Comperative Analyis of Bitlis and Ağrı Tombtanes in Terms of Artistic and Formal Charecteristic

Abstract

Ağrı and Bitlis, two of the most important historical centers of Eastern Anatolia, preserve remarkable examples of the Turkish-Islamic tombstone tradition. The historical tombstones in these two provinces were comparatively examined in terms of their form, inscriptions, calligraphy, ornamentation, and figural features, revealing both their similarities and distinctive characteristics. Although Ahlat possesses one of the richest funerary traditions in the region, its tombstones were intentionally excluded from the scope of this study. The research demonstrates that the tombstones of both Ağrı and Bitlis maintain strong artistic and cultural connections with the Seljuk, Karakoyunlu, Akkoyunlu, and Ottoman funerary traditions. In particular, the stone-carving tradition centered in Ahlat and the Lake Van Basin exerted a significant influence on the tombstone art of both regions. The inscriptions, predominantly executed in ta'liq script, provide valuable information regarding the identity, social status, profession, and religious affiliation of the deceased. Floral Kufic inscriptions represent some of the finest examples of twelfth- and thirteenth-century funerary art, whereas during the Ottoman period, inscriptions in thuluth script and refined stone craftsmanship became increasingly prominent. The decorative repertoire includes geometric and vegetal compositions together with symbolic motifs such as lamps, crescents and stars, crescents, swords, daggers, shields, suns, and tribal emblems. In the tombstones of Ağrı, the ewer (ibrik) motif appears with remarkable frequency and is closely associated with ablution, ritual purity, and religious life. Weapon motifs, on the other hand, symbolize heroism, military valor, and social identity. The depictions of horses, dragons, and ram heads on the tombstones of Bitlis, together with the abstract anthropomorphic tombstones found in the Ağrı region, demonstrate the continuation of the Central Asian Turkish funerary tradition in Anatolia. These figural representations reveal the symbolic role of the human figure within Turkish-Islamic funerary art. Furthermore, the presence of craftsmen's signatures on several tombstones provides important evidence for the existence of a highly developed stone-carving tradition in the region. The tombstones of Ağrı and Bitlis constitute significant examples of Turkish-Islamic funerary art that reflect regional artistic characteristics. Beyond their commemorative function, these monuments serve as invaluable historical documents preserving the social structure, religious beliefs, artistic taste, and cultural memory of their respective periods.

Keywords

• Ağrı
• Bitlis
• Turkish-Islamic Tombstones
• Funerary Art Ornamentation
• Calligraphy
• Epigraphy

Bitlis ve Ağrı’daki İslami Dönem Mezar Taşlarının Sanatsal ve Biçimsel Açıdan Karşılaştırmalı Analizi

Abstract

Doğu Anadolu’nun önemli tarihi merkezlerinden olan Ağrı ve Bitlis vilayetleri, mezar taşı geleneğinin zengin örneklerini barındırmaktadır. Bu iki merkezde yer alan tarihi mezar taşları, form, kitabe, yazı, süsleme ve figür özellikleri bakımından incelenerek benzerlikleri ve farklılıkları ortaya konulmuştur. Bölgede zengin bir içerik sunan Ahlat’taki mezar taşları ise bu kapsamın dışında bırakılmıştır. Araştırma sonucunda her iki bölgedeki mezar taşlarının Selçuklu, Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Osmanlı mezar sanatı geleneğiyle güçlü ilişkiler taşıdığı görülmüştür. Özellikle Ahlat ve Van Gölü Havzası merkezli taş işçiliği anlayışı, Bitlis ve Ağrı mezar taşlarında belirgin bir şekilde hissdilmektedir. Bitlis ve Ağrı mezar taşlarında talik yazı karakteri kullanılmış, kitabeler aracılığıyla ölen kişinin kimliği, sosyal statüsü, mesleği ve dini anlayışı yansıtılmaktadır. Çiçekli kufi yazı örnekleri XII-XIII. Yüzyıl mezar taşı sanatının önemli örnekleri arasında yer alırken, Osmanlı döneminde sülüs hat ile yazılmış kitabeler ve taş işçiliğindeki estetik anlayış ön plana çıkmıştır. Süsleme programlarında geometrik ve bitkisel kompozisyonların yanında kandil, ay-yıldız, hilal, kılıç, hançer, kalkan güneş ve damga motifleri dikkat çekmektedir. Ağrı mezar taşlarında ayrıca ibrik motifi yoğun biçimde kullanılmıştır. Bu motifin abdest temizlik ve dini yaşantıyla ilişkilendirildiği anlaşılmıştır. Silah motifleri ise kahramanlık, mücadele ve toplumsal aidiyet düşüncesiyle bağlantılı biçimde işlenmiştir. Bitlis mezar taşlarında görülen at, ejder ve koçbaşı tasvirleri ile Ağrı çevresindeki soyut biçimli mezar taşları Orta Asya Türk mezar geleneğinin Anadolu’daki devamını göstermektedir. Bu figürlü örnekler, insan unsurunun mezar sanatı içerisindeki sembolik yerini ortaya koymaktadır. Ayrıca mezar taşları üzerindeki sanatkâr imzaları, bölgede gelişmiş bir taş işçiliği geleneğinin varlığını göstermesi bakımından önem taşır. Bitlis ve Ağrı mezar taşları, Türk-İslam mezar sanatının bölgesel özelliklerini yansıtan önemli kültür arlıkları arasında yer almaktadır. Bu eserler, dönemin sosyal yapısını, inanç dünyasını, estetik anlayışını ve kültürel hafızasını günümüze taşıyan önemli tarihi belgeler niteliğindedir.

Keywords

• Bitlis
• Ağrı
• Mezar Taşları
• Türk-İslam Sanatı
• Mezar Sanatı

References

1. Aktemur, A. M. (2007). Ağrı ve Iğdır çevrelerindeki koç-koyun heykeli formlu mezar taşları. II. Uluslararası Ağrı Dağı ve Nuh’un Gemisi Sempozyumu Bildirileri Kitabı, 568-577.
2. Arda, Z. (2008). Türk sanatı ikonografisinde Kün-Ay motifleri ve çağdaş Türk resmine yansıması. Selçuk Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi, (25), 21-32.
3. Arslan, C. (2019). Ahlat şehri kent dokusu ve eski eserleri. KARE Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat Dergisi, (5), 1-21.
4. Aslanapa, O. (1989). Osmanlı devri mimarisi. İstanbul.
5. Baş, G. (2000). Bitlis’teki mimari yapılarda süsleme (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
6. Bingöl, G. (2018). Kemalpaşa Ulucak Kasabasındaki Tarihi Mezar Taşları, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.
7. Bingöl, G. (2026b). Doğu Anadolu Mezar Taşı Geleneğinde Bitlis ve Ahlat’ın Bölgesel Üslup ve Sanatsal Özellikler Açısından Karşılaştırmalı Analizi. Çekmece Sosyal Bilimler Dergisi, 28, 164-195. https://doi.org/10.55483/cekmece.1942387
8. Bingöl, G. (2026). Bitlis'te Sultaniye Camii ve Şeyhu'l Garib Zaviyesi Bağlamında Mimari Doku ve Mezar Taşı Sanatı. E. Kaçmaz Levent (Ed.) İlahiyat Alanında Uluslararası Güncel Yaklaşımlar (ss. 125-160). Serüven Yayınevi. Ankara.

9. Bingöl, G. (2026c). Pêşketinên Siyasî li Bedlîs û Derdora Wê di Serdema Îlxaniyan Di û Derketina Mîrektiya Bedlîsê. Nubihar Akademi, 25, 61-83. https://doi.org/10.55253/nubihar.2026.1957023
10. Buğrul, H. (2010). Van-Bitlis yöresi XII-XV. yüzyıl mezar taşlarının İslam öncesi Orta Asya Türk mezar taşları ile bağlantıları (Tez No. 313999) [Doktora tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
11. Çay, A. (1983). Anadolu’da Türk damgası koç heykel mezar taşları ve Türklerde koç-koyun meselesi. Ankara.
12. Çelik, Ç. (1998). Bitlis Güroymak’taki tarihi mezar taşları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
13. Çetin, Y. (2015). Ağrı mezar taşlarında form ve bezeme unsurları. The Journal of Academic Social Science Studies, (40), 87-105. https://doi.org/10.9761/JASSS3159
14. Çetin, Y. (2011). Patnos-Tutak Çevresinde Türbe Ve Tarihi Mezarlıklar. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 24, 23-47. https://izlik.org/JA69NY92HM
15. Çetin, Y. (2009). Doğubayazıt çevresinde bulunan tarihi mezarlıklar ve mezar taşları. II. Uluslararası Ağrı Dağı ve Nuh’un Gemisi Sempozyumu Bildirileri Kitabı, 98-124.
16. Çetin, Y. (2008). Eski bir Osmanlı kaza merkezi olan Eleşkirt Toprakkale Köyü’nde bulunan Osmanlı dönemi mezarlıkları ve mezar taşları. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (21), 35-53.
17. Çoruhlu, Y. (1998). Orta Asya’dan Anadolu’ya lahit veya taş sandukalarda görülen hançer bıçak tasvirlerinin sembolizmi. I. Eyüp Sultan Sempozyumu Tebliğleri, 63.
18. Çulpan, C. (1961). Serviler II. İstanbul.
19. Danık, E. (1990). Koç ve at şeklindeki Tunceli mezartaşları. Ankara.
20. Esin, E. (2004). Kün-ay: Ay yıldız motifinin Proto-Türk devrinden hakanlara kadar ikonografisi. Orta Asya’dan Osmanlıya Türk sanatında ikonografik motifler (ss. 59-107). İstanbul.
21. Gümüştekin, N. (2011). Anadolu ve diğer kültürlerde işaret ve simgelerde anlam. Balıkesir University Journal of Social Sciences Institute, 14(26), 103-117.
22. İskenderzade, A. L. (2010). Göktürk dönemi insan figürlü taş anıtlar. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24, 255-269.
23. Kalfazade, S., & Ertuğrul, Ö. (1989). Kandil ve kandilin motifi olarak Anadolu Türk sanatındaki kullanımı üzerine. Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2(5), 23-34.
24. Karamağaralı, B. (1992). Ahlat mezartaşları. Ankara.
25. Karamağaralı, B. (1993). Türk mimari eserlerinde Ahlat mezar taşları. Ankara: Elila Yayınları.
26. Karahan, R., Tekin, R., Kulaz, M., Reisoğlu, S., İgit, İ., Oral, M., & Alp, A. (2019). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı ve mezar taşları. Uzun Dijital Baskı Merkezi.
27. Koşay, H. Z. (1962). Doğu Anadolu mezarlıklarındaki koç ve koyun heykelleri. Milletlerarası I. Türk Sanatları Kongresi Bildirileri.
28. Laqueur, H. P. (1997). Hüve’l-baki: İstanbul’da Osmanlı mezarlıkları ve mezar taşları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
29. Mülayim, S. (1982). Anadolu Türk mimarisinde geometrik süslemeler (Selçuklu çağı). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
30. Özkurt, K. (2007). Van Gölü çevresi mezartaşlarında kandil motifi. II. Van Gölü Havzası Sempozyumu Bildirileri Kitabı (ss. 131-142). Ankara.
31. Sevgen, N. (1950). Anadolu’da koyun ve at motifli mezar taşları. Tarih Dünyası, 3(8), 333-336.
32. Pektaş, K. (2000). Bitlis mezar taşları (1998). 17. Araştırma Sonuçları Toplantısı I (ss. 15-28).
33. Pektaş, K. (2001). Bitlis tarihî mezarlıkları ve mezar taşları. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
34. Uluçam, A. (2000). Ortaçağ ve sonrasında Van Gölü çevresi mimarlığı I: Van. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
35. Uluçam, A. (2002). Ortaçağ ve sonrasında Van Gölü çevresi mimarlığı II: Bitlis. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.