هويةُ والدِ النبيِّ إبراهيمَ وعقيدَتُهُ في القرآنِ الكريمِ: أثرُ القراءاتِ الحرفيّةِ والجزئيّةِ والمقارباتِ المذهبيّةِ في التفسيرِ

Abstract

إنّ الآياتِ القرآنيّةَ الواردةَ في شأنِ والدِ النبيّ إبراهيمَ -عليه السلام- غالبًا ما طُرِحت في الأدبيّاتِ القديمةِ والمعاصرةِ تحتَ ظِلالِ المقارباتِ الشخصيّةِ والمذهبيّةِ. وإنّ الآراءَ والمواقفَ المتبنّاةَ في الدراساتِ الحاليّةِ قد صِيغَت برغبةٍ محتدمةٍ لإثباتِ الأطروحاتِ المُدَافَعِ عنها، بدلاً من أن تستندَ إلى أرضيّةٍ موضوعيّةٍ. وقد أدى هذا الخللُ المنهجيُّ إلى قبولِ رواياتٍ غيرِ ثابتةِ الصحّةِ وآراءٍ انطباعيّةٍ شخصيّةٍ. ومن ثمّ، فإنّ التغلّبَ على المشكلةِ المنهجيّةِ والتعصّبِ المذهبيّ القائمِ في هذه الدراساتِ يشكّلُ الأهميّةَ الجوهريّةَ لهذا البحثِ. وفي هذا الإطارِ، أُسِّسَت هذه الدراسةُ بالاعتمادِ المباشرِ على القرآنِ الكريمِ، وسارت في ضوءِ الحدودِ التي فرضَتْها النصوصُ القطعيّةُ الثابتةُ. ويهدفُ البحثُ إلى الوصولِ إلى نتيجةٍ موضوعيّةٍ عبر دراسة الآياتِ المتعلّقةِ بوالدِ إبراهيمَ -عليه السلام- وفقَ رؤيةٍ شموليةٍ ترتكزُ على مبادئِ أصولِ التفسيرِ، وبنيةِ اللغةِ العربيّةِ، والسياقِ التاريخيّ. اعتمدت هذه الدراسةُ على منهجِ البحثِ الكيفيّ، متمثلاً في مسحِ الأدبيّاتِ وتحليلِ المحتوى؛ إذ استُفيدَ فيها من المراجعِ الرئيسة في علومِ القرآنِ، واللغةِ، والتاريخِ، والسيرةِ النبويّةِ، وعلى رأسها التفاسيرُ الكلاسيكيّةُ والمعاصرةُ، فضلاً عن نصوصِ الكتابِ المقدّسِ. وبناءً على المعطياتِ التي توصّل إليها البحث، فإنّ النتيجةَ الرئيسةَ هي أنّ الوالدَ المباشرَ (الأبَ الحقيقيَّ) للنبيّ إبراهيمَ -عليه السلام- كان مؤمنًا. أمّا الشَّخْصُ المذكورُ في الآياتِ باسم "آزرَ" والّذي ماتَ مشركًا، فليس بأبيهِ الصُّلْبيّ، إنما هو إمّا زوجُ أُمِّهِ، وإما عَمُّهُ، أو أحدُ أقربائِهِ الآخرينَ. وتعودُ الأسبابُ الرئيسةُ لهذه التصوّراتِ الخاطئةِ إلى اختزالِ دلالةِ كلمةِ "أَب" في اللغةِ العربيّةِ وحصرِها في "الأبِ المباشرِ" فقط، وتأويلِ النصوصِ الدالّةِ على خلافِ ذلك، فضلاً عن إهمالِ الأدلّةِ التاريخيّةِ واللغويّةِ.

Keywords

• التفسير
• القرآن الكريم
• مفهوم "الأب"
• والد النبي إبراهيم
• آزر

Kur’ân-ı Kerîm’e Göre Hz. İbrahim’in Babasının Kimliği ve İnancı: Literal ve Parçacı Okumalar ile Mezhebî Yaklaşımların Tefsire Etkisi

Abstract

Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. İbrahim’in babasına dair yer alan âyetler, literatürde sıklıkla kişisel ve mezhebî yaklaşımların gölgesinde ele alınmıştır. Mevcut çalışmalarda öne sürülen yorumlar, nesnel bir zemine dayanmaktan ziyade savunulan tezleri doğrulama çabasıyla şekillenmiştir. Bu metodolojik hata, sıhhati belirsiz rivayetlerin ve indî görüşlerin kabul görmesine yol açmıştır. Konuyla ilgili çalışmalarda mevcut olan söz konusu metodolojik sorunu ve taraflı yaklaşım sıkıntısını aşmak ise bu araştırmanın temel önemini oluşturmaktadır. Bu doğrultuda çalışma, doğrudan Kur’ân-ı Kerîm merkezli olarak kurgulanmış ve sabit nasların sunduğu sınırlar dâhilinde yürütülmüştür. Çalışmanın temel amacı; Hz. İbrahim’in babası ile ilgili âyetleri tefsir usulü ilkeleri, Arap dilinin yapısı ve tarihsel bağlam çerçevesinde bütüncül bir yaklaşımla inceleyerek nesnel bir sonuca ulaşmaktır. Nitel araştırma yöntemlerinden literatür taraması ile içerik analizinin kullanıldığı bu araştırmada klasik ve modern tefsirler başta olmak üzere Kur’ân ilimleri, dil, tarih, sîyer alanında kaleme alınan temel eserlerden ve Kitâb-ı Mukaddes metinlerinden istifade edilmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen temel bulguya göre Hz. İbrahim’in öz babası mümindir. Âyetlerde “Âzer” ismiyle anılan ve müşrik olarak öldüğü bildirilen şahıs ise onun öz babası olmayıp üvey babası, amcası veya başka bir akrabasıdır. Bu konudaki yanlış algıların temel nedeni; Arapçadaki “eb” (أب) kelimesinin yalnızca “öz baba” anlamıyla sınırlandırılması, aksini belirten nasların tevil edilmesi, tarihî ve dilsel delillerin göz ardı edilmesidir.

Keywords

• Tefsir
• Kur’ân-ı Kerîm
• “اب” kavramı
• Hz. İbrahim’in Babası
• Âzer.

The Identity and Faith of Prophet Abraham’s Father According to the Quran: The Impact of Literal and Fragmentary Readings and Sectarian Approaches on Exegesis

Abstract

The verses in the Quran concerning the father of the Prophet Abraham have frequently been overshadowed in the literature by personal and sectarian approaches. Rather than resting on an objective foundation, the interpretations put forward in existing studies have been shaped by efforts to substantiate previously held theses. This methodological flaw has led to the acceptance of subjective views and narratives of uncertain authenticity. Overcoming this methodological problem and biased approach in existing studies constitutes the primary significance of this research. Accordingly, the study is structured on a Quran-centric framework and conducted strictly within the bounds of definitive texts (nass). The primary aim of the study is to analyze the verses related to the father of the Prophet Abraham with a holistic approach within the framework of Quranic exegesis methodology (tafsir usul), Arabic linguistic structure, and historical context to reach an objective conclusion. Utilizing literature review and content analysis from qualitative research methods, this study draws upon classical and modern commentaries, works in the fields of Quranic sciences, linguistics, history, and prophetic biography (sirah), as well as the Bible. According to the main findings obtained, the biological father of the Prophet Abraham was a believer. The individual named “Azar” in the verses, who is stated to have died as a polytheist, is not his biological father, but rather his stepfather, uncle, or another relative. The primary reasons for the misconceptions on this matter are the restriction of the Arabic word “ab” (أب) solely to the meaning of “biological father,” the reinterpretation (ta’wil) of definitive texts indicating otherwise, and the disregard of historical and linguistic evidence.

Keywords

• Quranic Exegesis (Tafsir)
• The Holy Quran
• The Concept of “Ab”
• Prophet Abraham’s Father
• Azer.

References

1. Abdülmün‘im, Mahmûd Abdurrahmân. Mu‘cemü’l-mustalahât ve’l-elfâzi’l-fıkhiyye. 3 Cilt. Kahire: Dârü’l-Fazîle, 1999.
2. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şu‘ayb el-Arnâût vd. 45 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
3. Akçay, Mustafa. “Hz. Peygamber’in Anne-Babasının (Ebeveyn-i Resûl) Dini Konumuna Dair Ebû Hanîfe’ye Atfedilen Görüş Etrafındaki Tartışmalar”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/19 (2009), 1-27.
4. Altunrende, Şahabettin Ertan. “Kur’an Kıssalarının Yorumsal Serüveni”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 10/1 (Nisan 2026), 51-71. https://doi.org/https://doi.org/10.31121/tader.1850710
5. Âlûsî, Mahmûd b. Abdillâh. Rûhu’l-me‘ânî. thk. Alî Abdülbârî ‘Atıyye. 16 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1415.
6. Aydın, Süleyman. “Kur’ân’da ‘Baba’ Kelimesi ve Âzer’in İbrahim (A.S)’ın Babası Olması Meselesi”. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi 5/10 (2016), 201-230.
7. Cüveynî, Abdülmelik b. Abdillâh. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1998.
8. Dartma, Bahattin. “Dînî ve Tarihî Metinler Bağlamında Hz. İbrahim’in Tarîhen Varlığı ve Gerçek Babasının Kimliği Üzerine Bir İnceleme”. Araşan Sosyal Bilimler Enstitüsü İlmî Dergisi 9-10 (2010), 5-15.

9. Debûsî, Ubeydullâh b. Ömer. Takvîmü’l-edille. thk. Halîl Muhyiddîn el-Meys. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2001.
10. Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîrü’l-hadîs. 10 Cilt. Kahire: Dâru İhyâ’i’l-Kütübi’l-‘Arabiyye, 2. Basım, 1383.
11. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as. es-Sünen. thk. Şu‘ayb el-Arnâût - Muhammed Kâmil Karabelli. 7 Cilt. b.y.: Dârü’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 2009.
12. Ebû Hanîfe, Nu‘mân b. Sâbit. el-Fıkhü’l-ekber. Birleşik Arap Emirlikleri: Mektebetü’l-Furkân, 1999.
13. Elmalılı, M. Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’ân Dili. 10 Cilt. İstanbul: Yenda Yayınları, ts.
14. Ferâhidî, Halîl b. Ahmed. el-‘Ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhîm es-Sâmerrâî. 8 Cilt. b.y.: Mektebetü’l-Hilâl, 1431.
15. Ferrâ, Yahyâ b. Ziyâd. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yûsuf en-Necâtî vd. 3 Cilt. b.y.: Dârü’l-Mısriyye, ts.
16. Fîrûzâbâdî, Muhammed b. Ya‘kûb. el-Kâmûsü’l-muhît. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 8. Basım, 2005.
17. Galâyînî, Mustafâ b. Muhammed Selîm. Câmi‘u’d-dürûsi’l-‘Arabiyye. 3 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1993.
18. Gömbeyaz, Kadir. “Vanî Mehmed Efendi’nin Hz. İbrahim’in Babası ve Ebeveyn-i Resûl Hakkındaki Görüşleri”. Ulusal Vânî Mehmed Efendi Sempozyumu. ed. Celil Kiraz - Mehmet Yalar. 205-232. Bursa: Emin Yayınları, 2011.
19. Halebî, Nurüddîn Alî b. İbrâhîm. İnsânü’l-‘uyûn fî sîreti’l-Emîni’l-Me’mûn (es-Sîretü’l-Halebiyye). 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2. Basım, 1427.
20. Hatîb, Abdüllatîf. Mu‘cemü’l-kırâ’ât. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru Sa‘diddin, 2002.
21. Heysemî, Alî b. Ebî Bekr. Mecma‘u’z-zevâid. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1412.
22. Hilâl, Muhammed. Tefsîrü’l-Kur’ân es-serîyyü’l-câmi‘. 12 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-Mi‘râc, 2022.
23. İbn ‘Âdil, Ömer b. Alî. el-Lübâb fî ‘ulûmi’l-kitâb. thk. ‘Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Alî Muhammed Mu’avvıd. 20 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1998.
24. İbn ‘Akîl, Abdullâh b. Abdirrahmân. Şerhu İbn ‘Akîl ‘alâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 4 Cilt. Kahire: Dârü’t-Türâs, 20. Basım, 1980.
25. İbn ‘Âşûr, Muhammed Tâhir b. Muhammed. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnusiyye, 1984.
26. İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Abdirrahmân. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘Azîm. thk. Es‘ad Muhammed et-Tayyib. 13 Cilt. b.y.: Mektebetü Nizâr, 3. Basım, 1419.
27. İbn Ebî Şeybe, Abdullâh b. Muhammed. el-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409.
28. İbn Fâris, Ahmed b. Fâris. Mekâyîsü’l-luga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. b.y.: Dârü’l-Fikr, 1979.
29. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed el-Makdisî. el-Muğnî. thk. Tâhâ ez-Zeynî vd. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kahire, 1968–1969.
30. İbn Mâlik, Muhammed b. Abdillâh. Teshîlü’l-fevâ’id ve tekmîlü’l-makâsıd. thk. Muhammed Kâmil Berekât. b.y.: Dârü’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1967.
31. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 3. Basım, 1414.
32. İbnü’l-Cevzî, Abdurrahmân b. Alî. Zâdü’l-mesîr fî ‘İlmi’t-tefsîr. thk. Abdürrezzâk el-Mehdevî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1422.
33. İbnü’l-Kelbî, Hişâm b. Muhammed. Cemheretü’n-neseb. thk. Alî Ömer. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 2010.
34. İsfahânî, Hüseyn b. Muhammed er-Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1412.
35. Kârî, Alî b. Sultân Muhammed. Edilletü mu‘tekadi Ebî Hanîfe fî ebeveyi’r-Resûl. thk. Meşhûr b. Hasen b. Selmân. Suudi Arabistan: Mektebetü’l-Gurebâ, 1993.
36. Kârî, Alî b. Sultân Muhammed. Şerhu’ş-Şifâ. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1421.
37. Kastalânî, Ahmed b. Muhammed. el-Mevâhibü’l-ledünniyye bi’l-minahi’l-Muhammediyye. 3 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’t-Tevfîkiyye, ts.
38. Kefevî, Ebü’l-Bekâ Eyyûb b. Mûsâ. el-Külliyât. thk. Adnân Dervîş - Muhammed el-Mısrî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
39. Kevserî, Muhammed Zâhid. “Mukaddime”. el-‘Âlim ve’l-müte‘allim. mlf. Ebû Hanîfe Nu‘mân b. Sâbit, 3-7. b.y.: y.y., 1368.
40. Kirmânî, Tâcülkurrâ Mahmûd b. Hamza. Garâ’ibü’t-tefsîr ve ‘acâ’ibü’t-te’vîl. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kıble, ts.
41. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîm Ettafeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
42. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Letâ’ifü’l-işârât. thk. İbrâhîm el-Besyûnî. 3 Cilt. b.y.: el-Hey’etü’l-Mısrıyetü’l-‘Âmme li’l-Kitâb, 3. Basım, 2000.
43. Kübeysî, Ahmed ‘Ubeyd. Mevsû‘tü’l-kelime ve ahavâtihâ fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. 12 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 2017.
44. Mâtürîdî, Muhammed b. Muhammed. Tefsîrü’l-Mâtürîdî (Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne). thk. Mecdî Bâslûm. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2005.
45. Mâverdî, Alî b. Muhammed. en-Nüket ve’l-‘uyûn. thk. es-Seyyid b. Abdülmaksûd. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
46. Mazharî, Muhammed Senâullah. et-Tefsîrü’l-Mazharî. 10 Cilt. Pakistan: Mektebetü’r-Rüşdiyye, 1412.
47. Mekkî b. Ebî Tâlib. el-Hidâye ilâ bulûgi’n-nihâye. thk. Zâra Sâlih vd. 13 Cilt. b.y.: Mecmû‘atü Buhûsi’l-Kitâb ve’s-Sünne, 2008.
48. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullâh Mahmûd Şehhâte. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâs, 1423.
49. Nehhâs, Ahmed b. Muhammed. İ‘râbü’l-Kur’ân. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1421.
50. Nehhâs, Ahmed b. Muhammed. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Muhammed Alî es-Sâbûnî. Mekke: Câmiatü Ümmilkurâ, 1409.
51. Nesâî, Ahmed b. Şu‘ayb. es-Sünen. thk. Muhammed Rıdvân ‘Araksûsî. 9 Cilt. b.y.: Dârü’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 1986.
52. Özcan, Esat. “Hz. İbrahim’in Tahkîkî İmana Ulaşma Çabaları ve Tebliğ Metodu”. Uluslararası Hz. İbrahim ve Nübüvvet Sempozyumu. ed. Atilla Yargıcı - Mahmut Öztürk. 601-613. İstanbul: Nida Yayınları, 2019.
53. Râzî, Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Esrârü’t-tenzîl ve envârü’t-te’vîl. thk. Abdurrahmân ‘Umeyre - Abdülmuhsin Ferec Dervîş. Kahire: Rikâbî li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 2022.
54. Râzî, Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-gayb (et-Tefsîrü’l-kebîr). 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 3. Basım, 1420.
55. Sâ‘âtî, Ahmed Abdurrahmân el-Bennâ. el-Fethu’r-Rebbânî li-tertîbi müsnedi’l-İmâm Ahmed b. Hanbel eş-Şeybânî. 24 Cilt. b.y.: Dâru İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, 2. Basım, ts.
56. Sâgânî, Hasen b. Muhammed. et-Tekmile ve’z-zeyl ve’s-sıla li-kitâb Tâcü’l-Luga ve Sıhâhu’l-‘Arabiyye. thk. Abdülalîm et-Tahâvî vd. 6 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütüb, ts.
57. Sa‘lebî, Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Hâlid b. ‘Avn el-‘Anzî vd. 33 Cilt. Cidde: Dârü’t-Tefsîr, 2015.
58. Sehâvî, Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân. el-Ecvibetü’l-merdıyye. thk. Muhammed İshâk Muhammed İbrâhîm. 3 Cilt. b.y.: Dârü’r-Râye, 1418.
59. Sem‘ânî, Mansûr b. Muhammed. Tefsîrü’l-Kur’ân. 6 Cilt. Riyad: Dârü’l-Vatân, 1997.
60. Semerkandî, Ebü’l-Leys Nasr b. Muhammed. Tefsîru Ebi’l-Leys es-Semerkandî. thk. Mahmûd Mutricî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
61. Sübkî, Mahmûd Muhammed Hattâb. el-Menhelü’l‘azbü’l-mevrûd şerhu Süneni Ebî Dâvûd. thk. Emîn Mahmûd Muhammed Hattâb. 10 Cilt. Kahire: Matba‘atü’l-İstikâme, 1353.
62. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. ed-Derecü’l-münîfe fi’l-âbâi’ş-şerîfe. Haydarabad: Dâiretü’l-Ma‘ârif, 1316.
63. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-Hâvî li’l-fetâvâ. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2004.
64. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Mesâlikü’l-hunefâ fî vâlideyi’l-Mustafâ. thk. Muhammed Zeynühüm Muhammed ‘Azeb. Kahire: Dârü’l-Emîn, 1993.
65. Şâmî, Şemsüddîn Muhammed b. Yûsuf. Sübülü’l-hüdâ ve’r-reşâd. thk. ‘Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Alî Muhammed Mu’avvıd. 12 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1993.
66. Şa‘râvî, Muhammed Mütevellî. Tefsîrü’ş-Şa‘râvî (el-Havâtır). 20 Cilt. b.y.: y.y., 1997.
67. Tabâtabâî, Muhammed Hüseyn. el-Mîzân fî tefsîri’l-Kur’ân. 22 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-A‘lemî, 1997.
68. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir vd. 24 Cilt. Kahire: Dâru İbnü’l-Cevzî, 2008.
69. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’t-Türâs, 2. Basım, 1987.
70. Tabersî, Fazl b. Hasen. Mecma‘u’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-‘Ulum, 2005.
71. Vâhidî, Alî b. Ahmed. et-Tefsîrü’l-basît. thk. Muhammed b. Sâlih el-Fevzân vd. 25 Cilt. b.y.: ‘İmâdetü’l-Bahsi’l-‘İlmî, 1430.
72. Zeccâc, İbrâhîm b. es-Serî. Me‘âni’l-Kur’ân ve i‘râbüh. thk. Abdülcelîl Abduh Şilbî. 5 Cilt. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1988.
73. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâ’iki’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 3. Basım, 1407.
74. Kutsal Kitap. New York: Watchtower Bible and Tract Society, 2019.