الانتقادات المتعلقة بقراءة حمزة بن حبيب في كتاب إعراب القرآن لأبي جعفر النحاس

Abstract

تُعَدُّ كيفيةُ تقويم أوجه الاختلاف في القراءات المنقولة بالرواية في ضوء المعايير النحوية والصرفية والإعرابية والصوتية من الإشكالات الأساسية في دراسة العلاقة بين علم القراءات وعلم النحو في المرحلة المبكرة. ويبرز هذا الإشكال بوجه خاص عند تقويم بعض الأوجه المرتبطة بقراءة حمزة بن حبيب (ت. 156هـ/773م) بعبارات نقدية؛ إذ يثير ذلك تساؤلًا حول ما إذا كانت هذه الانتقادات متعلقة بثبوت الرواية أم بمدى موافقة القراءة للمعايير اللغوية. تهدف هذه الدراسة إلى رصد الانتقادات المرتبطة بقراءة حمزة في كتاب إعراب القرآن لأبي جعفر النحاس (ت. 338هـ/950م)، وبيان الأسس التي استندت إليها، والكشف عن موقف المؤلف بين سلطة الرواية وسلطة النحو. وقد اقتصر البحث، من بين مؤلفات النحاس، على كتاب إعراب القرآن، ولم يقتصر على الانتقادات الموجهة مباشرة إلى حمزة، بل شمل كذلك التقويمات المتعلقة بالبيئة القرائية الكوفية التي ينتمي إليها، والاعتراضات التي نقلها النحاس عن العلماء المتقدمين. واعتمدت الدراسة منهج التحليل النصي، وصنفت الأمثلة، لا بحسب ألفاظ النقد الواردة فيها، بل وفق طبيعتها الفنية، إلى اختلافات أصولية وفرشية في القراءات. وأظهرت النتائج أن الأوصاف التي استخدمها النحاس، مثل "ضعيف" و"بعيد" و"لا يجوز" و"محال" و"لحن"، لا تدل في غالب الأحيان على ردّ صحة الرواية أو إنكار ثبوتها، بقدر ما تشير إلى عدّ القراءة إشكالية من جهة النحو أو الصرف أو الإعراب أو الأداء الصوتي. وخلصت الدراسة، من خلال نموذج قراءة حمزة، إلى أن بعض الأوجه التي عُدَّت صحيحة، أو حُكم بتواترها في المصنفات المتأخرة، كانت محل نقاش في المرحلة المبكرة في ضوء السلطة النحوية، وأن هذه المناقشات جرت ضمن سياق علمي يختلف عن مفهوم التواتر الذي تبلور بصورة أوضح في القرن الثامن الهجري

Keywords

• القراءات
• علاقة القراءات بالنحو
• أبو جعفر النحاس
• إعراب القرآن
• قراءة حمزة بن حبيب

Ebû Ca‘fer en-Nehhâs’ın İʿrâbü’l-Kur’ân Adlı Eserinde Hamza Kıraatiyle İlişkili Eleştiriler

Abstract

Erken dönem kıraat değerlendirmelerinde rivayetle aktarılan kıraat ihtilaflarının nahiv, sarf, i‘râb ve fonetik ölçütler karşısında nasıl konumlandırıldığı, kıraat-nahiv ilişkisi bakımından temel bir problem alanı oluşturmaktadır. Özellikle Hamza b. Habîb (ö. 156/773) kıraatiyle ilişkili bazı okuyuşların eleştirel ifadelerle değerlendirilmesi, bu eleştirilerin rivayetin sübûtuna mı yoksa dilsel uygunluk tartışmasına mı yöneldiği sorusunu gündeme getirmektedir. Bu çalışma, Ebû Ca‘fer en-Nehhâs’ın (ö. 338/950) İʿrâbü’l-Kur’ân’ında Hamza kıraatiyle ilişkili eleştirileri tespit etmeyi, söz konusu eleştirilerin gerekçelerini belirlemeyi ve müellifin rivayet otoritesi ile nahiv otoritesi arasında nasıl bir konum aldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, Nehhâs’ın eserlerinden yalnızca İʿrâbü’l-Kur’ân ile sınırlandırılmış, doğrudan Hamza’ya yöneltilen tenkitlerin yanında Hamza’nın dâhil olduğu Kûfe kıraat çevresine dair değerlendirmeler ve müellifin önceki âlimlerden aktardığı itirazlar da incelemeye dâhil edilmiştir. Metin merkezli analiz yönteminin benimsendiği çalışmada örnekler, eleştiri lafızlarına göre değil, teknik mahiyetlerine uygun biçimde usûlî ve ferşî kıraat farklılıkları şeklinde tasnif edilmiştir. Bulgular, Nehhâs’ın “zayıf”, “uzak”, “câiz değildir”, “muhâl” ve “lahn” gibi nitelemelerinin çoğu durumda rivayetin sıhhatini reddetmekten ziyade okuyuşun nahiv, sarf, i‘râb veya fonetik ölçütler bakımından problemli görülmesine işaret ettiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, Hamza kıraati örneği üzerinden, sahih veya sonraki literatürde mütevâtir kabul edilen bazı okuyuşların erken dönemde nahiv otoritesi karşısında tartışmaya konu edilebildiğini ve bu tartışmaların hicrî sekizinci asırda belirginleşen mütevâtirlik anlayışından farklı bir ilmî zeminde gerçekleştiğini ortaya koymaktadır.

Keywords

• Kıraat
• Kıraat-Nahiv İlişkisi
• Ebû Ca‘fer en-Nehhâs
• İ‘râbü’l-Kur’ân
• Hamza b. Habîb Kıraati

Criticisms Concerning the Reading of Ḥamza b. Ḥabīb in Abū Jaʿfar al-Naḥḥās’s Iʿrāb al-Qurʾān

Abstract

In early evaluations of qirāʾāt, the question of how transmitted variant readings were positioned in relation to grammatical, morphological, syntactic, and phonetic criteria constitutes a fundamental problem in terms of the relationship between qirāʾāt and Arabic grammar. In particular, the fact that certain readings associated with the recitation of Hamza b. Habīb (d. 156/773) were assessed through critical expressions raises the question of whether these criticisms were directed at the authenticity of transmission or at the linguistic acceptability of the readings. This study aims to identify the criticisms related to the recitation of Hamza in Abū Jaʿfar al-Nahhās’s (d. 338/950) Iʿrāb al-Qurʾān, to determine the grounds on which these criticisms are based, and to reveal how the author positions himself between the authority of transmission and the authority of grammar. The research is limited to Iʿrāb al-Qurʾān among al-Nahhās’s works. In addition to the criticisms directed explicitly at Hamza, evaluations concerning the Kūfan circle of recitation to which Hamza belonged, as well as objections transmitted by the author from earlier scholars, are also included in the analysis. Adopting a text-centered analytical method, the study classifies the examples not according to the wording of criticism, but according to their technical nature as uṣūlī and farshī qirāʾāt differences. The findings indicate that al-Nahhās’s descriptions such as “weak,” “remote,” “impermissible,” “impossible,” and “laḥn” mostly do not signify a rejection of the authenticity of transmission; rather, they point to the fact that the reading was considered problematic in terms of grammatical, morphological, syntactic, or phonetic criteria. Consequently, through the example of Ḥamza’s recitation, the study demonstrates that certain readings regarded as sound, or accepted as mutawātir in later literature, could be subjected to debate in the early period in light of grammatical authority, and that these debates took place on a scholarly ground different from the conception of tawātur that became more clearly established in the eighth Islamic century.

Keywords

• Qirāʾāt
• Qirāʾāt-Grammar Relationship
• Abū Jaʿfar al-Nahhās
• Iʿrāb al-Qurʾān
• Hamza b. Habīb’s Recitation

References

1. Aykut, Süleyman. Ebû Ca‘fer en-Nehhâs’ın İ‘râbü’l-Kur’ân İsimli Eserinde Âl-i İmrân Sûresinin Kıraat İlmi Açısından Değerlendirilmesi. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
2. Aykut, Süleyman - Pişgin, Yasin. “Ebû Ca‘fer en-Nehhâs’ın İ‘râbu’l-Kur’ân Adlı Eserinde Kıraat Farklılıklarının Sarf ve Nahiv Yönünden İncelenmesi: Âl-i İmrân Sûresi Özelinde”. Turkish Academic Research Review 10/1 (01 Mart 2025), 258-274. https://doi.org/10.30622/tarr.1582179
3. Bostan, Osman. “Hamza ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. 167-213. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
4. Buhârî, Ebû Abdillâh. el-Câmiʿu’s-sahîh. Bulak: el-Matbaatüʼl-Kübrâ el-Emîriyye, 1311/1893.
5. Büyükkörükçü, Abdurrahman. Ebû Ca‘fer en-Nehhâs ve İ‘râbü’l-Kur’ân’ı. Konya: Selçuk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1992.
6. Çelik, İmran. “Müberred’in Kıraatlere Yaklaşımı ve Sahih Kıraat Eleştirisi”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/26 (31 Aralık 2024), 125-152. https://doi.org/10.51553/bozifder.1529217
7. Dânî, Ebû Amr. Câmi‘u’l-beyân fi’l-kırâ’âti’s-seb‘i’l-meşhûra. Şarika: Câmiatü’ş-Şârika, 2007.
8. Dimyâtî, Şihâbüddîn el-Bennâ. İthâfü füdalâi’l-beşer bi’l-kırâ’âti’l-erbe‘ate ‘aşar. thk. Enes Mihre. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.

9. Ebû Ali el-Fârisî, Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hücce li’l-kurrâ’i’s-sebʿa. thk. Bedreddin Kahveci, Beşir Cüveycâtî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1413/1993.
10. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî. el-Bahru’l-muhît fi’t-tefsîr. thk. Sıdkı Muhammed Celil. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
11. Ebû Şâme el-Makdisî, Ebü’l-Kâsım (Ebû Muhammed) Şihâbüddîn Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Makdisî. İbrâzü’l-meʿânî min Hırzi’l-emânî fi’l-kırâʾâti’s-sebʿ. thk. İbrahim Adve Avd. Kahire: Matba’atü Mustafâ el-Bâyî el-Halebi, 1402/1982.
12. Ersönmez, Hüseyin. “Ebû Caʻfer en-Nehhâs ve ‘Kitâbu’t-Tuffâhe fi’n-Nahv’ Adlı Eserinde Nahve Dair Farklı Yaklaşımlar”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28 (01 Aralık 2016), 169-191.
13. Ezherî, Ebû Mansûr, Muhammed b. Ahmed b. el-Ezherî el-Herevî. Meʿânî’l-Kırâʾât. Riyad: Câmiʿatü’l-Melik Suûd, Külliyyetü’l-Âdâb, Merkezü’l-Buhûs, 1412/1991.
14. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Muhammed Alî en-Neccâr vd. Kahire: Dâru’l-Mısriyye, ts.
15. Güney, Fikri. “Ebû Ca‘fer en-Nehhâs: Hayatı, Eserleri ve Me‘âni’l-Kur’ân’ı”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (Haziran 2015), 156-176.
16. İbn Atıyye, Ebû Muhammed el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsiri’l-kitâbi’l-‘azîz. thk. Abdüsselam Abdüşşâfî Muhammed. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
17. İbn Hâleveyh, Ebû Abdullah Hüseyin b. Ahmed. el-Hücce fi’l-kırâ’âti’s-seb’. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1399/1979.
18. İbn Mihrân en-Nîsâbûrî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Huseyn. el-Mebsût fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Hamza Hâkimî. Dımeşk: Mecmaʿu’l-Lugati’l-ʿArabiyye, 1407/1986.
19. İbn Mücâhid, Ebû Bekr. Kitâbü’s-Seb‘a fi’l-kırâ’ât. thk. Şevkî Dayf. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 2. Basım, 1979.
20. İbn Şüreyh, Ebû Abdullah Muhammed er-Ruaynî el-İşbîlî. el-Kâfî fî’l-Kırâʾâti’s-Sebʿ: İnceleme ve Tahkik. thk. Sâlim b Ğurmullâh b Muhammed ez-Zehrânî. Mekke: Câmiatü Ümmülkurâ, 1418/1998.
21. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâğ. 2 Cilt. Kahire: el-Matbaatü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, ts.
22. Karaalp, Cahit. “İʿrâbu’l-Kur’ân ve Meʿâni’l-Kur’ân Eserleri Bağlamında Ebû Caʿfer en-Nehhâs’ın Tefsir Metodu ve Kur’ân İlimlerine Yaklaşımı”. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9/2 (01 Nisan 2021), 443-456. https://doi.org/10.18506/anemon.888525.
23. Keleş, Mehmet. “Hamza b. Habîb ve Talebesi Halef b. Hişâm’ın Kıraatlerinin Mukayesesi”. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12/1 (Nisan 2024), 235-248, https://doi.org/10.18506/anemon.1415152
24. Kılıç, Süleyman. “İmam Âsım’ın Eleştiriye Maruz Kalan Kıraatleri”. Artuklu Akademi 11/2 (31 Aralık 2024), 391-410. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1536955.
25. Kirmânî, Şemsülkurrâ Ebü’l-Kâsım Burhaneddîn. Garâibü’t-tefsîr ve ‘acâibü’t-te’vîl. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kıble li’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, ts.
26. Kudat, Aydın. Kıraat ve Luğat İlimleri Bağlamında Hamza b. Habib ez-Zeyyât. Ankara: Sonçağ Akademi, 2020.
27. Kurtubî, Ebû Abdullah. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kurân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhim Ettafeyyiş. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l Kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
28. Kütükoğlu, Ahmet. “Kastallânî’nin Mütevâtir Kıraatlere Yönelik Eleştirilere Yaklaşımı”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (01 Haziran 2018), 171-210. https://doi.org/10.30623/harranilahiyatdergisi.364858
29. Maşalı, Mehmet Emin. Tarihi ve Temel Meseleleriyle Kıraat İlmi. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
30. Meydanoğlu, Ayşe. “Dilbilimcilerin Kıraat Farklılıklarına Yaklaşımları Üzerine Bir Değerlendirme”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (2017), 177-192.
31. Muhammed, Hatice. Nâsih-mensûh Müelliflerinin Nesh Konusuna Yaklaşımı: Nehhâs Örneği. Erciyes Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
32. Muhammed Emin Efendi. ‘Umdetü’l-hallân fî izâhi Zübdeti’l-‘irfân. İstanbul: Asitane Yayınevi, ts.
33. Nehhâs, Ebû Ca‘fer. İʿrâbü’l-Kur’ân. thk. Abdülmün’im Halîl İbrahim. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2000.
34. Nehhâs, Ebû Caʿfer. ʿUmdetü’l-küttâb. ed. Bessam Abdülvehhab el-Câbî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2004.
35. Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb. Sünenü’n-Nesâî. thk. Komisyon. 8 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, 1930.
36. Nüveyrî, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ali. Şerhu Tayyibeti’n-neşr fi’l-kırâ’âti’l-‘aşr. thk. Mecdî Muhammed Surûr Sa‘d Baslûm. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
37. Sarı, Mehmet Ali. “İdgam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/471-472. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
38. Sıbtu’l-Hayyât, Ebû Muhammed Abdullâh b. Alî b. Ahmed el-Bağdâdî. el-Mübhic fi’l-kırâ’âti’s-semân. thk. Ebû Abdillâh Muhammed b Ahmed el-Mağribî. Mekke: Câmiatü Ümmülkurâ, 1405/1985.
39. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osman b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1408/1988.
40. Sütşurup, İhsan. “Mekkî b. Ebî Tâlib’in Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştirileri”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 10/1 (01 Nisan 2026), 413-432. https://doi.org/10.31121/tader.1844336
41. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. thk. Abdulmuhsin Türkî. 24 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Hecer, 2001.
42. Taşpınar, Kadir. “Ebû Amr’ın Eleştiriye Konu Olan Sahih Kıraatleri”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (01 Aralık 2022), 117-140. https://doi.org/10.32950/rteuifd.1189453
43. Temel, Ali. “Nehhâs’ın İʻrâbu’l-Kur’ân’ında ‘Lahn’ Tartışmalarına Konu Olan Kırâatlerin Değerlendirilmesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 15/1 (01 Kasım 2015), 77-105.
44. Umânî, Ebû Muhammed Hasan b. Ali b. Saîd. el-Kitâbü’l-evsat fî ‘ulûmi’l-kırâ’ât. thk. İzzet Hasan. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 2006.
45. Yıldız, Süleyman. “Dilbilimsel Kaynaklarda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştirel Yaklaşımlar”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (01 Haziran 2023), 134-164. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1258595
46. Yiğit, İdris. “Hicri İlk Dört Asırda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştiriler ve Sebepleri”. Artuklu Akademi 12/1 (01 Haziran 2025), 288-308. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1629101
47. Zeccâc, Ebû İsḥâḳ İbrâhîm b. es-Serî. Meʿâni’l-Ḳur’ân ve İʿrâbuhu. thk. ʿAbdulcelîl ʿAbduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
48. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım. el-Keşşâf an hakâ’iki gavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. Kâhire: Dâru’r-Reyyân - Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 3. Baskı, 1407/1987.