HAYALİN PEDAGOJİSİ: AZERBAYCAN ÇOCUK NESRİNDE MİTOLOJİK DÜNYANIN SANATSAL İNŞASI

Bu makale, Azerbaycan çocuk nesrinde mitolojik motiflerin estetik, pedagojik ve kültürel işlevlerini çok yönlü bir biçimde incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, özellikle 1970-1980’li yıllarda yazılmış çocuk edebiyatı örnekleri üzerinden, halk mitolojisine ait arketiplerin modern anlatı yapısında geçirdiği dönüşümü ve bu dönüşümün çocuk edebiyatında eğitsel etkilerini ortaya koymaktır. 1970-1980’li yıllar Azerbaycan çocuk edebiyatının gelişim yıllardır. Bu yıllarda Azerbaycan sahasında kaleme alınan edebî eserlerde mitolojik motifler, çocuk edebiyatının estetik yapısını zenginleştirerek millî bir ruhun inşasında işlevsel bir rol üstlenmiştir. Halk anlatılarında yer alan dev, cadı, Simurg kuşu, ak koç kara koç, peri, büyücü gibi figürlerin çağdaş çocuk nesrinde olağanüstü varlıklar olmanın yanında hem de insan karakterinin iyi-kötü, cesaret-korkaklık, doğruluk-yalan gibi ahlaki karşıtlıklarını temsil eden semboller hâline geldiği belirlenmiştir. Makale, folklorik bilincin modern edebî estetikle kaynaşmasını ünlü yazarlar, Ali Sametli, Zahit Halil, Tofik Mahmud, Azize Ahmedova, Feyruz Memmedov, Emin Mahmudov, Neriman Süleymanov, Namık Abdullayev’in seserleri üzerinden örneklendirmektedir. Bu yazarların metinlerinde mitolojik unsurlar, çocukların hayal gücünü geliştiren, ulusal kimlik bilincini pekiştiren ve toplumsal değerleri estetik biçimde öğreten birer anlatı aracına dönüşmüştür. Dolayısıyla mit, burada hem geçmişin anlatı kalıntısı hem de modern pedagojinin, kültürel sürekliliğin ve estetik duyarlılığın taşıyıcısı konumundadır. Çalışma, Azerbaycan çocuk edebiyatında mitolojik düşüncenin işlevini üç boyutta değerlendirmektedir: estetik, etik ve kültürel. Estetik düzlemde mit, edebî yaratıcılığın kaynağı olarak fantastik dünyanın kapılarını aralar; etik düzlemde, çocuklara doğruluk, cesaret ve iyilik gibi evrensel değerleri aşılar; kültürel düzlemde ise ulusal kimliğin sembolik temellerini güçlendirir. Mitolojik düşünce Azerbaycan çocuk nesrinde sadece geçmişi değil, geleceği de biçimlendiren, estetik duyarlılığı, etik bilinci ve kültürel aidiyeti besleyen çok katmanlı bir anlatı formuna dönüşmüştür.

Makale Türü Araştırma Makalesi Bu makale, Azerbaycan çocuk nesrinde mitolojik motiflerin estetik, pedagojik ve kültürel işlevlerini çok yönlü bir biçimde incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, özellikle 1970-1980’li yıllarda yazılmış çocuk edebiyatı örnekleri üzerinden, halk mitolojisine ait arketiplerin modern anlatı yapısında geçirdiği dönüşümü ve bu dönüşümün çocuk edebiyatında eğitsel etkilerini ortaya koymaktır. 1970-1980’li yıllar Azerbaycan çocuk edebiyatının gelişim yıllardır. Bu yıllarda Azerbaycan sahasında kaleme alınan edebî eserlerde mitolojik motifler, çocuk edebiyatının estetik yapısını zenginleştirerek millî bir ruhun inşasında işlevsel bir rol üstlenmiştir. Halk anlatılarında yer alan dev, cadı, Simurg kuşu, ak koç kara koç, peri, büyücü gibi figürlerin çağdaş çocuk nesrinde olağanüstü varlıklar olmanın yanında hem de insan karakterinin iyi-kötü, cesaret-korkaklık, doğruluk-yalan gibi ahlaki karşıtlıklarını temsil eden semboller hâline geldiği belirlenmiştir. Makale, folklorik bilincin modern edebî estetikle kaynaşmasını ünlü yazarlar, Ali Sametli, Zahit Halil, Tofik Mahmud, Azize Ahmedova, Feyruz Memmedov, Emin Mahmudov, Neriman Süleymanov, Namık Abdullayev’in seserleri üzerinden örneklendirmektedir. Bu yazarların metinlerinde mitolojik unsurlar, çocukların hayal gücünü geliştiren, ulusal kimlik bilincini pekiştiren ve toplumsal değerleri estetik biçimde öğreten birer anlatı aracına dönüşmüştür. Dolayısıyla mit, burada hem geçmişin anlatı kalıntısı hem de modern pedagojinin, kültürel sürekliliğin ve estetik duyarlılığın taşıyıcısı konumundadır. Çalışma, Azerbaycan çocuk edebiyatında mitolojik düşüncenin işlevini üç boyutta değerlendirmektedir: estetik, etik ve kültürel. Estetik düzlemde mit, edebî yaratıcılığın kaynağı olarak fantastik dünyanın kapılarını aralar; etik düzlemde, çocuklara doğruluk, cesaret ve iyilik gibi evrensel değerleri aşılar; kültürel düzlemde ise ulusal kimliğin sembolik temellerini güçlendirir. Mitolojik düşünce Azerbaycan çocuk nesrinde sadece geçmişi değil, geleceği de biçimlendiren, estetik duyarlılığı, etik bilinci ve kültürel aidiyeti besleyen çok katmanlı bir anlatı formuna dönüşmüştür. Abstract This article offers a comprehensive examination of the aesthetic, pedagogical, and cultural functions of mythological motifs in Azerbaijani children’s prose. The main objective of the study is to analyze, through examples from children’s literature written particularly in the 1970s and 1980s, how archetypes originating from folk mythology were transformed within modern narrative structures and how this transformation influenced the educational and moral development of young readers. The 1970s and 1980s represent the developmental era of Azerbaijani children's literature. During these years, mythological motifs within the literary corpus enriched the aesthetic framework of children's works, serving a functional role in the construction of a national identity. It has been determined that mythological figures such as giants, witches, the Simurgh bird, the White and Black Rams, fairies, and magicians are represented in contemporary children’s prose not merely as supernatural beings but as to as Anahtar Kelimeler Azerbaycan Çocuk Edebiyatı, Mitolojik Motifler, Folklor ve Pedagoji, Kültürel Kimlik, Avesta Geliş Tarihi: Editör tarafından doldurulacaktır. Kabul Tarihi: Editör tarafından doldurulacaktır. ARTICLE INFO Article Type Research Article Keywords Azerbaijani Children’s Literature, Mythological Motifs, Folklore and Pedagogy, Cultural Identity, Avesta.. Received: To be filled in by the editor. Accepted: To be filled in by the editor. Atıf / Citation Soyad, Ad (Yayın Yılı ). “Makale Adı”, TÜRKDED Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı: sayfa numarası. symbolic embodiments of moral oppositions such as good and evil, courage and fear, honesty and deceit. The article exemplifies the fusion of folkloric consciousness with modern literary aesthetics through the works of writers such as Ali Samedli, Zahit Halil, Tofiq Mahmud, and Azize Ahmedova. In these authors’ texts, mythological elements become narrative tools that cultivate imagination, reinforce national identity, and aesthetically convey social and ethical values to children. Thus, myth emerges not as a remnant of the past but as a dynamic medium for modern pedagogy, cultural continuity, and artistic sensitivity. The study evaluates the function of mythological thought in Azerbaijani children’s prose on three levels: aesthetic, ethical, and cultural. On the aesthetic level, myth serves as a source of literary creativity and opens the doors to a world of fantasy; on the ethical level, it instills universal values such as truth, bravery, and kindness; and on the cultural level, it strengthens the symbolic foundations of national identity. In conclusion, mythological thought in Azerbaijani children’s literature has evolved into a multifaceted narrative form that nourishes aesthetic sensibility, moral consciousness, and cultural belonging, shaping not only the past but also the future of literary imagination.