Müdâyene Ayeti Bağlamında İslam Borçlar Hukuku ve Kıraat Farklılıklarının Hukuki Sonuçlara Etkisi

Abstract

İslâm hukuku, toplumsal nizamın ve adaletin temini için iktisadi ilişkileri titizlikle düzenlemiş ve mülkiyetin korunmasını (hıfz-ı mal) temel gayelerinden biri kabul etmiştir. Bu bağlamda, Kur'an-ı Kerim'in en uzun nassı olan Bakara Suresi 282. ayeti olan Müdâyene, borçlar hukukuna dair evrensel ilkeler vazetmektedir. Bu çalışmanın amacı, Müdâyene âyetinin ihtiva ettiği temel fıkhî kavramları (deyn, ecel, kâtib-i adl, şahitlik, imlâl) tahlil etmek ve âyette yer alan ahkâm lafızlarındaki kıraat farklılıklarının fıkhî istinbat süreçlerine etkisini disiplinler arası bir düzlemde incelemektir. Araştırmanın kapsamı, klasik fıkıh literatüründeki borç ve ispat kurumlarının temel dinamikleri ile başta mütevatir ve şâz kıraatler olmak üzere farklı okuyuşların (yudârra, ticâreten hâdıraten, fe-tüzekkira gibi) mezheplerin hukuki yaklaşımlarında nasıl bir yorumsal zenginlik ve esneklik oluşturduğuyla sınırlandırılmıştır. Çalışmada yöntem olarak nitel doküman analizi benimsenmiş; temel tefsir, kıraat ve fıkıh kaynakları taranarak elde edilen veriler tümdengelim ve mukayese metotlarıyla değerlendirilmiştir. Sonuç itibarıyla, Kur'an lafızlarının edâ keyfiyetindeki çeşitliliğin salt fonetik bir zenginlik olmadığı, aynı zamanda İslâm borçlar hukukunda tarafların haklarını teminat altına alan ve hukuki mesuliyetleri detaylandıran güçlü bir istinbat kaynağı olduğu tespit edilmiştir.

Keywords

• Kıraat Farklılıkları
• İslam Hukuku
• Müdâyene Ayeti
• Borçlar Hukuku
• Kâtib-i Adl
• Şahitlik

Islamic Law of Obligations in the Context of the "Mudayana" Verse and the Impact of Qira'at Varia-tions on Legal Consequences

Abstract

Islamic law has meticulously regulated economic relations to ensure social order and justice, adopt-ing the protection of property (hifz al-mal) as one of its fundamental objectives. In this context, the 282nd verse of Surah al-Baqarah (the verse of Mudayana), which is the longest text in the Holy Qur'an, establishes universal principles regarding the law of obligations. The aim of this study is to analyze the basic jurisprudential concepts (dayn, ajal, katib al-adl, testimony, imlal) contained in the Mudayana verse and to examine the impact of the qira'at (recitation) variants in the legal expres-sions of the verse on the jurisprudential inference (istinbat) processes on an interdisciplinary level. The scope of the research is limited to the fundamental dynamics of the institutions of debt and proof in classical fiqh literature, and how different recitations, primarily mutawatir and shadh qira'at (such as yudarra, tijaratan hadiratan, fa-tuzakkira), create an interpretative richness and flexibility in the legal approaches of the Islamic schools of law (madhhabs). Qualitative document analysis was adopted as the method in this study; the data obtained by scanning the basic sources of tafsir, qira'at, and fiqh were evaluated using deductive and comparative methods. Consequently, it has been determined that the diversity in the articulation of Qur'anic words is not merely a phonetic richness, but also a powerful source of inference that guarantees the rights of the parties and details legal responsibilities in the Islamic law of obligations.

Keywords

• Qira'at Variants
• Islamic Law
• Mudayana Verse
• Law of Obligations
• Katib al-Adl (Notary Public)
• Testimony

أحكام الديون في ضوء آية المداينة: دراسة في الفقه الإسلامي وأثر اختلاف القراءات على الأحكام القانونية

Abstract

لقد نظّم الفقه الإسلامي العلاقات الاقتصادية بدقة متناهية لضمان النظام الاجتماعي وتحقيق العدالة، واعتبر حفظ المال أحد مقاصده الضرورية. وفي هذا السياق، تضع آية المداينة –وهي أطول نص في القرآن الكريم (سورة البقرة: 282)– مبادئ عالمية في قانون الالتزامات. يهدف هذا البحث إلى تحليل المفاهيم الفقهية الأساسية التي تضمنتها آية المداينة (مثل: الدَّيْن، الأجل، كاتب العدل، الشهادة، الإملاء)، ودراسة أثر الاختلافات القراءتية في ألفاظ الأحكام الواردة في الآية على عمليات الاستنباط الفقهي في إطارٍ بيني (تخصصي). يقتصر نطاق البحث على الديناميكيات الأساسية لمؤسسات الدين والإثبات في الأدب الفقهي الكلاسيكي، وكيفية خلق القراءات المختلفة –لا سيما القراءات المتواترة والشاذة مثل (يُضَارَّ، تِجَارَةً حَاضِرَةً، فَتُذَكِّرَ)– ثراءً وتوسعةً في التفسير لدى المذاهب الفقهية. وقد اعتُمد في هذه الدراسة منهج تحليل الوثائق النوعي، حيث تم مسح المصادر الأساسية في التفسير والقراءات والفقه، وتقييم البيانات المستخرجة باستخدام منهجي الاستنباط والمقارنة. وتوصلت الدراسة إلى أن التنوع في كيفية أداء ألفاظ القرآن الكريم ليس مجرد ثراء صوتي فحسب، بل يعد أيضًا مصدرًا قويًا للاستنباط، يسهم في ضمان حقوق الأطراف وتفصيل المسؤوليات القانونية في قانون الالتزامات الإسلامي.

Keywords

• اختلافات القراءات
• الفقه الإسلامي
• آية المداينة
• قانون الالتزامات (فقه المعاملات)
• كاتب العدل
• الشهادة

References

1. Apaydın, H. Yunus. “Şahit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/278-283. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
2. Atar, Fahrettin. “Noter”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/210-212. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
3. Ateş, Süleyman. Kur’ân-ı Kerîm’in Yüce Meâli ve Çağdaş Tefsiri. 13 Cilt. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1982.
4. Aydın, M. Akif. “Deyn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/266-268. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
5. Baltacı, Burhan. “Bakara Suresi 282. Ayetin Genel Özellikleri ve Fıkhî Kavramları”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (Mart 2008), 147-177.
6. Bayraklı, Bayraktar. Yeni Bir Anlayışın Işığında Kur’ân Tefsiri. 21 Cilt. İstanbul: Bayraklı Yayınları, 2013.
7. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Sâdık el-Kamhâvî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1405/1985.
8. CMK. Ceza Muhakemeleri Kanunu (5271). Resmî Gazete 25673 (17 Aralık 2004). Erişim 25 Temmuz 2026. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5271&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5

9. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. el-Mukni‘ fî resmi mesâhifi’l-emsâr. thk. Nûre bintü Hasen b. Fehd el-Hümeyyed. Riyad: Dâru’t-Tedmüriyye, 2010.
10. Demircigil, Bayram. “Hasan-ı Basrî Kıraatinin Fıkhî Hükümlerle İlişkisi”. Akademik Bakış Dergisi 63 (Eylül-Ekim 2017), 173-187.
11. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî. Tefsîru’l-bahri’l-muhît. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvid. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
12. Fârisî, Ebû Ali el-Hasen b. Abdilğaffâr. el-Hücce li’l-kurrâi’s-seb‘. thk. Bedreddîn Kahvecî - Beşîr Cuvîcâtî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1991.
13. Hatîb, Abdüllatîf. Mu‘cemü’l-kırâât. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru Sa‘deddîn, 1421/2000.
14. Hattâb, Abdurrahmân b. Alî. Dirâsâtü Usûliyye Tatbîkıyye alâ Âyâti’l-Ahkâm. Mekke: Dâru Taybe el-Hadrâ, 1443/2021.
15. HMK. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (6100). Resmî Gazete 27836 (4 Şubat 2011). Erişim 25 Temmuz 2026. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6100.pdf
16. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Muhteseb fî tebyîni vücûhi şevâzzi’l-kırâât ve’l-îzâhi anhâ. thk. Ali en-Necdî Nâsıf vd. 2 Cilt. Kahire: el-Meclisü’l-a‘lâ li’ş-şuûni’l-İslâmiyye, 1994.
17. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh Hüseyin b. Ahmed. el-Hücce fi’l-kırââti’s-seb‘. thk. Abdülâl Sâlim Mekrem. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1979.
18. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ. Kitâbü’s-seb‘ fi’l-kırâât. thk. Şevkî Dayf. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1980.
19. İbn Zencele, Ebû Zür‘a Abdurrahmân b. Muhammed. Hüccetü’l-kırâât. thk. Saîd el-Efgânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1997.
20. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. en-Neşr fi’l-kırââti’l-aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
21. İsfahânî, Ebü’l-Kāsım el-Hüseyn b. Muhammed Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân Dâvûdî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1412/1992.
22. Kahraman, Abdullah. “Müdâyene Âyetinin İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (2000), 193-224.
23. Karaçam, İsmail. Kıraat İlminin Kur’ân Tefsirindeki Yeri ve Mütevâtir Kıraatların Yorum Farklılıklarına Etkisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1996.
24. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd. Bedâi‘u’s-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâi‘. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1406/1986.
25. Keleş, Mehmet. “Kıraat İhtilaflarının Fıkhî Konulara Etkisi Üzerine Bir Değerlendirme”. Ağrı İslami İlimler Dergisi 7/12 (2023), 45-65.
26. Kılıçoğlu, Ahmet M. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Turhan Kitabevi, 2009.
27. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîm Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
28. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Bekir Topaloğlu vd. 17 Cilt. İstanbul: Dârülmîzân, 2005-2007.
29. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed el-Kaysî. el-İbâne ‘an me‘âni’l-kırâât. thk. Abdülfettâh İsmâil Şelebî. Kahire: Dâru Nahdati Mısr, ts.
30. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed el-Kaysî. el-Keşf ‘an vücûhi’l-kırââti’s-seb‘ ve ‘ilelihâ ve hucecihâ. thk. Muhyiddin Ramazan. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1997.
31. Merğînânî, Burhâneddîn Ebü’l-Hasan Alî b. Ebî Bekr. el-Hidâye fî şerhi Bidâyeti’l-mübtedî. nşr. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 4 Cilt. Kahire: Matbaatü Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1385/1966.
32. Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd. el-İhtiyâr li-ta‘lîli’l-muhtâr. thk. Mahmûd Ebû Dakīka. 5 Cilt. İstanbul: Enes Matbaacılık, 2007.
33. NK. Noterlik Kanunu (1512). Resmî Gazete 14090 (5 Şubat 1972). Erişim 16 Ekim 2026. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=1512&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
34. Önen, Hacı. “Kıraatların Fıkhî Hükümlere Etkisi”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/2 (2013), 1-24.
35. Özcan, Abdullah. “İmam Serahsî’de Sözleşme Hukuku”. Diyanet İlmî Dergi 49/2 (Haziran 2013), 135-154.
36. Öztürk, Osman. Osmanlı Hukuk Tarihinde Mecelle. İstanbul: İslâmî İlimler Araştırma Vakfı, 1973.
37. Râzî, Fahruddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-gayb (et-Tefsîrü’l-kebîr). thk. Seyyid İmran. 16 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1433/2012.
38. Sâbûnî, Muhammed Ali. Safvetü’t-tefâsîr. Beyrut: Dâru’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1402/1981.
39. Sağlam, Hadi. “Karz, Ribâ ve Paranın Mahiyeti: İslâm Hukukunda Borç ve Adalet Dengesi”. Simge Dergisi (Mart 2026). Erişim 27 Mayıs 2026. https://www.simgedergi.com/tum-yazarlar/prof-dr-hadi-saglam/karz-riba-ve-paranin-mahiyeti-islam-hukukunda-borc-ve-adalet-dengesi/
40. Serahsî, Şemsü’l-eimme Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed. el-Mebsût. 30 Cilt. Kahire: Matbaatü’s-Saâde, 1324.
41. Şa‘bân, Zekiyüddin. İslâm Hukuk İlminin Esasları (Usûlü’l-Fıkh). çev. İbrahim Kâfi Dönmez. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 14. Basım, 2011.
42. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed. el-Muvâfakât. thk. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasan Âl Selmân. Kahire: Dâru İbn Affân, 1417/1997.
43. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1422/2001.
44. Tiryakioğlu, Mehmet Bilal. Müdâyene Ayetinin Borçlar Hukuku Açısından Yorumu. Uşak: Uşak Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
45. TKK. Tanık Koruma Kanunu (5726). Resmî Gazete 26751 (5 Ocak 2008). Erişim 16 Ekim 2026. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5726&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
46. Ünal, Mehmet. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Kıraat Farklılıklarının Rolü. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.
47. Yaşar, Hüseyin - Tiryakioğlu, Mehmet Bilal. “Müdâyene Ayetinin Roma ve Türk Borçlar Hukuku Açısından Yorumu”. Turkish Research Journal of Academic Social Science 3/1 (2020), 73-84.
48. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili: Yeni Mealli Türkçe Tefsir. 9 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Ebüzziyâ, 1935-1939.
49. Zemahşerî, Cârullah Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakāiki gavâmızi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekāvîl fî vücûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1407/1987.