A Critique of Claims Regarding Scribe/Clerk Errors in Early Orthographic Differences in the Muṣḥaf

Abstract

This study addresses the question of whether scribes/copyists made errors one of the reasons cited for the orthographic differences among Qur’anic manuscript copies transcribed particularly from the time of Caliph Uthman onward. In this context, it examines whether there are scholars in the history of Islamic thought who adopted this view, and if so, who they are what evidence they relied upon and how the reports (riwayat) and data they put forward were interpreted by other scholars. As a result of the research and evaluations conducted, it has been determined that there are scholars who citing certain reports attributed to the Companions as evidence, argued that copyists may have made errors in the orthography of the Mushaf. It has been observed that Abu Zakariyya Yahya al-Farra (d. 207/822), Ibn Qutaybah (d. 276/889), and Ibn Khaldun (d. 808/1406) adopted this view and attempted to substantiate their position by citing certain reports transmitted from the Companions as justification. In addition to these, orientalists such as Ignac Goldziher (d. 1921), Theodor Nöldeke (d. 1930), and Arthur Jeffery (d. 1959) also argued that there were errors in the orthography of the Mushaf. In contrast, there are scholars who either argue that these reports contain problems, or who maintain that even if the reports are accepted as authentic (sahih), the meaning intended by them is different. According to this approach, adopted by many scholars such as Abu Bakr Muhammad al-Baqillani (d. 403/1013), Abu Amr Uthman al-Dani (d. 444/1053), and Ibn al-Jazari (d. 833/1429) no error was committed by the scribes and copyists in the transcription activity of the Mushaf carried out particularly during the time of Uthman. This study presents both approaches and includes considerations regarding the authenticity (sihhah) of the reports in question. The research process was based on methods of literature review, systematic analysis, and evaluation. Classical Arabic works addressing the history and orthography of the Mushaf, along with a number of contemporary studies on the subject, were used as primary sources in this study.

Keywords

• Exegesis
• Qira’at
• Mushaf
• Scribe
• Copyist

نقد الادعاءات المتعلقة بأخطاء الناسخ/الكاتب في الاختلافات الإملائية المبكرة في المصحف

Abstract

تتناول هذه الدراسة تحديدًا مسألة ما إذا كان النساخ قد ارتكبوا أخطاءً، وهي مسألة تُطرح غالبًا كأحد أسباب الاختلافات الإملائية في نسخ القرآن الكريم، لا سيما منذ عهد الخليفة عثمان بن عفان رضي الله عنه. وفي هذا السياق، تبحث الدراسة فيما إذا كان أي من علماء تاريخ الفكر الإسلامي قد تبنى هذا الرأي، وإن كان الأمر كذلك، فما الأدلة التي استندوا إليها، وكيف فُسِّرت الروايات والبيانات التي قدموها من قِبَل علماء آخرين. وقد كشف البحث والتقييم عن وجود علماء جادلوا بأن النساخ ربما ارتكبوا أخطاءً إملائية في القرآن، مستشهدين بروايات منسوبة إلى الصحابة رضي الله عنهم كدليل. ولوحظ أن أبا زكريا ويحيى الفرا، وكذلك ابن خلدون رضي الله عنهما، قد تبنيا هذا الرأي وحاولا تدعيم آرائهما بالاستشهاد بروايات معينة من الصحابة رضي الله عنهم. في المقابل، لوحظ أن بعض العلماء يرون أن هناك إشكاليات في هذه الروايات، أو أنه حتى لو قُبلت الروايات على أنها صحيحة، فإن معناها المقصود يختلف. وفقًا لهذا المنهج، الذي تبناه العديد من العلماء كابن قتيبة وأبي بكر محمد الباقلاني وأبي عمرو عثمان الداني وابن الجزري، لم تقع أخطاء بين الكتبة والناسخين، لا سيما أثناء نسخ المصحف في عهد الخليفة عثمان. تُقدم هذه الدراسة مناهج كلا الجانبين، وتتضمن اعتبارات تتعلق بصحة الروايات محل البحث. استندت عملية البحث إلى مراجعة الأدبيات والتحليل المنهجي وأساليب التقييم. استُخدمت في هذه الدراسة مصادر أساسية من مؤلفات عربية كلاسيكية تتناول تاريخ المصحف وقواعد كتابته، بالإضافة إلى بعض الدراسات المعاصرة في هذا المجال.

Keywords

• التفسير
• القراءة
• المصحف
• الكاتب
• المستنسخ

İlk Dönem Mushaf İmlâ Farklılıklarında Müstensih/Kâtip Hatalarının Olduğuna Dair İddiaların Kritiği

Abstract

Bu çalışma, özellikle Hz. Osman döneminden itibaren istinsah edilen Mushaf nüshalarındaki imlâ farklılıklarının sebeplerinden biri olarak gösterilen kâtiplerin/müstensihlerin hata yapıp yapmadıkları meselesini ele almaktadır. Bu bağlamda, İslâm düşünce tarihinde söz konusu görüşü benimseyen âlimlerin bulunup bulunmadığı, varsa bunların kimler olduğu, hangi delillere dayandıkları, ileri sürdükleri rivâyet ve verilerin başka âlimler tarafından nasıl yorumlandığı incelenmiştir. Yapılan araştırma ve değerlendirmeler neticesinde sahabeye nispet edilen bazı rivâyetleri delil göstererek Mushaf imlâsında müstensihlerin hata yapmış olabileceğini savunan âlimlerin olduğu saptanmıştır. Ebû Zekeriyyâ Yahyâ el-Ferrâ (öl. 207/822), İbn Kuteybe (ö. 276/889) ve İbn Haldûn’un (öl. 808/1406) bu görüşü benimsedikleri ve sahabeden gelen bazı rivâyetleri gerekçe göstererek görüşlerini delillendirmeye çalıştıkları müşahede edilmiştir. Bunların yanı sıra oryantalistlerden Ignác Goldziher (öl. 1921), Theodor Nöldeke (öl. 1930) ve Arthur Jeffery (öl. 1959) de Mushaf imlâsında hataların olduğunu savunmuştur. Buna karşılık, bu rivâyetlerin problemler barındırdığını ileri süren ya da rivâyetler sahih kabul edilse dahi bunlarla kastedilen anlamın farklı olduğunu savunan âlimler de vardır. Ebû Bekr Muhammed el-Bakıllânî (öl. 403/1013), Ebû Amr Osmân ed-Dânî (öl. 444/1053), İbnü’l-Cezerî (ö. 833/1429) gibi birçok âlimin benimsediği bu yaklaşıma göre özellikle Hz. Osman döneminde yapılan Mushaf istinsah faaliyetinde kâtip veya müstensihlerden bir hata sâdır olmamıştır. Çalışmada her iki yaklaşım ortaya konulmuş ve söz konusu rivâyetlerin sıhhatine dair mülahazalara yer verilmiştir. Araştırma sürecinde literatür taraması, sistematik tahlil ve değerlendirme yöntemleri esas alınmıştır. Çalışmada Mushaf tarihi ve imlâsını ele alan klasik Arapça eserler ve konuyla ilgili birtakım çağdaş çalışmalar aslî kaynak olarak kullanılmıştır.

Keywords

• Tefsir
• Kırâat
• Mushaf
• Kâtip
• Müstensih

References

1. Acar, Abdullah Refik. Mushaf İmlasında Kâtip Hataları Problemi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2026.
2. Acat, Yaşar. Kur’ân’ın Gramer Yapısına Oryantalist Yaklaşımlar. Ankara: Gece Kitaplığı, 2019.
3. Adevî, Muhammed Haseneyn Mahlûf. Unvânu’l-beyân fî ulûmi’t-tıbyân. Mısır: Matbaatu’l-Meâhid bi Civâri Kısmi’l-Cemâliyye, 1344/1925.
4. Akcan, Resul. “Mushaf İmlâsına İrfânî Yaklaşım: Merrâkuşî Örneği”, Ondokuz Mayıs Üniversi-tesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50, (Haziran 2021), 763-793. https://doi.org/10.17120/omuifd.908849.
5. Ali, Cevad. el-Mufassal fî târîhi’l-Arap kablel’l-İslâm. b.y.: y.y., 1413/1993.
6. Âlûsî, Mahmûd Şükrü el-Bağdâdî. Bulûğu’l-ereb. 3 Cilt. tsh. Muhammed Behçet el-Eserî. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, ts..
7. Bağdâdî, Hatîb. Takyîdü’l-ilm. thk. Sa‘d Abdulğaffar Ali. Kahire: Dâru’l-İstikâme, 2008.
8. Bâkıllânî, Ebû Bekir el-Kâdî. el-İntisâr li’l-Kur’ân. 2 Cilt. thk. Muhammed İsâm el-Kudât. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1422/2001.

9. Bostancı, Osman–Dindi, Emrah. “Goldziher, Nöldeke ve Jeffery’de Kırâat Farklılıklarının Kâtip Hatası Olduğu İddialarının Eleştirisi”. Hitit İlahiyat Dergisi 25/1 (2026), 372-393. https://doi.org/10.14395/hid.
10. Cevdet Paşa, Ahmet. Hulâsatü’l-beyân fî te’lîfi’l-Kur’ân. çev. Yaşar Akaslan. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
11. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. el-Muknî fî resm-i mesâhifi’l-emsâr mea kitâbi’n-nukat. thk. Muhammed Fâtih el-Kamhâvî. Kahire: Mektebetu’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, ts..
12. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. el-Mukni‘ fî ma‘rifeti mersûmi mesâhifi ehli’l-emsâr. thk. Nevra binti Hasan Fehd el-Humeyyed. Riyâd: Dâru’t-Tedmuriyye, 1431/2010.
13. Demirdöven, Necla Yasdıman. Kur’ân’da Gramer Hataları Yanılgısı. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2020.
14. Dindi, Emrah. Kur’ân Dilinin Kültürel-Antropolojik Doğası. Ankara: Ankara Okulu, 2024.
15. Endülîsî, Ebû Abdullah b. Yahya b. Ahmed b. Muhammed b. Bekr el-Eş‘arî el-Mâlikî. et-Temhîd ve’l-beyân fî makteli’ş-şehîd Osmân b. Affân. nşr. Kerem Hilmi Ferhat Ahmet. Kahire: y.y., 1423/2002.
16. Ferrâ, Ebû Zekeriyya Yahya b. Ziyâd. Meâni’l-Kur’ân. thk. Ahmet Yusuf Necati-Muhammed Ali Neccâr. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1955.
17. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd (Ahmed) b. Muhammed b. İbrâhîm. Garîbü’l-hadîs. nşr. Abdül-kerîm İbrahim el-Azbâvî. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1402/1982.
18. Hüsârî, Ebû Haldûn Sâti. Dirâsât an Mukaddimeti İbn Haldûn. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1953.
19. Kürdî, Muhammed Tâhir b. Abdilkâdir. Târîhu’l-Kur’ân ve ğarâibu resmih ve hükmih. thk. Ahmet İsâ el-Muasrâvî. Mısır: Dâru’l-Kutubi’l-Mısrıyye, 1429/2008.
20. İbn Abdilberr, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed en-Nemerî, el-İsti‘âb fî ma‘rifeti’l-ashâb. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412/1992.
21. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali. Cevâmiu’s-sîreti’n-nebeviyye. nşr. Muhammed Ali Beydûn. Dımeşk: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1424/2003.
22. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. 9 Cilt. thk. Ahmet Muhammed Şâkir b.y.: y.y., ts..
23. İbn Haldûn, Veliyuddin Abdurrahmân. el-Mukaddime, thk. Abdullah Muhammed ed-Dervîşî. Dımeşk: Dâru’l-Belhî, 1425/2004.
24. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye, nşr. Mustafa es-Sekâ-İbrahim el-Ebyârî-Abdulhafîz Şelebî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts..
25. İbn Kuteybe, Ebû Abdillah b. Müslim. Te’vîlu muhtelifi’l-hadîs. thk. Muhammed Muhyiddin Esfar. Beyrut: el-Mektebetu’l-İslâmî, 1419/1999.
26. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim. Te’vîlu müşkili’l-Kur’ân. nşr. Seyid Ahmet Sakar. b.y.: el-Mektebetu'l-İlmiyye, ts..
27. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed. et-Tabakâtü’l-kübrâ. Beyrut: Dâru Sâder, ts..
28. İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemseddîn Muhammed. en-Neşr fi’l-kırââti’l-aşr. thk. Muhammed Ali ed-Dabbâ‘. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts..
29. İbnü’d-Durays, Ebû Abdullah Muhammed b. Eyyûb el-Becelî, Fedâilu’l-Kur’ân vemâ unzile mine’l-Kur’ân bi-Mekke vemâ unzile bi’l-Medîne, nşr. Gazve Bedr. Dımeşk: Dâru'l-Fikr, 1408/1987.
30. İbnü’l-Mübârek, Ahmet. el-İbrîz min kelâmi seyyidi Abdilazîz. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2002. İzmirli, İsmail Hakkı. Meâni’l-Kur’ân. İstanbul: Milli Matbaa, 1343/1927.
31. Kastallânî, Ebu’l-Abbâs Şehâbuddin Ahmed. İrşâdu’s-sârî li şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 15 Cilt. thk. Muhammed Abdülazîz Hâlidî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1996.
32. Keskioğlu, Osman. “Kur’ân’da Gramer Hatası Yoktur”, Oryantalizmin Soruları, Haz. Ahmet Parlakışık. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995, 139-140.
33. Kefevî, Ebu’l-Bekâ Eyyüb b. Musa el-Hüseynî. el-Külliyât: Mu‘cemü’l-mustalahâti ve’l-furuki’l-lüğaviyye. Beyrut: Müssesetu’r-Risâle li’t-Tıbâ‘ ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1419/1998.
34. Koç, M. Akif. “John Burton’un ‘Kur’ân’da Gramer Hataları’ Adlı Makalesinin Tenkidi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35/1-4 (01 Ağustos 1996), 553-560. https://izlik.org/JA64HJ55SG.
35. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 2003.
36. Mârğinî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergānî. Delîlü’l-hayrân alâ mevridi’z-zamân. Trablus: Mektebetu'n-Necâh, ts..
37. Maşalı, Mehmet Emin. Kur’ân’ın Metin Yapısı Mushaf Tarihi ve İmlası. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
38. Maşalı, Mehmet Emin. “İbn Haldûn’un Gözüyle Mushaf İmlası”, Usûl İslâm Araştırmaları Dergisi (22), (Aralık 2014), 7-24. https://doi.org/10.56361/usul.173700.
39. Özsoy, Ömer. Kur’ân’ın Metinleşme Tarihi: Bir Giriş Denemesi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2002.
40. Öztürk, Mustafa. Kur’ân Dili ve Retoriği: Kur’ân Metninin Dokusu Üzerine Tartışmalar. Ankara: Kitabiyat Yayınları, 2006.
41. Sâlih, Sübhi. el-Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyin, 1988.
42. Sâlim, Seyyid Abdülazîz. Edvâu alâ mushaf Osmân b. Affân. İskenderiyye: Müessesetu Şebâbi’l-Câmia, 1411/1991.
43. Seyf, Mehdi. “Mushaf İmlası ve Farklı Yaklaşımlar”, Osmanlı’dan Günümüze Kur’ân ve Hüsn-i Hat. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017, 187-228.
44. Sicistânî, Ebû Bekr Abdullah b. Süleyman b. Eş‘âs. Kitâbu’l-mesâhif. thk. Ebû Usâme Selîm b. Îd el-Hilâlî. Kuveyt: Müessetu’l-Ğurâs, 2006.
45. Suyûtî, Celâleddin Abdurrahmân. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. Dımeşk: Dâru’l-Mustafâ, 1929/2008).
46. Şaşa, Saadet. Tarihten Günümüze Mushaf İmlâsı ile İlgili Yaklaşımlar. Amasya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
47. Şelebî, Abdülfettâh İsmail. Resmu’l-mushaf ve’l-ihticâcu bihî fi’l-kırâât. Kahire: Mektebetu Nahdati Mısır, 1380/1960, 57.
48. Şemlûl, Muhammed. İ’câzu resmi’l-mushaf. Kahire: Dâru’s-selâm, 1437/2016.
49. Şenkıtî, Muhammed Habibullah b. Abdillah. Îkâzu’l-a‘lâm li vucûbi ittibâi resmi’l-Mushaf el-İmâm Osmân b. Affân. Humus: Mektebetu’l-Ma‘rife, 1392/1972.
50. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. Dâru hicr li’t-Tıbâ‘ ve’n-Neşr, ts..
51. Tehânevî, Muhammed Ali. Keşşâfu ıstılâhâti’l-fünûn. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1984.
52. Temel, Ali. “İbn Kuteybe’nin Kırâat İlminin Bazı Problemli Konularına Yaklaşımı”, Usul İslâm Araştırmaları Dergisi 34, (2020), 228-254. https://doi.org/10.56361/usul.587554.
53. Yaşar, Naif. Oryantalistlere Göre Kur’ân’ın Kaynağı ve Metinleşmesi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
54. Yücel, Hasan. “Geçmişten Günümüze Mushaf’taki Değişimler Üzerine”, Kur’ân-ı Kerim'in Maddi Varlığı (Kök Kavramlar, İnzali, Tebliği, Zabtı, Cem ve Teksiri Üzerine Bir Değerlendirme). ed. Mustafa Baş. İstanbul: Kitâbî Yayınları, 2024, 125-169.
55. Yücel, Hasan. “Kur’ân Metninin Modern Arap Yazısındaki Noktalama İşaretleri ile Yazımı”, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/3, (2020), 1307-1331. https://doi.org/10.18505/cuid.762300.
56. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Meâni’l-Kur’ân ve i‘râbuh. 4 Cilt. nşr. Abdulcelîl Abduh Şelebî. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1408/1988.
57. Zehebî, Şemsuddin Muhammed b. Ahmed. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. 23 Cilt. thk. Şuayip el-Arnaût Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 11. Basım, 1417/1996.
58. Zerkeşî, Bedruddin Muhammed b. Abdillâh. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1427/2006.
59. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilu’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1408/1988.