نظرة سوسيولوجية إلى منهج مادة الثقافة الدينية والأخلاق لعام 2018: آثار البنية الاجتماعية في تركيا

Öz

صيغت هذه المقالة حول الفحص السوسيولوجي لمنهج مادة الثقافة الدينية والأخلاق (DKAB) لعام 2018. تهدف الدراسة إلى تقييم مناهج تصميم المناهج الدراسية التي أُخذت بعين الاعتبار أثناء إعداد منهج عام 2018 في إطار البنية الاجتماعية. وفي هذا السياق، تتمثل المشكلة الأساسية للبحث في الكشف عن مدى تأثير البنية الاجتماعية لتركيا على منهج عام 2018. ومن بين حدود الدراسة تناول جزء المنهج الموجه للصفوف من 4 إلى 8، والتركيز على المناهج التي ظهرت بعد عام 1980. وتكمن القيمة الأصلية للدراسة في تقديم دراسة فحص للمنهج من منظور سوسيولوجي مرتبط بالبنية الاجتماعية لتركيا. صُممت الدراسة نوعياً، واعتُمد فيها منهج تحليل الوثائق. والوثيقة الأساسية للدراسة هي "منهج مادة الثقافة الدينية والأخلاق (الصف الرابع إلى الثامن)" الصادر عام 2018. كما استُخدم منهج عام 2010، وهو المنهج المحدث قبل عام 2018، لغرض المقارنة. ومن خلال التركيز أيضاً على "نموذج معارف" (Maarif Modeli) وهو منهج عام 2024 المستخدم حالياً، تم تناول الإطار التاريخي لمناهج المادة والتركيز على العوامل الاجتماعية التي أدت إلى ظهور منهج عام 2018 بأثر رجعي. بالإضافة إلى ذلك، تتكون المصادر الثانوية المستخدمة من الدراسات الأكاديمية الحديثة التي تناولت مناهج المادة بعد عام 1980. وتسمح الأبحاث النوعية بإجراء فحص عميق لمنهج معين. وبناءً على ذلك، تصف الدراسة تصميم المنهج في الوثيقة ذات الصلة وتحلل مستوى تطبيق المناهج الحالية. وعلاوة على ذلك، تهدف هذه الدراسة إلى المساهمة في عمليات تطوير منهج مادة الثقافة الدينية والأخلاق.

Anahtar Kelimeler

• البنية الاجتماعية
• التربية الدينية
• المناهج التعليمية
• منهج DKAB لعام 2018

A Sociological Look at the 2018 DKAB Curriculum: Traces of Turkey’s Social Structure

Abstract

This article is structured on the sociological examination of the 2018 Religious Culture and Ethics (DKAB) curriculum. The aim of the study is to evaluate the curriculum design approaches considered while preparing the 2018 DKAB curriculum within the axis of social structure. In this framework, the fundamental problem of the research is to reveal to what extent Turkey’s social structure influenced the 2018 DKAB curriculum. Among the limitations of the study, the handling of the 4th-8th grade section of the 2018 DKAB program and the focus on post-1980 programs can be mentioned. The original value of the study is to present a sociological curriculum review study associated with Turkey’s social structure. The study was designed qualitatively, and the document analysis method was applied. The primary document of the study is the 2018 DKAB Course (Grades 4-8) Curriculum. The 2010 program, which was the current program before 2018, was used for comparison purposes. By also focusing on the "Maarif Model," the 2024 DKAB Curriculum currently in use, the historical framework of DKAB curricula has been addressed, and the social factors that retrospectively brought about the 2018 program have been emphasized. In addition, the secondary sources utilized consist of current academic studies addressing DKAB curricula after 1980. Qualitative research allows for an in-depth examination of a specific program. Accordingly, the study describes the curriculum design in the relevant document and analyzes the implementation level of existing approaches. Furthermore, this study aims to contribute to the development processes in the DKAB course curriculum.

Keywords

• social structure
• religious education
• curricula
• 2018 DKAB curriculum

2018 Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programına Sosyolojik Bir Bakış: Türkiye’nin Sosyal Yapısının İzleri

Öz

Bu makale 2018 DKAB öğretim programının sosyolojik açıdan incelenmesi üzerine kurgulanmıştır. Çalışmanın amacı 2018 DKAB öğretim programı hazırlanırken dikkate alınan program tasarımı yaklaşımlarını sosyal yapı ekseninde değerlendirmektir. Bu çerçevede araştırmanın temel problemi, Türkiye’nin sosyal yapısının 2018 DKAB öğretim programını ne ölçüde etkilediğini ortaya koymaktır. Çalışmanın sınırlılıkları, 2018 DKAB programının 4-8. sınıflara yönelik kısmının ele alınması ve 1980 sonrası programlar üzerinde durulması olarak zikredilebilir. Çalışmanın özgün değeri, Türkiye’nin sosyal yapısıyla ilişkilendirilmiş sosyolojik bir program inceleme çalışması ortaya koymaktır. Çalışma nitel olarak kurgulanmış ve çalışmada doküman analizi yöntemine başvurulmuştur. Çalışmanın temel dokümanı 2018 tarihli DKAB Dersi (4-8. Sınıf) Öğretim Programı’dır. 2018 öncesi güncel program olan 2010 programı ise karşılaştırma yapılmak amacıyla kullanılmıştır. Halihazırda kullanılmakta olan 2024 DKAB Öğretim Programı olan Maarif Modeli üzerinde de durularak DKAB öğretim programlarının tarihsel çerçevesi ele alınmış ve geriye dönük olarak 2018 programını ortaya çıkaran sosyal amiller üzerinde durulmuştur. Bunun yanında yararlanılan ikincil kaynaklar ise 1980 sonrası DKAB öğretim programlarını ele alan güncel akademik çalışmalardan oluşmaktadır. Nitel araştırmalar, belirli bir programın derinlemesine incelenmesine olanak tanır. Bu doğrultuda çalışma, ilgili dokümandaki program tasarımını betimlemekte ve mevcut yaklaşımların uygulama düzeyini analiz etmektedir. Ayrıca bu çalışma, DKAB dersi öğretim programını geliştirme süreçlerine katkı sağlamayı da hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• sosyal Yapı
• öğretim programları
• din eğitimi
• 2018 DKAB Öğretim Programı

References

1. Ağırdır, Bekir. Hikâyesini Arayan Gelecek. İstanbul: Mundi Kitap, 2020. Aktı, Ümit. Sosyolojik Açıdan Küreselleşme ve Din. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
2. Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi: M.Ö. 1000 - M.S. 2010. Ankara: Pegem Akademi, 2010.
3. Altıntaş, Emre ve Ahmet Koç. “Türkiye’de 2002 Sonrası Dönemde Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Statüsüne Dair Tartışmalar”. Edebali İslamiyat Dergisi 4/1 (2020), 97-118.
4. Ateş, Sinan. “12 Eylül 1980 Darbesi̇ ile 28 Şubat 1997 Darbesi̇ Arasında Din-Siyaset İlişkileri ve Din Eğitimi Politikaları”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 6/13 (2018), 586-607. https://doi.org/10.33692/avrasyad.510303
5. Ayhan, Halis. Türkiye’de Din Eğitimi. İstanbul: Dem Yayınları, 2. Basım, 2004.
6. Bahçekapılı, Mehmet. Türkiye’de Din Eğitiminin Dönüşümü (1997-2012). İstanbul: İlke Yayınları, 2012.
7. Bahçekapılı, Mehmet ve Ahmet Ali Çanakcı (ed.). Din Eğitiminde Ana Konular. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 1. Basım, 2021.
8. Bozkaya, Tuğba. “2018 ve 2024 ‘Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programlarının Nezaket Erdemi ve Eğitimi Bağlamında Karşılaştırmalı Analizi”. Genç Mütefekkirler Dergisi 6/1 (2025), 305-339.

9. Ceylan, Tuncay. “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli DKAB Öğretim Programlarının Öğretmen Görüşlerine Göre Değerlendirilmesi”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 63 (2025), 55-70. https://doi.org/10.29288/ilted.1598481 Çekin, Abdulkadir. “Din ve Eğitiminin Toplumsal Yönü Üzerine Değerlendirmeler”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 2/2 (2013), 36-48.
10. Çetin, Oya Uslu. “Küreselleşmenin Eğitimin Farklı Boyutları Üzerindeki Etkileri”. Çağdaş Yönetim Bilimleri Dergisi 2/1 (2015), 75-93.
11. Çınar, Aliye. Deizm ve Ateizm Üzerine. İstanbul: Köprü Kitapları, 2018.
12. Diler, Ramazan. “Gazetelerdeki ‘DKAB Dersi̇ Temel Hak ve Özgürlüklere Aykırıdır ve Okul Programlarına Bu Dersin Konması Dinin Politikaya Alet Edilmesine Neden Oluyor’ Görüşünün Değerlendirilmesi”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/2 (2017), 225-250.
13. Dodurgalı, Abdurrahman. Din Eğitimi ve Öğretiminde İlkeler ve Yöntemler. Üsküdar: MÜ İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1999.
14. Dodurgalı, Abdurrahman. Eğitim Sosyolojisi. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2000.
15. Doğan, Recai ve Nurullah Altaş. “Din Öğretiminde Yeni Yöntem Tartışmalarında Kuramdan Uygulamaya: İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Programları (Ankara Modeli)”. Değerler Eğitimi Dergisi 2/5 (2004), 23-38. https://izlik.org/JA37HU89PW
16. Doğan, Recai ve Remziye Ege (ed.). Din Eğitimi El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
17. Doğan, Recai ve Cemal Tosun. İlköğretim 4. ve 5. Sınıflar İçin Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretimi. Ankara: Motif Yayıncılık, 2003.
18. Efe, Haydar. “Avrupa Birliği’nin Bir İnsan Hakları Sorunu Olarak Türkiye’deki Alevilerin ve Bektaşileri̇n Sorunlarına Artan İlgisi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 64 (2013), 169-184.
19. Ertit, Volkan. Endişeli Muhafazakârlar: Dinden Uzaklaşan Türkiye. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
20. Ertürk, Selahattin. Eğitimde Program Geliştirme. Ankara: Yelkentepe Yayınları, 3. Basım, 1979.
21. Genç, Fatih. “Türkiye’deki Din Eğitimi Tarihi ve Bugünkü Durumu”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2012), 569-585.
22. Giddens, Anthony ve Philip W. Sutton. Sosyolojide Temel Kavramlar. çev. Ali Esgin. Ankara: Phoenix Yayınevi, 2014.
23. Günaydın, Betül. Cumhuriyet Dönemi Din Derslerinde Sosyal Bütünleşme (1924-2018). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
24. Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı Güncel İnanç Problemleri (Deizm, Ateizm, Agnostisizm, Nihilizm). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2018.
25. Hendek, Abdurrahman. “Anayasa Mahkemesi’nin Hüseyin El ve Nazlı Şirin El Kararı Üzerine Bir İnceleme”. Talim: Journal of Education in Muslim Societies and Communities 6 (2022). https://doi.org/10.37344/talim.2022.33
26. Hunkins, Francis P. ve Allan C. Ornstein. Eğitim Programı Temeller, İlkeler ve Sorunlar. çev. Asım Arı. Konya: Eğitim Yayınevi, 2. Basım, 2016.
27. Kara, İsmail. Din ile Modernleşme Arasında Çağdaş Türk Düşüncesinin Meseleleri. İstanbul: Dergah Yayınları, 1. Basım, 2003.
28. Karataş, Fatih. “Öğretmen Adaylarının Gözüyle Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM): Değerlendirme Raporlarının Tematik Analizi”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi 15/2 (2025), 1068- 1087. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1622630
29. Kaymakcan, Recep. Din Eğitimi ve Öğretimi. İstanbul: Dem Yayınları, 2018.
30. Kaymakcan, Recep (ed.). Çokkültürlülük, Eğitim, Kültür ve Din Eğitimi. İstanbul: Dem Yayınları, 1. Basım, 2006.
31. Kılıç, Aziz. “27 Mayıs 1960 Darbesinin Eğitim Hayatına Etkileri”. Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi 4/2 (2020), 89-110.
32. Kızılabdullah, Yıldız. “İlahiyat Fakültelerinin Kuruluşundan Bugüne Din Eğitimi Bilimi Alanında Yapılan Çalışmalar Üzerine Bir Değerlendirme”. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi 2/1 (2009), 305-314.
33. KONDA. Türkiye’de İnanç ve Dindarlık Raporu. İstanbul: KONDA Araştırma ve Danışmanlık, 2019.
34. Kongar, Emre. 21. Yüzyılda Türkiye 2000’li Yıllarda Türkiye’nin Toplumsal Yapısı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 14. Basım, 1998.
35. Köylü, Mustafa ve Nurullah Altaş. Din Eğitimi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 9. Basım, 2018.
36. Kurt, Abdurrahman. Din Sosyolojisi. Bursa: Sentez Yayıncılık, 23. Basım, 2012.
37. MEB. 2010 İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi (4, 5, 6, 7, 8. Sınıf) Öğretim Programı. Ankara: 2010.
38. MEB. 2018 İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi (4, 5, 6, 7, 8. Sınıf) Öğretim Programı. Ankara: 2018.
39. MEB. 2023 Eğitim Vizyon Belgesi. Ankara: 2023.
40. MEB. İlkokul-Ortaokul ve İmam Hatip Ortaokulu Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı (4, 5, 6, 7 ve 8. Sınıf) Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. Ankara: 2024.
41. MEB, İlköğretim Programlarının Tanıtım El Kitabı, (Ankara: Devlet Kitapları Müdürlüğü, 2005). Milli Eğitim Temel Kanunu. Erişim 20 Şubat 2025. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=1739&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
42. Öğütveren, Şeyma. Postmodernitenin Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Konumu, Hizmetleri ve Din Eğitimine Etkisi. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
43. Öz, Ayhan. Din Eğitimi ve Birey Oluşun İmkanı. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2. Basım, 2020.
44. Özdemir, Hakan ve Ahmet Çiftlikçi. “Avrupa Birliği (AB)’ne Üyelik Sürecinde”. Firat University Journal of Social Sciences 25/1 (2016), 123-144. https://doi.org/10.18069/fusbed.51603
45. Semerci, Ayşegül ve Gülşen Sayın. “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi (4.-8. Sınıf) Öğretim Programı’nın Temel Öğeler Açısından Değerlendirilmesi”. Darulfunun İlahiyat Dergisi 36/2 (2025), 389-424. https://doi.org/10.26650/di.2025.36.2.1676227
46. Sönmez, Veysel. Eğitim Felsefesi. 12. Baskı. Ankara: Anı Yayıncılık, 2015, s. 25-42.
47. Sönmez, Veysel. Program Geliştirmede Öğretmen El Kitabı, (Ankara: Anı Yayıncılık, 2007).
48. Subaşı, Necdet. Alevi Modernleşmesi. Ankara: Avrasya Yayınları, 1. Basım, 2005.
49. Subaşı, Necdet. Öteki Türkiye’de Din ve Modernleşme. Ankara: Vadi Yayınları, 1. Basım, 2003.
50. Şimşek, Hasan ve Ali Yıldırım. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınları, 2005.
51. Tosun, Cemal. “Bir Anabilim Dalı Olarak Türkiye’de Din Eğitiminin Doğuşu, Gelişmesi ve Alanına Katkıları”. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi 2/1 (t.y.), 293-303.
52. Tosun, Cemal vd. Konu Alanı Ders Kitabı İnceleme Kılavuzu. ed. Leyla Küçükahmet. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 1. Basım, 2001.
53. TÜİK. “Hanehalkı Bilişim Teknolojileri (BT) Kullanım Araştırması”. Erişim 20 Şubat 2025.
54. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Cocuklarda-Bilisim-Teknolojileri-Kullanim-Arastirmasi-2024- 53638 Üzümcü, Muzaffer ve Süleyman Abanoz. “Program Tasarımı Yaklaşımları Bağlamında Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programı”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 12 (2024), 795-826. https://doi.org/10.56720/mevzu.1495250
55. Yürük, Tuğrul. Cumhuriyet Dönemi Din Öğretimi Program Anlayışları. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
56. Yürük, Tuğrul. Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Laiklik Çerçevesinde Din Eğitimi. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
57. Yürük, Tuğrul. “Farklı Din Anlayışlarına Ayrılan Yer Açısından Türkiye’de Cumhuriyet Dönemi Din Öğretimi Programları”. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 2/Özel Sayı 1 (2016), 305-320.
58. Yürük, Tuğrul ve Kubatali Topchubaev. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi̇ Öğretim Programlarının İncelenmesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 22/1 (2022), 415-436. https://doi.org/10.30627/cuilah.1100948
59. Zengin, Mahmut. Din Eğitimi ve Öğretiminde Yapılandırmacı Yaklaşım. İstanbul: Dem Yayınları, 2017.
60. Zengin, Mahmut. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ders Kitapları Üzerine Bibliyografik Bir Çalışma (1982-2019)”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 57 (Aralık 2019), 115-164.
61. Zengin, Mahmut. “Öğrencilerin Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersine Yönelik Tutumlarının Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi”. Değerler Eğitimi Dergisi 11/25 (2013), 271-301.
62. Zengin, Mahmut. “Temele Alınan Yaklaşımlar Bağlamında Yeni İlköğretim DKAB Öğretim Programı”. Değerler Eğitimi Dergisi 8/19 (2010), 225-258.
63. Zengin, Mahmut. “Türkiye’de Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikalarının Din Dersi̇ Öğretim Programlarına Etkileri”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/36 (2017), 113-137. https://doi.org/10.17335/sakaifd.345284
64. Zengin, Mahmut. Yapılandırmacılık ve Din Eğitimi İlköğretim DKAB Öğretim Programlarının Değerlendirilmesi ve Öğretmen Görüşleri Açısından Etkililiği. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010. Zengin, Mahmut. “Yeni İlköğretim DKAB Öğretim Programının Uygulamadaki Etkililiğinin Değerlendirilmesi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/22 (2010), 121-160. https://doi.org/10.17335/suifd.00182 Zengin, Mahmut ve İbrahim Gümüşay. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ders Kitapları Üzerine Bibliyografik Bir Çalışma (1982-2019)”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 9 (2020), 117-186.