Cumhuriyet Döneminde Dinî Grup-Siyaset İlişkisinin Dönüşümü Üzerine Bir Analiz

Abstract

Bu çalışma, Türkiye’de dinî grup-siyaset ilişkisinin dönüşümünü analiz etmektedir. Cumhuriyet döneminde dinî grup yapıları çeşitlenerek varlığını sürdürmüştür. Bu sebeple araştırmada dinî gruplar, analitik olarak “cemaat”, “tarikat”, “şibih cemaat” ve “şibih tarikat” kavramlarıyla kategorize edilmektedir. Türkiye’de dinî grupların siyasetle ilişkisi bazen gerilim bazen uyum olarak nitelenebilir. Gerilim veya uyumun bir tarafı devlet iken diğer tarafı dinî gruplardır. Dini-grup siyaset ilişkisinin tarihsel arka planı, özellikle Osmanlı tecrübesi, söz konusu olduğunda Nakşibendilik ekolü öne çıkmaktadır. Çalışmada bu arka plan, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e devreden miras çerçevesinde ele alınmaktadır. Cumhuriyet döneminde uyum ve gerilim ekseninde seyreden dinî grup-siyaset ilişkisini etkileyen temel unsurlar; tarihsel arka plan, yönetici elitlerin dönemsel tutumları, dinî grupların toplumsal meşruiyet arayışları, sosyal tabanın beklentileri ve sınıfsal özellikleri, dinî grupların toplumsal bütünleşmedeki yeri ve makro-ekonomik dönüşümler olarak sayılabilir. Bu bağlamda çalışmada; dinî grup-siyaset ilişkisinin tarihsel boyutu, süreç içindeki değişimi ve mevcut yapısı, Resmî dinî kurumlarla yaşanan gerilimler, dinî grupların Doğu ve Güneydoğu özelinde toplumsal bütünleşmedeki rolleri, piyasa ekonomisine eklemlenerek sermaye aktörlerine dönüşmeleri, sosyal tabanın özellikleri ve beklentileri ile Ak Parti döneminde belirginleşen karşılıklı-karmaşık ittifak pratikleri incelenmektedir. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ve tematik literatür incelemesine dayanmaktadır. Sonuç olarak çalışma, siyasete eklemlenmenin bu yapıların özerkliğini zedeleyerek yapısal bağımlılıklara yol açabileceğini, buna karşın sahip oldukları sivil ağların kriz anlarında yüksek bir toplumsal dayanışma potansiyeli taşıdığını savunmaktadır.

Keywords

• Din Sosyolojisi
• Dini Gruplar
• Siyaset
• Dönüşüm
• Türkiye

An Analysis on the Transformation of the Relationship Between Religious Groups and Politics in the Republican Era

Abstract

This study analyzes the transformation of the relationship between religious groups and politics in Türkiye. In the post republican era, religious group structures survived by diversifying; thus, this research analytically categorizes them using the concepts of “cemaat” (religious community), “tarikat” (Sûfî order), “quasi-cemaat” and “quasi-tarikat.” Characterized by alternating periods of tension and harmony between the state and religious actors, this dynamic is heavily rooted in the Ottoman legacy, where the Naqshbandi tradition stands out. The study examines how historical background, elite attitudes, searches for legitimacy, class characteristics of social bases, social integration, and macroeconomic shifts shape this relationship. Within this context, it investigates historical transformations, tensions with official religious institutions, the role of religious groups in social integration (specifically in Eastern and Southeastern Türkiye), their transformation into capital actors, and the complex alliance practices culminating during the AK Party era. Methodologically, this study relies on qualitative research methods, specifically document analysis and a thematic literature review. Consequently, the study argues that religious group structures have transformed and that their relationship with politics is multi-dimensional. It contends that political integration may compromise the autonomy of religious groups, leading to structural dependencies. Conversely, it maintains that the civic networks these groups possess hold significant potential for social solidarity during times of crisis.

Keywords

• Sociology of Religion
• Religious Groups
• Politics
• Transformation
• Turkey

References

1. Akkır, R. (2020). Türkiye’de Din ile Siyaset İlişkisi Bağlamında Milli Nizam Partisi. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi, 3, 115-138.
2. Aktürk, H. (2025). Dinî gruplarda Bölünme: Menzil ve İsmailağa Gruplarında Bölünmenin Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi. İslâmi Araştırmalar Dergisi, 36(2), 292-307.
3. Algar, H. (1976). The Naqshbandī Order: A Preliminary Survey of Its History and Significance. Studia Islamica, (44), 123-152.
4. Algar, H. (2006). Nakşibendiyye. İçinde TDV İslam Ansiklopedisi (C. 32, ss. 335-342). TDV Yayınları.
5. Balancar, F. (2019). Türkiye’de Tarikatlar ve Siyaset. Democratic Progress Institute.
6. Balta, G. K., Mengü, E., & Yaman, Ö. M. (2024). 2023 Kahramanmaraş Merkezli Depremlerde Sosyal Hizmetlerin Sivil Örgütlenmesi ve İşleyişi. Journal of Academic Approaches, 15(1-Deprem Özel Sayısı-), 261-291.
7. Barkey, K. (2013). Osmanlı’da Farklılıkların Yönetimini Yeniden Düşünmek: Modern Türkiye İçin Ne Öğrenebiliriz? İçinde Atmet T. Kuru & Alfred Stepan (Ed.), Türkiye’de Demokrasi, İslam ve Laiklik (ss. 13-30). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
8. Berkes, N. (with Ahmet Kuyaş). (2012). Türkiye’de Çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.

9. Bilgin, V. (2021). Din ve Toplum Din Sosyolojisine Giriş. Beyan Yayınları.
10. Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital. İçinde Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (ss. 241-258). Greenwood.
11. Bowen, G. (2009). Document Analysis as a Qualitative Research Method. Qualitative Research Journal, 9, 27-40.
12. Bruinessen, M. van. (2013). Ağa, Şeyh, Devlet (Banu Yakut, Çev.). İletişim Yayınları.
13. Çakır, R. (1990). Ayet ve Slogan Türkiye’de İslami Oluşumlar. Metis Yayınları.
14. Çelik, C. (2013). Dinî gruplar Sosyolojisi. İçinde Din Sosyolojisi (ss. 277-302). Palet Yayınları.
15. Efe, A. (2013). Dinî gruplar Sosyolojisi. Dönem Yayınları.
16. Ekinci, Y. (2021). Kürt Sekülerleşmesi: Kuşak Farklılaşması Bağlamında Diyarbakır’da Dini Değişim [Doktora Tezi]. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Eryılmaz, B. (1992). Osmanlı Devletinde Millet Sistemi. Ağaç Yayıncılık.
18. Freyer, H. (1964). Din Sosyolojisi (Turgut Kalpsüz, Çev.). Ankara Üniversitesi Basımevi.
19. Gönen, T. (2019). Mısır’da Arap Baharı Süreci ve Türkiye’nin Mısır Politikası [Yüksek Lisans]. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Gündüz, İ. (1984). Osmanlılarda Devlet-Tekke Münasebetleri. Seha Neşriyat.
21. Habermas, J. (2006). Religion in the Public Sphere. European Journal of Philosophy, 14(1), 1-25.
22. Hamid, S., & McCants, W. (2015). Rethinking Political Islam. Brookings Institution. https://www.brookings.edu/articles/rethinking-political-islam/
23. İnalcık, H. (2018). Osmanlı Tarihinde İslamiyet ve Devlet. Türkiye İş Bankası Yayınları.
24. Kara, İ. (2008). Cumhuriyet Türkiye’sinde Bir Mesele Olarak İslâm (C. 1). Dergah Yayınları.
25. Kara, İ. (2015). Şeyhefendinin Rüyasındaki Türkiye. Dergâh Yayınları.
26. Karatepe, Ş. (1996). Osmanlı’da Din-Devlet İlişkisi. İçinde Din-Devlet İlişkileri Sempozyumu (ss. 11-34). Beyan Yayınları.
27. Kılıç, R. (2006). Osmanlı Devleti’nde Yönetim-Nakşibendi İlişkisine Farklı Bir Bakış: Halidi Sürgünleri. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 7(17), 103-119.
28. Kirman, M. A. (2000). Türkiye’de “Yeni Dini Cemaat” Örneği Olarak “Süleymancılık” [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Kirman, M. A. (2006). “Süleymancılık” Ortaya Çıkışı, Gelişim Evreleri ve Günümüzdeki Durumu. Demokrasi Platformu, 2(6), 151-180.
30. Kuru, A. T., & Stepan, A. (2013). Bir ‘İdeal Tip’ ve Skala Olarak Laiklik: Türkiye, Fransa ve Senegal Karşılaştırması (Hande Tatoğlu, Çev.). İçinde Ahmet T. Kuru & Alfred Stepan (Ed.), Türkiye’de Demokrasi, İslam ve Laiklik (ss. 91-114). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
31. Kürt Gençler ’20 Benzerlikler, Farklar, Değişimler. (2020). Yaşama Dair Vakfı-Ravest Araştırma.
32. Mardin, Ş. (1993). Türk Tarihinde Nakşibendi Tarikatı. İçinde Çağdaş Türkiye’de İslam Din, Siyaset, Edebiyat ve Laik Devlet. Sarmal Yayınevi.
33. Marks, M. (2014). Convince, Coerce, or Compromise? Ennahda’s Approach to Tunisia’s Constitution (ss. 1-30). Brookings Institution Raporu.
34. Marshall, G. (1999). Sosyoloji Sözlüğü (Derya Kömürcü & Osman Akınhay, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları.
35. Neuman, W. L. (2017). Toplumsal Araştırma Yöntemleri Nitel ve Nicel Yaklaşımlar I-II (Sedef Özge, Çev.). Yayın Odası.
36. Ocak, A. Y. (2011). Yeniçağ Anadolu’sunda İslam’ın Ayak İzleri Osmanlı Dönem. İletişim Yayınları.
37. Ocak, A. Y. (2012). Türkler, Türkiye ve İslam Yaklaşım, Yöntem ve Yorum Denemeler. İletişim Yayınları.
38. Paul, J., & Criado, A. R. (2020). The art of writing literature review: What do we know and what do we need to know? International Business Review, 29(4), 101717 (1-14). https://doi.org/10.1016/j.ibusrev.2020.101717
39. Sarıbay, A. Y. (1985). Türkiye’de Modernleşme Din ve Parti Politikası “MSP Örnek Olayı”. Alan Yayıncılık.
40. Subaşı, N. (1999). Şeyh, Seyyid ve Molla -Doğu ve Güneydoğu Anadolu Örneğinde Dinsel İtibarın Kategorileri-. İslamiyat, 2(3), 121-140.
41. Sunar, L. (2018). Türkiye’de İslami STK’ların Kurumsal Yapı ve Faaliyetlerinin Değişimi. İLKE ilim kültür eğitim derneği.
42. Tekin, M. (2017). Işıkçılık, Bir Dönüşümün Hikayesi. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3(2), 81-96.
43. Toman, H., & Eroğlu, G. (2025). 15 Temmuz Darbe Girişiminin Akademisyenlerin Dinî grup Algılamaları Üzerine Etkisi. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 30(2), 285-302.
44. Tönnies, F. (2019). Cemaat ve Cemiyet (Emre Güler, Çev.). Vakıfbank Kültür Yayınları.
45. Usta, N. (2006). Menzil Nakşiliği. Demokrasi Platformu, 2(6), 21-44.
46. Weber, M. (2008). Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu (Zeynep Gürata, Çev.). Ayraç.
47. Weber, M. (2018). Ekonomi ve Toplum (Latif Boyacı, Çev.; C. 1). Yarın Yayınları.
48. Xiao, Y., & Watson, M. (2017). Guidance on Conducting a Systematic Literature Review. Journal of Planning Education and Research, 39, 1-20.
49. Yaşar, M. E. (2004). Dergahtan Parti’ye, Vakıftan Şirkete Bir Kimliğin Oluşumu ve Dönüşümü İskenderpaşa Cemaati. İçinde Yasin Aktay (Ed.), Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce İslamcılık (C. 6, ss. 323-340). İletişim Yayınları.
50. Yavuz, M. H. (1999). The Matrix of Modern Turkish Islamic Movements: The Naqshbandi Sufi Order. Transactions, IX, 129-146.
51. Yavuz, M. H. (2003). Islamic Political Identity in Turkey. Oxford University Press.
52. Yavuz, M. H. (2005). Modernleşen Müslümanlar: Nurcular, Nakşiler, Milli Görüş ve AK Parti. İstanbul: Kitap Yayınevi. (TDV İslâm Araştırmaları Merkezi).
53. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
54. Zürcher, E. J. (2017). Turkey: A Modern History. I.B. Tauris.