Bikai'nin Meṣâʿidü'n-Naẓar Adlı Eserine Dair Bir Analiz

Abstract

Bu çalışma, Burhaneddin el-Bikāî'nin Meṣâʿidü'n-naẓar li'l-işrâf ʿalâ maḳāṣıdi's-süver adlı eserinde yer alan sûre maksatlarını nicel analiz yöntemiyle incelemeyi ve müellifin tefsir metodolojisindeki önceliklerini sayısal veriler ışığında ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede 114 sûrenin ta-mamı taranmış, her bir sûreye dair maksat açıklamalarının kelime sayıları tespit edilerek karşılaştı-rılmış ve metinlerde öne çıkan kavramlar tematik olarak sınıflandırılmıştır. Elde edilen bulgular, Bikāî'nin sûreler arasında yorum yoğunluğu bakımından belirgin farklılıklar gözettiğini göstermekte-dir. Özellikle Meryem (yaklaşık 1400 kelime), Yâsîn (1300 kelime) ve Fussilet (1250 kelime) sûrele-rinde açıklamaların hacimce zirveye ulaştığı; buna karşılık ahkâm içeriği ağır basan Nisâ ve Mâide gibi sûrelerde daha sınırlı kaldığı tespit edilmiştir. Bu durum, müellifin klasik fıkhî tefsir çizgisinden ziyade işârî ve sembolik anlam katmanlarına yöneldiğini ortaya koymaktadır. Nitekim hurûf-ı mukat-taa içeren sûrelerde fonetik özellikler, mahreç ve sıfat analizleri ile ebced hesaplamalarına dayalı yorumların yoğunlaştığı; müellifin bu harfleri tarihsel süreçlerle irtibatlandırarak özgün bir anlam-landırma çabası geliştirdiği görülmüştür. Tematik analiz sonuçlarına göre metnin en büyük kısmını ahiret ve haşir (%29,8) ile tevhid ve kudret (%23,7) temaları oluşturmakta; bunu kitap ve risalet (%18,4), ictimâ ve ahlak (%12,3) ile inzâr ve cihad (%11,8) temaları takip etmektedir. Ahkâm tema-larının görece düşük oranı, Bikāî'nin inanç esaslarını merkeze alan bir Kur’ân tasavvurunu benimse-diğini ve normatif hükümleri ikincil bir maksat alanı olarak değerlendirdiğini göstermektedir. Ayrıca sûreler arası irtibat, başlangıç-bitiş ilişkileri ve özellikle mukattaa harfleri üzerinden kurulan fonetik ve tarihsel bağlar, Bikāî'nin nazm anlayışının temelini teşkil etmektedir. Bu yönüyle eser, yalnızca sûre maksatlarını tespit eden bir çalışma değil, aynı zamanda Kur’ân’ın bütüncül yapısını ortaya koymayı hedefleyen metodolojik bir tefsir denemesi niteliği taşımaktadır. Sonuç olarak bu araştırma, klasik bir tefsir metninin nicel yöntemlerle analiz edilebileceğini göstererek hem Bikāî’nin yorum dünyasına dair somut veriler sunmakta hem de tefsir tarihi çalışmalarına yeni bir metodolojik açılım kazandırmaktadır.

Keywords

• Tefsir
• Bikāî
• Meṣâʿidü'n-naẓar
• Makâsıd
• Analiz.

Ethical Statement

Bu çalışmanın hazırlık sürecinde; metnin dilsel kalitesini artırmak, akademik üslup kontrolünü sağlamak, yabancı dildeki kaynakların çeviri kontrolünü yapmak ve metin içi veri analizlerine destek sağlamak amacıyla OpenAI (ChatGPT v4o), Google (Gemini 1.5 Pro), Anthropic (Claude 3.5 Sonnet) ve DeepSeek (DeepSeek-V3) yapay zekâ modellerinden yararlanılmıştır. Söz konusu araçlar; dil kontrolü (proofreading), kavramsal netlik, veri tasnifi/analizi ve çeviri süreçlerinde destekleyici birer asistan olarak kullanılmıştır. Bu araçların kullanımı, makaledeki entelektüel içeriğin özgünlüğünü ve bilimsel çıkarımları etkilememiştir. Yazarlık ve yayın etiği ilkeleri uyarınca; çalışmanın kurgusu, argümanların geliştirilmesi, sonuçların analizi ve metnin nihai içeriği konusundaki tüm bilimsel, hukuki ve etik sorumluluk tamamen yazara aittir.

An Analysis of al-Biqāʿī's Work Titled Maṣāʿid al-Naẓar

Abstract

This study aims to examine the surah objectives (maqāṣid al-suwar) in Burhān al-Dīn al-Biqā‘ī’s work titled Maṣā‘id al-naẓar li-l-ishrāf ‘alā maqāṣid al-suwar through quantitative analysis and to reveal the author's priorities in exegetical methodology in light of numerical data. Within this fra-mework, all 114 surahs were scanned, the word counts of the explanations for each surah's objective were determined and compared, and the prominent concepts in the texts were classified themati-cally. The findings indicate that Biqā‘ī observes distinct differences in terms of interpretative density among the surahs. Specifically, it was determined that the explanations reach their peak volume in Surahs Maryam (approximately 1400 words), Yā-Sīn (1300 words), and Fuṣṣilat (1250 words), whe-reas they remain more limited in surahs where legal content (ahkām) predominates, such as al-Nisā’ and al-Mā’idah. This situation reveals that the author gravitates toward allusive (ishārī) and symbo-lic layers of meaning rather than a classical legalistic exegetical line. Indeed, it was observed that in surahs containing disjointed letters (hurūf al-muqatta‘ah), interpretations based on phonetic charac-teristics, points of articulation, and attribute analysis, as well as abjad calculations, are intensified; the author developed an original effort of meaning-making by associating these letters with histori-cal processes. According to the thematic analysis results, the largest part of the text consists of the themes of the afterlife and resurrection (29.8%) and tawhid and divine power (23.7%), followed by the divine book and prophethood (18.4%), social life and ethics (12.3%), and warning and jihad (11.8%). The relatively low rate of legal themes shows that Biqā‘ī adopts a conception of the Qur’an that centers on the principles of faith and evaluates normative rulings as a secondary area of objecti-ve. Furthermore, the inter-surah connections, the relationships between beginnings and endings, and the phonetic and historical ties established especially through the muqatta‘ah letters constitute the foundation of Biqā‘ī’s understanding of literary order (nazm). In this respect, the work is not only a study identifying surah objectives but also a methodological exegetical attempt aiming to reveal the holistic structure of the Qur’an. Consequently, this research provides concrete data on Biqā‘ī’s interpretative world by demonstrating that a classical exegetical text can be analyzed with quantitative methods and gains a new methodological opening for studies in the history of tafsīr.

Keywords

• Tafsir
• al-Biqāʿī
• Maṣāʿid al-Naẓar
• Maqāṣid
• Analysis.

Ethical Statement

Declaration of Generative AI and AI-Assisted Technologies in the Writing Process During the preparation of this work, the author(s) utilized OpenAI (ChatGPT v4o), Google (Gemini 1.5 Pro), Anthropic (Claude 3.5 Sonnet), and DeepSeek (DeepSeek-V3) for the purposes of translation, linguistic editing, proofreading, and supporting data analysis. These AI-based tools were employed solely to enhance text readability, ensure conceptual precision, and assist in language control. They were not used to generate core scientific insights or replace human authorship. In accordance with publication ethics and journal policies, the author maintain full responsibility for the originality, validity, and integrity of the entire content of the manuscript.

تحليلُ كتابِ البِقاعيِّ الموسومِ بـ «مصاعدِ النَّظر

Abstract

تهدف هذه الدراسة إلى فحص مقاصد السور في كتاب برهان الدين البقاعي الموسوم بـ «مصاعد النظر للإشراف على مقاصد السور» من خلال تحليل كمي، والكشف عن أولويات المؤلف في منهجه التفسيري في ضوء المعطيات الرقمية. وفي هذا الإطار، جرى مسح جميع سور القرآن الكريم البالغ عددها 114 سورة، وتحديد عدد الكلمات الواردة في شرح مقصد كل سورة ومقارنتها، كما صُنِّفت المفاهيم البارزة في النصوص تصنيفًا موضوعيًا. وتشير النتائج إلى أن البقاعي يلحظ فروقًا واضحة بين السور من حيث الكثافة التفسيرية؛ إذ تبيّن أن الشروح تبلغ ذروتها في سور مريم (نحو 1400 كلمة)، ويس (1300 كلمة)، وفصلت (1250 كلمة)، في حين تبقى أكثر اختصارًا في السور التي يغلب عليها المحتوى التشريعي والأحكام، مثل سورتي النساء والمائدة. ويكشف ذلك عن ميل المؤلف إلى الطبقات الإشارية والرمزية للمعنى أكثر من ميله إلى الخط التفسيري الفقهي التقليدي. وقد لوحظ بالفعل أن التفسيرات في السور المشتملة على الحروف المقطعة تزداد فيها التأويلات القائمة على الخصائص الصوتية، ومخارج الحروف، وتحليل الصفات، إضافة إلى حسابات الجُمَّل، كما طوّر المؤلف جهدًا دلاليًا خاصًا من خلال ربط هذه الحروف بالسياقات التاريخية. ووفقًا لنتائج التحليل الموضوعي، فإن القسم الأكبر من النص يتكوّن من موضوعات الآخرة والبعث (29.8٪)، ثم التوحيد والقدرة الإلهية (23.7٪)، يليهما الكتاب الإلهي والنبوة (18.4٪)، ثم الحياة الاجتماعية والأخلاق (12.3٪)، فالإنذار والجهاد (11.8٪). ويُظهر الانخفاض النسبي في نسبة الموضوعات الفقهية أن البقاعي يتبنى تصورًا للقرآن يتمحور حول أصول الإيمان، ويعدّ الأحكام المعيارية مجالًا مقصديًا ثانويًا.وعلاوة على ذلك، فإن العلاقات بين السور، والروابط بين البدايات والخواتيم، والصِّلات الصوتية والتاريخية التي أقامها خصوصًا من خلال الحروف المقطعة، تشكّل الأساس لفهم البقاعي للنظم القرآني. ومن هذه الجهة، لا يُعَدّ الكتاب مجرد دراسة لتحديد مقاصد السور، بل هو أيضًا محاولة تفسيرية منهجية تهدف إلى الكشف عن البنية الكلية للقرآن الكريم. وخلصت الدراسة إلى أن هذا البحث يقدّم معطيات ملموسة عن العالم التفسيري للبقاعي، من خلال إظهاره إمكانية تحليل نص تفسيري تراثي بواسطة المناهج الكمية، بما يفتح أفقًا منهجيًا جديدًا لدراسات تاريخ التفسير.

Keywords

• : التفسير
• البقاعي
• مصاعد النظر
• المقاصد
• التحليل

Ethical Statement

يان استخدام أدوات الذكاء الاصطناعي التوليدي في إعداد الدراسة: تم الاستعانة خلال مراحل إعداد هذا البحث وصياغته بأدوات الذكاء الاصطناعي التوليدي التالية: OpenAI (ChatGPT v4o)، وGoogle (Gemini 1.5 Pro)، وAnthropic (Claude 3.5 Sonnet)، وDeepSeek (DeepSeek-V3). وقد اقتصر استخدام هذه الأدوات على أغراض الترجمة، والمراجعة اللغوية والأسلوبية (Proofreading)، والتحقق من سلامة النص، بالإضافة إلى تقديم الدعم في تصنيف البيانات وتحليلها لغويًا. وتأتي هذه الخطوة بهدف تحسين جودة الصياغة الأكاديمية وضمان دقة المصطلحات، دون أن يكون لهذه الأدوات أي دور في خلق الأفكار الجوهرية للبحث أو التدخل في استنتاجاته العلمية. وتماشيًا مع أخلاقيات النشر وسياسات المجلة، فإن المؤلف (المؤلفين) يتحمل المسؤولية الكاملة والأصيلة عن محتوى الدراسة، وصحتها، وأمانتها العلمية والفكرية.

References

1. Bikāî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn. Meṣâʿidü’n-naẓar li’l-işrâf ʿalâ maḳāṣıdi’s-süver. 3 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-Maârif, 1408/1987.
2. Birışık, Abdülhamit,.“Tefsir”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40/281-290. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
3. Goudie, Kenneth. “Al-Biqā’ī’s Self-Reflection: A Preliminary Study of the Autobiographical in His Unwān al-Zamān”. New Readings in Arabic Historiography from Late Medieval Egypt and Syria: Proceedings of the themed day of the Fifth Conference of the School of Mamluk Studies. ed. Jo Van Steenbergen - Maya Termonia. 377-400. Leiden: Brill, 2021.
4. Güven, Şahin. “Tefsir İlminin Bir Alt Disiplini Olarak ‘Makâsıdu's-Süver’”. Bilimname 35 (Nisan 2018), 95-124. https://doi.org/10.28949/bilimname.381886
5. Hatîb, Abdullah Abdurrahman. “Burhânuddîn el-Bikâi ve menhecuhû fî tefsirihî”. el-Mecelletu’l-İlmiyye li Câmiati’l-Melik Faysal 2. 1426/2005.
6. Işık, Emin. “Enfâl Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11/236-237. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
7. Kara, Necati. Burhanuddin İbrahim b. Omer el-Bika'i (885 / 1480) ve Tefsirindeki Metodu. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, 1981.
8. Kara, Ömer. “Bikâî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 6/149-150. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.

9. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh. el-Muvatta´. thk. Muhammed Mustafa el-A´zamî. 8 Cilt. Abudabi: Muessesetu Zâyid b. Sultân, 1425/2004.
10. Özdemir, Mehmet Nadir. “Bir Dönüşüm: Cahiliye Yağmacılığından Bedir Gazvesi Ganimetlerine”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 9/2 (2020), 1879-1901. https://doi.org/10.15869/itobiad.725315
11. Rabîa, Muhammed b. Abdullah. İlmu makâsidi’l-Kur’ân. Riyad: B.y.: 1432/2011.
12. Saleh, Walid A. “A Fifteenth-Century Muslim Hebraist: Al-Biqā’ī and His Defense of Using the Bible to Interpret the Qur’an”. Speculum 83/3 (July 2008), 629-654.
13. Selvi, Dilaver. “Her Ayetin Bir Zahiri Bir Bâtını Vardır” Hadisindeki Zahir Ve Batın Kavramları Üzerine Değerlendirmeler”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 11/2 (2011), 7-41. https://izlik.org/JA72BY76YX
14. Şensoy, Sedat. “Nazmü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/464-466. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
15. Yılmaz, Hasan. “Kur’ân’ın Ana Konularına Dair Bazı Tasnifler”. Diyanet İlmi Dergi 46/4 (2012), 49-62.