work Tafsīr-i Rūshen and the theoretical foundations underlying his approach. Within a methodological context in which the uṣūlī approach is dominant in Shīʿī thought, Muṣṭafawī stands out as a notable exegete through both his lexicographical studies and his comprehensive Qurʾānic commentary. The central problem of the study is to identify the methodological principles that shape Muṣṭafawī’s understanding of tafsīr and to examine how these principles inform his approach to classical exegetical issues. The aim of the research is to clarify systematically the theoretical basis of Muṣṭafawī’s exegetical practice by identifying the methodological preferences he adopts in interpreting the Qurʾān and the fundamental assumptions underlying his interpretive framework. The study employs a qualitative method and takes Tafsīr-i Rūshen as its primary source, while also making use of Muṣṭafawī’s al-Taḥqīq fī kalimāt al-Qurʾān al-Karīm and Ravesh-e ʿIlmī dar Tarjome va Tafsīr-i Qurʾān va Aḥādīth as supplementary works to elucidate his theoretical perspective. The analysis centers on the principle of “true meaning” (ḥaqīqī meaning), upon which Muṣṭafawī builds his exegetical method, together with the conception of revelation associated with this principle. It examines how this framework operates in relation to classical tafsīr issues such as the muḥkam–mutashābih distinction, abrogation (nāsikh–mansūkh), and occasions of revelation and historical context. In addition, the distinction between the public and the elite (ʿawāmm–khawāṣṣ), as well as preferences concerning recitation and the Qurʾānic codex, are evaluated as methodological elements that limit interpretive plurality and prioritize textual stability. The study concludes that Tafsīr-i Rūshen presents a disciplined exegetical method that aims not to multiply meanings but to reinforce meaning around the principle of true meaning, thereby offering an original methodological contribution to Shīʿī-Imāmī tafsīr studies.
Keywords
المفسّر الشيعي الإمامي حسن المصطفوي ومنهجه في التفسير القائم على المعنى الحقيقي
Öz
تهدف هذه الدراسة إلى تحليل المنهج التفسيري وأُسسه النظرية لدى حسن المصطفوي (1916–2005)، أحد المفسّرين المنتمين إلى الخطّ الأصولي في التقليد التفسيري الشيعي الإمامي، وذلك بالتركيز على تفسيره الشامل تفسير روشن. وفي سياقٍ منهجي يَغلب عليه الحضور الأصولي في الفكر الشيعي، برز المصطفوي بوصفه مفسّراً لافتاً من خلال أعماله اللغوية وتفسيره الموسوعي للقرآن الكريم. تتمحور إشكالية البحث حول تحديد المبادئ المنهجية التي يقوم عليها فهم المصطفوي للتفسير، وبيان الكيفية التي أثّرت بها هذه المبادئ في مقاربته للمسائل التفسيرية الكلاسيكية. وتهدف الدراسة إلى الكشف عن اختياراته المنهجية في تفسير القرآن، وتحديد المرتكزات الفكرية التي تستند إليها ممارسته التفسيرية، مع توضيح أساسها النظري بصورة منهجية. وقد اعتمدت الدراسة المنهج النوعي القائم على تحليل النصوص، واتخذت من تفسير روشن مصدراً رئيساً، مع الاستفادة من مؤلفات المصطفوي الأخرى، ولا سيما التحقيق في كلمات القرآن الكريم وروش علمي در ترجمه وتفسير قرآن مجيد وأحاديث بوصفها مصادر مساندة. وتركّز الدراسة على مبدأ «المعنى الحقيقي» الذي يُعدّ الركيزة المركزية في منهجه التفسيري، وما يرتبط به من تصوّر للوحي، كما تحلّل كيفية اشتغال هذا الإطار في معالجة قضايا تفسيرية تقليدية مثل المحكم والمتشابه، والناسخ والمنسوخ، وأسباب النزول والسياق التاريخي. كذلك تتناول التمييز بين العوام والخواص، إلى جانب الموقف من القراءات واختيار المصحف، بوصفها عناصر منهجية تهدف إلى الحدّ من تعددية التأويل وترسيخ استقرار النصّ ويقينية الدلالة. وتخلص الدراسة إلى أنّ تفسير روشن يقدّم منهجاً تفسيرياً منضبطاً لا يسعى إلى توسيع مجال المعنى بقدر ما يهدف إلى ترسيخه حول محور المعنى الحقيقي، وبذلك تسعى إلى تقديم قراءة شمولية لمنهج المصطفوي التفسيري والإسهام في إثراء دراسات التفسير الشيعي الإمامي من الناحية المنهجية
Anahtar Kelimeler
The author declares that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study, all sources used were indicated in the bibliography, the study was not financially funded, and there is no conflict of interest.
