المرأة في الميزان: دراسة مقارنة لتصويرات الطباطبائي التاريخية وآرائه بشأن التحول الذي أحدثه الإسلام

Abstract

يقارن الطباطبائي في «الميزان»، عند تناوله قضية المرأة، بين مكانتها في المجتمعات السابقة للإسلام وبين الحقوق والمسؤوليات التي أقرّها الإسلام لها. ويرى المؤلف أن المرأة في المجتمعات السابقة للإسلام عاشت في كثير من الأحيان تحت سلطة الرجل، وأن مجالات تصرفها في الشؤون القانونية والاقتصادية كانت مقيدة بدرجة كبيرة. وتسعى الدراسة إلى الإجابة عن سؤال يتعلق بمدى توافق تقييمات المؤلف بشأن المرأة مع المعطيات التاريخية والآراء الفقهية. وباعتماد المنهج المقارن النقدي، قورنت تقييمات الطباطبائي هذه بالمعطيات التاريخية والأنثروبولوجية والقانونية، وفُحصت أسس تعميماته وحدودها. وتبين من الدراسة أن بعض ملاحظاته بشأن المجتمعات القبلية تؤيدها النتائج الأنثروبولوجية، في حين أن تناوله جماعات تنتمي إلى مناطق جغرافية مختلفة انطلاقًا من سمات مشتركة لا يعكس الفروق التاريخية والثقافية بالقدر الكافي. وتؤيد السجلات التاريخية بعض توضيحاته بشأن الهند والصين، بينما تشير المعطيات المتعلقة بمصر القديمة والعالم اليوناني وقوانين حمورابي إلى أن النساء كنّ يتمتعن بحقوق متنوعة في مجالات الملكية والميراث والأهلية القانونية. وفي المجتمع العربي قبل الإسلام، كانت فرص النساء في الزواج والميراث والتجارة والحياة الدينية تختلف باختلاف الأسرة والقبيلة والظروف الاقتصادية. ويعلل المؤلف بعض الفروق في الحقوق والواجبات بالفطرة، ويخص الرجال بمهام مثل الحكم والقضاء والمشاركة المباشرة في الحرب. ويتفق موقفه من الحكم إلى حد كبير مع الرأي الغالب في الفقه الإسلامي الكلاسيكي، في حين توجد آراء مختلفة في مسألة القضاء. وتخلص الدراسة إلى أن المرأة في «الميزان» تشترك مع الرجل في القيمة الإنسانية والشخصية القانونية، بينما تُوزَّع بعض المهام الاجتماعية تبعًا للخصائص الفطرية.

Keywords

• التفسير
• المرأة
• الفطرة
• الطباطبائي
• الميزان

el-Mîzân’da Kadın: Tabâtabâî’nin Tarihî Tasvirleri ve İslâm’ın Getirdiği Dönüşüme İlişkin Görüşleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Abstract

Tabâtabâî, el-Mîzân’da kadın meselesini ele alırken İslâm öncesi toplumlarda kadının konumu ile İslâm’ın kadına tanıdığı hak ve sorumlulukları karşılaştırmalı biçimde değerlendirir. Müellif, İslâm öncesi toplumlarda kadının çoğu zaman erkek otoritesine bağlı yaşadığını, hukukî ve iktisadî tasarruf alanlarının önemli ölçüde sınırlandığını savunmaktadır. Çalışma, müellifin kadın hakkındaki değerlendirmelerinin tarihî veriler ve fıkıh görüşleriyle ne ölçüde örtüştüğü sorusuna cevap aramaktadır. Karşılaştırmalı-eleştirel inceleme yöntemi kullanılarak Tabâtabâî’nin bu değerlendirmeleri tarihî, antropolojik ve hukukî verilerle karşılaştırılmış, genellemelerinin dayanakları ve sınırları incelenmiştir. İnceleme sonucunda kabile toplumlarına dair bazı tespitlerinin antropolojik bulgularla desteklendiği, farklı coğrafyalardaki toplulukları ortak özellikler üzerinden ele almasının ise tarihî ve kültürel farklılıkları yeterince yansıtmadığı görülmüştür. Hindistan ve Çin hakkındaki bazı açıklamaları tarihî kayıtlarda karşılık bulurken Eski Mısır ve Yunan dünyasına ait veriler ile Hammurabi Kanunları, kadınların mülkiyet, miras ve hukukî ehliyet bakımından çeşitli haklara sahip olabildiğine işaret etmektedir. Câhiliye Arap toplumunda kadınların evlilik, miras, ticaret ve dinî hayattaki imkânları aile, kabile ve ekonomik şartlara göre değişmektedir. Hak ve görevlerdeki bazı farklılıkları fıtratla açıklayan müellif, yönetim, yargı ve doğrudan savaş gibi görevleri erkeklere tahsis eder. Yönetim konusundaki tercihi klasik fıkıhtaki hâkim görüşle büyük ölçüde uyumlu iken yargı meselesinde farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Sonuç olarak el-Mîzân’da kadın, insanî değer ve hukukî şahsiyet bakımından erkekle ortak kabul edilmekte, bazı toplumsal görevler ise yaratılış özelliklerine göre ayrılmaktadır.

Keywords

• Tefsir
• Kadın
• Fıtrat
• Tabâtabâî
• el-Mîzân

Women in al-Mizan: A Comparative Study of Tabatabai’s Historical Depictions and His Views on the Transformation Brought About by Islam

Abstract

In al-Mizan, Tabatabai compares women’s status in pre-Islamic societies with the rights and responsibilities granted to them by Islam. He argues that in pre-Islamic societies women often lived under male authority, with substantially restricted legal and economic agency. The study asks to what extent his assessments of women accord with historical evidence and juristic views. Using a comparative and critical method, Tabatabai’s assessments were compared with historical, anthropological, and legal evidence, and the foundations and limits of his generalizations were examined. Some of his observations on tribal societies are supported by anthropological findings, whereas his treatment of communities across different regions through shared characteristics inadequately reflects historical and cultural differences. Some of his accounts of India and China find support in historical records, while the evidence from ancient Egypt and Greece, together with the Code of Hammurabi, indicates that women could possess various rights regarding property, inheritance, and legal capacity. In pre-Islamic Arab society, women’s opportunities in marriage, inheritance, trade, and religious life varied according to family, tribal, and economic circumstances. Attributing certain differences in rights and duties to innate nature (fitra), he assigns duties such as governance, judicial office, and direct combat to men. His position on governance broadly accords with the dominant view in classical Islamic jurisprudence, while views on judicial office differ. In conclusion, al-Mīzān regards women and men as sharing equal human worth and legal personhood, while distinguishing certain social duties according to innate characteristics.

Keywords

• Tafsir
• Women
• Fitra
• Tabatabai
• al-Mizan

References

1. Acarlıoğlu, Ahmet. “Câhiliye Arap Toplumunda Kız Çocuklarının Katli Meselesi: İslam Tarihi Perspektifinden Değerlendirme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/1 (15 Haziran 2019), 441-460. https://doi.org/10.18505/cuid.535105
2. Algar, Hamid. “ʿAllama Sayyid Muhammad Husayn Tabatabai: Philosopher, Exegete, and Gnostic”. Journal of Islamic Studies 17/3 (2006), 326-351.
3. Aristoteles. Politika. çev. Mete Tunçay. İstanbul: Remzi Kitabevi, 4. Basım, 1993.
4. Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali İbn Hacer el-. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. Mısır: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1390.
5. Aynî, Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed el-. Umdetü’l-kârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. 25 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
6. Bastani, Susen - Haydarzade, Zehra. “Berresi-yi Caygah-ı Zenan Der Endişe-yi Allame Taba-tabai Der Tefsir-i el-Mizan: Dugane-yi Zen-i Asmani - Zen-i Zemini”. Mütalaat-ı İcti-mai-yi İran 7/3 (1392), 3-24.
7. Bauer, Karen. Gender Hierarchy in the Qurʾān: Medieval Interpretations, Modern Responses. New York: Cambridge University Press, 2015.
8. Bell, Diane. Daughters Of The Dreaming. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1993. https://muse.jhu.edu/pub/23/monograph/book/31665

9. Britannica Editors. “Matriarchy”. Encyclopaedia Britannica. Erişim 24 Ekim 2026. https://www.britannica.com/topic/matriarchy
10. Brick, David. “Sati”. Widows Under Hindu Law. 227-278. Oxford University Press, 1. Basım, 2023. https://doi.org/10.1093/oso/9780197664544.003.0005
11. Brosius, Maria. “WOMEN i. In Pre-Islamic Persia”. Https://Www.Iranicaonline.Org/Articles/Women-I/. Encyclopaedia Iranica. Erişim 05 Mayıs 2026. https://www.iranicaonline.org/articles/women-i/
12. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâr İbn Kesîr - Dârü’l-Yemâme, 1993.
13. Cevâd Alî. el-Mufassal fî târîhi’l-ʿArab kable’l-İslâm. Beyrût: Dârü’s-Sâkî, 4. Basım, 1422.
14. Cevherli, Feyza. “As a Commercial Genius Khadija Bint Khuwaylid (RA) and Her Mudarabah Partnership with Prophet Muhammad (SAW)”. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Fi-nansı Araştırmaları Dergisi 8/3 (29 Kasım 2022), 299-310. https://doi.org/10.54427/ijisef.1191298
15. Chuan-kang Shih. Quest for Harmony: The Moso Traditions of Sexual Union and Family Life. Stanford, CA: Stanford University Press, 2010.
16. Cohen, Ilana. “Menstruation and Religion: Developing a Critical Menstrual Studies Approach”. The Palgrave Handbook of Critical Menstruation Studies. ed. Chris Bobel - Inga T. Winkler - Breanne Fahs - Katie Ann Hasson - Elizabeth Arveda Kissling - Tomi-Ann Roberts. 115-129. Singapore: Palgrave Macmillan, 2020. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK565592/
17. Demren, Çağdaş. “Erkeklik, Ataerkillik ve İktidar İlişkileri”. ed. Ayşe Akın. Toplumsal Cinsiyet, Sağlık ve Kadın, 33-44.
18. Derveze, İzzet. Kur’an’a Göre Hz. Muhammed (s.a.s). çev. Mehmet Yolcu. 2 Cilt. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2011.
19. Dousset, Laurent. “Lévi-Strauss: Exchange of Women (Theory and Critiques)”. The Interna-tional Encyclopedia of Anthropology. 1-6. John Wiley & Sons, Ltd, 2018. https://doi.org/10.1002/9781118924396.wbiea1604
20. Erdebilî, Ahmed b. Muhammed. Mecmaʿu’l-fâʾide ve’l-burhân fî şerhi İrşâdi’l-ezhân. thk. Müctebâ el-Irâkî. 14 Cilt. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1403-1416.
21. Erkoç, Hatice. “Modern Dönem Şîi Düşüncesinde Kadın: Tabâtabâî Örneği”. Turkish Academ-ic Research Review 11/2 (01 Temmuz 2026), 405-435. https://doi.org/10.30622/tarr.1862134
22. Ezrakî, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Abdillâh el-. Ahbâru Mekke. thk. Rüşti Sâlih. Beyrût: Dârü’l-Endelüs, 3. Basım, 1983.
23. Fadlallâh, Muhammed Hüseyin. el-İctihâd. el-Mağrib: el-Merkezü’s-Sekâfiyyü’l-Arabî Dârül-beyzâ, 2009.
24. Fadlallâh, Muhammed Hüseyin. İtticâhât ve aʿlâm: Hivârât fikriyye fî şuʾûni’l-merciʿiyye ve’l-hareketi’l-İslâmiyye. Beyrût: Dârü’l-Melâk li’t-Tıbâʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 2002.
25. Feyyâz, Muhammed İshak. Nemûzec li-mecmûʿati esʾile havle mevkıʿi’l-merʾe fi’n-nizâmi’s-siyâsiyyi’l-İslâmî. Y.y: ts., 4. Basım, 1427.
26. Gazzâlî, Muhammed el-. es-Sünnetü’n-nebeviyye beyne ehli’l-fıkh ve ehli’l-hadîs. Beyrût: Dâru’ş-Şurûk, 1989.
27. Gazzâvî, Züheyr. “Melâmihu’n-Nazariyyeti’l-İctimâiyye fî Tefsîri’l-Mîzân: Kadıyyetü’l-Mer’e”. Mecelletü’l-Minhâc 10/3 (1998 1419).
28. Hillî, Ebü’l-Kâsım Necmüddîn Ca‘fer b. el-Hasen. Şerâʾiʿu’l-İslâm fî mesâʾili’l-helâl ve’l-harâm. thk. Abdülhüseyin Muhammed Ali Bakkâl. 4 Cilt. Kum: Müessesetü İsmâiliyân, 1408.
29. İbn Bâbeveyh, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn el-Kummî (Şeyh Sadûk). el-Hisâl. tsh. Ali Ekber el-Gaffârî. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1403.
30. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 8 Cilt. Beyrût: Dârü’l- Âfâki’l-Cedîde, ts.
31. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed. el-Muhallâ bi’l-âssâr fî şerhi’l-Mücellâ bi’l-ihtisâr. thk. Hâlid er-Rabâd vd. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 2016.
32. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekkâ. Mısır: Şeriketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1955.
33. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed. el-Muğnî. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. Riyâd: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 3. Basım, 1997.
34. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim. eş-Şiʿr ve’ş-şuʿarâʾ. Kâhire: Dâru’l-Hadîs, 1423.
35. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesıd. thk. Muhammed Subhî Hasan. 1-4 Cilt. Kâhire: Dâru İbn Teymiyye, 1415.
36. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed. Kitâbü’l-esnâm. thk. Ahmed Zeki Paşa. Kâhire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 4. Basım, 2000.
37. Jacka, Tamara vd. “Families, Kinship and Relatedness”. Contemporary China: Society and Social Change. 27-46. Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
38. Jha, Ganganath, çev. Manusmriti with the Commentary of Medhātithi. Wisdom Library. Erişim 2 Ekim 2026. https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/manusmriti-with-the-commentary-of-medhatithi
39. Johnson, Allan Chester - Coleman-Norton, Paul Robinson - Bourne, Frank Card. Ancient Ro-man Statutes: A Translation with Introduction, Commentary, Glossary, and Index. ed. Clyde Pharr. Austin: University of Texas Press, 1961. Erişim 07 Ağustos 2026. https://avalon.law.yale.edu/ancient/twelve_tables.asp
40. Johnston, David. “Introduction”. The Cambridge Companion to Roman Law. ed. David John-ston. 3-8. Cambridge Companions to the Ancient World. Cambridge: Cambridge Uni-versity Press, 2015. https://doi.org/10.1017/CCO9781139034401.002
41. Johnson, Janet H. “Women’s Legal Rights in Ancient Egypt”. University of Chicago, Fathom Archive. Erişim 05 Mayıs 2026. https://fathom.lib.uchicago.edu/1/777777190170/
42. Judd, Ellen R. “Niangjia: Chinese Women and Their Natal Families”. The Journal of Asian Studies 48/3 (Ağustos 1989), 525-544. https://doi.org/10.2307/2058638
43. Karateke, Ayşenur Fidan. “Kadın Olmak Yeni Şeyler Söylemek İçin Yeterli mi? Feminist Kur’ân Hermenötiği Üzerine Eleştirel Bir İnceleme”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 9/2 (30 Ekim 2025), 409-431. https://doi.org/10.31121/tader.1720169
44. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekir b. Mes‘ûd el-. Bedâiʿu’s-sanâiʿ fî tertîbi’ş-şerâiʿ. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1328.
45. Kastallânî, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed el-. İrşâdü’s-sârî li-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Abdülazîz el-Hâlidî. 15 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
46. Kinney, Anne Behnke. “Husbands and Wives in Qin and Han-Dynasty Bamboo Legal Texts”. Journal of Chinese History 6/2 (Temmuz 2022), 225-245. https://doi.org/10.1017/jch.2021.23
47. Köse, Feyza Betül. “Women in Pre-Islamic Arab Society”. Akademik Siyer Dergisi Cahiliye Özel Sayısı (15 Aralık 2024), 76-91. https://doi.org/10.47169/samer.1459683
48. Kuiper, Kathleen. Ancient Egypt: From Prehistory to the Islamic Conquest. New York: Britan-nica Educational Publishing–Rosen Educational Services, 2010.
49. Kummî, Ebü’l-Kâsım b. Muhammed Hasan. Resâʾilü’l-Mîrzâ el-Kummî. thk. Abbas Tebrîziyân. 2 Cilt. Kum: Müessesetü Bûstân-ı Kitâb, 1428/1385.
50. Lindstedt, Ilkka. “The Qurʾān and the Putative Pre-Islamic Practice of Female Infanticide”. Jo-urnal of the International Qur’anic Studies Association 8/1 (2023), 1-27 (kabul edilmiş yazar nüshası). https://hdl.handle.net/10138/587109
51. Mark, Joshua J. “Spartan Women”. World History Encyclopedia. https://www.worldhistory.org/article/123/spartan-women/
52. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed el-. el-Ahkâmü’s-sultâniyye. Kâhire: Dâru’l-Hadîs, ts.
53. Merkezü’l-Meârif li’l-Menâhic ve’l-Mütûni’t-Ta‘lîmiyye. el-Mer’e fi’l-Kur’âni’l-Kerîm: el-Mîzân fî Tefsîri’l-Kur’ân li’l-Allâme et-Tabâtabâî Nümûzecen. Kum: Dâru’l-Me’ârifi’l-İslâmiyye, 2022.
54. Metin, İsmail. “İslam Öncesi Araplarda Evlilik Ritüelleri ve Aile Kurumuna Bakış”. Tokat İlmiyat Dergisi 10/2 (01 Aralık 2022), 553-574. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1179643
55. Meydânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Muhammed el-. Mecmaʿu’l-emsâl. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Marife, ts.
56. Mollaibrahimoğlu, Süleyman - Çelik, İmran. “Abduh-Reşid Rızâ ve Tabâtabâî’nin Tefsirlerinde Kadın Konusuna Yaklaşımları”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (20 Aralık 2019), 346-371. https://doi.org/10.32950/rteuifd.632708
57. Mutahharî, Murtazâ. Nizam-ı Hukuk-ı Zen der İslam. PDF: y.y., ts. https://old.aviny.com/library/motahari/pdf/nezamezan.pdf
58. Nüveyrî, Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb en-. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. Kâhire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, 1423.
59. Ogbu, John U. “African Bridewealth and Women’s Status”. American Ethnologist 5/2 (1978), 241-262.
60. Platon. Devlet. çev. Cenk Saraçoğlu, Veysel Atayman. İstanbul: Bordo Siyah, ts.
61. Platon. Timaios. çev. Erol Güney - Lütfi Ay. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2001.
62. Riggsby, Andrew M. “Women and Property”. Roman Law and the Legal World of the Ro-mans. 165-172. Cambridge: Cambridge University Press, 2010. https://doi.org/10.1017/CBO9780511780813.017
63. Roth, Martha T. Law Collections from Mesopotamia and Asia Minor. 2. Basım. Atlanta: Scho-lars Press, 1997.
64. Skjærvø, Prods Oktor. “Marriage ii. Next-of-Kin Marriage in Zoroastrianism”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 24 Ekim 2026. https://www.iranicaonline.org/articles/marriage-next-of-kin/
65. Sneath, David. “Tribe”. The Open Encyclopedia of Anthropology. Erişim 24 Ekim 2026. https://www.anthroencyclopedia.com/entry/tribe
66. Şehîd-i Sânî, Zeynüddîn b. Ali el-Âmilî. Mesâlikü’l-efhâm ilâ tenkîhi Şerâʾiʿi’l-İslâm. thk. Mü-essesetü’l-Meârifi’l-İslâmiyye. 15 Cilt. Kum: Müessesetü’l-Meârifi’l-İslâmiyye, 1413-1419.
67. Tabâtabâî, Muhammed Hüseyin b. Muhammed et-. el-Mer’e fi’l-İslâm. Beyrût: Dâru’t-Te’âruf, 2007.
68. Tabâtabâî, Muhammed Hüseyin b. Muhammed et-. el-Mîzân fî tefsîri’l-Ḳurʾân. 22 Cilt. Beyrût: Müessesetü’l-A‘lemî li’l-Matbû‘ât, 1997.
69. Tabâtabâî, Muhammed Hüseyin et-. “A Scientific Discourse About Women”. https://al-islam.org/scientific-discourse-about-women-sayyid-muhammad-husayn-tabatabai/scientific-discourse-about-women. 31 Aralık 2023. Erişim 03 Mayıs 2026. https://al-islam.org/scientific-discourse-about-women-sayyid-muhammad-husayn-tabatabai/scientific-discourse-about-women
70. Tabâtabâî, Muhammed Hüseyin et-. Dürûsün mine’l-Kur’ân. Beyrût: Müessesetü’l-A‘lemî li’l-Matbû‘ât, 2002.
71. Tabâtabâî, Muhammed Hüseyin et-. el-İslâmü’l-müyessera. çev. Cevâd Alî. Müessesetü Ümmi’l-Kurâ, 1419.
72. Tabâtabâî, Muhammed Hüseyin et-. Makâlât te’sîsiyye fî fikri’l-İslâmî. çev. Hâlit Tevfîk. Müessesetü Ümmi’l-Kurâ, 1415.
73. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kâhire: Dâru Hicr li’t-Tıbâʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ ve’l-İʿlân, 1422/2001.
74. Tekin, Nazlı - Değirmenci, Songül Demirel. “Ataerkil Kültürde Kadın, Erkek ve Toplum İlişki-si”. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi 12 (30 Haziran 2022), 187-198.
75. Tirmânînî, Abdüsselâm et-. ez-Zevâc inde’l-Arab. Küveyt: Âlemü’l-Marife, 1988.
76. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şâkir - Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Mısır: Şeriketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1395/1975.
77. Treggiari, Susan. Roman Marriage: Iusti Coniuges from the Time of Cicero to the Time of Ulpian. Oxford: Clarendon Press, 1991.
78. Weiner, Annette B. Women of Value, Men of Renown: New Perspectives in Trobriand Ex-change. University of Texas Press, 1976. https://ehrafworldcultures.yale.edu/cultures/ol06/documents/025
79. Yılmaz, Kerim. “Erkeklerin Kadınlardan Üstün Olduğuna Kur’an Perspektifinden Bir Eleştiri: İbn Hazm Örneği”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 9/1 (30 Nisan 2025), 343-361. https://doi.org/10.31121/tader.1585030
80. Yûsuf el-Karadâvî. Min fıkhi’d-devle fi’l-İslâm. Kâhire: Dâru’ş-Şurûk, 3. Basım, 2001.
81. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer ez-. el-Müstaksâ fî emsâli’l-ʿArab. Beyrût: Dâru Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1987.
82. Zühaylî, Vehbe ez-. el-Fıkhü’l-İslâmî ve edilletüh. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 4. Basım, ts.
83. “The Code of Hammurabi (Harper Translation)”. çev. Robert Francis Harper. Wikisource. Eri-şim 03 Mayıs 2026. https://en.wikisource.org/wiki/The_Code_of_Hammurabi_(Harper_translation)