2018 Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi (DKAB) Öğretim Programına Sosyolojik Bir Bakış: Türkiye’nin Sosyal Yapısının İzleri

تهدف هذه الدراسة إلى تقييم مداخل تصميم المناهج الدراسية التي أُخذت بعين الاعتبار أثناء إعداد منهج مادة الثقافة الدينية والأخلاق (DKAB) لعام 2018، وذلك في إطار البنية الاجتماعية. وفي هذا الصدد، تسعى الدراسة أيضاً إلى المساهمة في عمليات تطوير منهج المادة. تكمن الإشكالية الرئيسة للبحث في الكشف عن مدى تأثير البنية الاجتماعية لتركيا على منهج عام 2018، وتحليل بنيته الفلسفية والأيديولوجية من خلال العوامل الاجتماعية. تقتصر حدود الدراسة على تناول الجزء الموجه للصفوف من الرابع إلى الثامن في منهج 2018، مع الإشارة إلى المناهج المطبقة منذ عام 1980 وحتى يومنا هذا. وتتجلى القيمة الأصلية للبحث في تقديم دراسة سوسيولوجية لتحليل المنهج وربطه بالقيم والمعايير والبنية الاجتماعية في تركيا. صُممت الدراسة وفق المنهج النوعي، واعتُمد فيها أسلوب "تحليل الوثائق"؛ حيث تمثلت الوثيقة الأساسية في منهج عام 2018 (للصفوف 4-8)، بينما استُخدم منهج عام 2010 لغرض المقارنة. كما تناولت الدراسة الإطار التاريخي لمناهج المادة من خلال التركيز على "نموذج معارف للقرن التركي" (Maarif Modeli) وهو المنهج المستخدم حالياً لعام 2024، مع تسليط الضوء بأثر رجعي على العوامل الاجتماعية التي أدت إلى ظهور منهج عام 2018. وبالإضافة إلى ذلك، شملت المصادر الثانوية الدراسات الأكاديمية التي تناولت مناهج المادة في مرحلة ما بعد عام 1980. تُظهر نتائج الدراسة أن توجهات مثل العلمنة، والفردية، والعولمة التي سادت بعد عام 1980، إلى جانب الانكسارات السياسية الكبرى مثل أحداث 28 فبراير و15 يوليو، تركت أثراً مباشراً على مخرجات التعلم ومستويات المحتوى في المنهج. علاوة على ذلك، تثبت المقارنة مع منهج 2010 أن منهج 2018 قد خضع لمراجعة استراتيجية على مستوى الأهداف والمحتوى بالتوازي مع التحولات العميقة في البنية الاجتماعية

Çalışmanın amacı 2018 DKAB öğretim programı hazırlanırken dikkate alınan program tasarımı yaklaşımlarını sosyal yapı ekseninde değerlendirmektir. Bu doğrultuda çalışma, DKAB dersi öğretim programını geliştirme süreçlerine katkı sağlamayı da hedeflenmektedir. Araştırmanın temel problemi, Türkiye’nin sosyal yapısının 2018 DKAB öğretim programını ne ölçüde etkilediğini ortaya koymak ve sosyal amiller üzerinden programın felsefi ve ideolojik yapısını irdelemektir. Çalışmanın sınırlılıkları, 2018 DKAB programının 4-8. sınıflara yönelik kısmının ele alınması ve 1980’den günümüze kadarki programlara değinilmesi olarak zikredilebilir. Çalışmanın özgün değeri, Türkiye’nin sosyal yapısıyla değerler ve normlarla ilişkilendirilmiş sosyolojik bir program inceleme çalışması ortaya koymaktır. Çalışma nitel olarak kurgulanmış ve çalışmada doküman analizi yöntemine başvurulmuştur.  Çalışmanın temel dokümanı 2018 tarihli DKAB Dersi (4-8. Sınıf) Öğretim Programı’dır. 2018 öncesi güncel program olan 2010 programı ise karşılaştırma yapılmak amacıyla kullanılmıştır. Halihazırda kullanılmakta olan 2024 DKAB Öğretim Programı olan Maarif Modeli üzerinde de durularak DKAB öğretim programlarının tarihsel çerçevesi ele alınmış ve geriye dönük olarak 2018 programını ortaya çıkaran sosyal amiller üzerinde durulmuştur. Bunun yanında yararlanılan ikincil kaynaklar ise 1980 sonrası DKAB öğretim programlarını ele alan akademik çalışmalardan oluşmaktadır. Çalışmanın bulguları arasında 1980 sonrası süreçte etkili olan sekülerleşme, bireyselleşme ve küreselleşme gibi eğilimlerin yanı sıra; 28 Şubat ve 15 Temmuz gibi siyasi kırılmalar, programın kazanım ve içerik basamaklarına doğrudan etki etmesi zikredilebilir. Bunun yanında 2010 programıyla yapılan karşılaştırma, 2018 programının toplumsal yapıdaki dönüşümlere paralel olarak amaç ve içerik düzeyinde stratejik bir revizyona uğradığını kanıtlamaktadır.

The aim of this study is to evaluate the curriculum design approaches considered during the preparation of the 2018 Religious Culture and Ethics (RCE) curriculum within the axis of social structure. In this regard, the study also aims to contribute to the development processes of the RCE curriculum. The core research problem is to reveal the extent to which Turkey’s social structure influenced the 2018 RCE curriculum and to examine the philosophical and ideological structure of the program through social factors. The limitations of the study include the analysis of the 4th–8th grade section of the 2018 program and the discussion of curricula from 1980 to the present. The original value of the research lies in presenting a sociological curriculum analysis associated with Turkey’s social structure, values, and norms. The study is qualitatively designed and utilizes the document analysis method. The primary document is the 2018 RCE (Grades 4–8) Curriculum. The 2010 curriculum, the current program prior to 2018, is used for comparative purposes. By also addressing the "Maarif Model" (the 2024 RCE Curriculum currently in use), the historical framework of RCE curricula is examined, emphasizing the retrospective social factors that shaped the 2018 program. Additionally, secondary sources consist of academic studies addressing post-1980 RCE curricula. Findings indicate that trends such as secularization, individualization, and globalization, which became influential in the post-1980 period—as well as political turning points like February 28 and July 15—directly impacted the learning outcomes and content stages of the curriculum. Furthermore, the comparison with the 2010 curriculum proves that the 2018 program underwent a strategic revision in its objectives and content in parallel with transformations in the social structure.