Türkiye’de Hukuk Alanında Yapılan İlk Doktora Tezi

Abstract

Batı eğitim geleneğinde akademik derecelerin tarihi sekiz yüzyıldan daha eskiye uzanmaktadır. Bilinen en eski doktora tezi, XII. yüzyılın ortalarında, medeni hukuk alanında, Bologna Üniversitesi'nde sunulmuştur. Orta Çağ boyunca Batı dünyasında licentia docendi verme yetkisi Papalığın münhasır yetkisi olarak kalmıştır. Buna karşılık İslam dünyasında icazet verilmesi, resmî bir usule bağlı olmaksızın, hoca ile talebesi arasında kişisel bir ilişki çerçevesinde sürdürülmüştür. XIX. yüzyılda doktora derecesi yerine âlimiyye derecesinin kullanıldığı görülmektedir. Bu derecenin verilme usulünü düzenleyen hukuki düzenlemenin yürürlüğe girmesiyle birlikte, öğrencilerin değerlendirilmesi görevi yalnızca müderrislere bırakılmamış; bunun yerine, âlimlerden oluşan bir heyet huzurunda gerçekleştirilen bir sınav usulü benimsenmiştir. İstanbul'da Dârülfünûn-ı Sultânî Hukuk Mektebi'nin dört yıllık eğitim programını tamamlayanlar, gerekli doktora sınavını başarıyla geçmeleri hâlinde doktor unvanını almaya hak kazanmaktaydılar. Bildiğimiz kadarıyla, Rupen Ohannes Karakaşyan'ın Galatasaray Medrese-i Hukuk-ı Şâhânesi'ne Ramazan 1298/Temmuz 1881 tarihinde sunduğu tez, hukuk alanında modern anlamdaki ilk doktora tezidir. Borçlar hukukuna ilişkin olan bu tezin başlığı "Mecelle Madde 804-832, Ariyetin Milel-i Muhtelife ile Tatbiki (Mecelle'nin 804-832. Maddeleri: Ariyetin Çeşitli Milletlere Göre Uygulanması)"dır. Osmanlı topraklarında hukuk alanında modern anlamda hazırlanmış ilk doktora tezi olması nedeniyle, bu eserin Latin harflerine aktarılmış şeklinin akademi dünyasına kazandırılması uygun olacaktır. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Keywords

• doktora tezi
• icazet
• Darulfünun-ı Sultani Hukuk Mektebi
• Galatasaray Medrese-i Hukuk-ı Şahane
• âlimiyye

The First Doctoral Dissertation in Law in Turkey

Abstract

The academic degrees in the western learning tradition have a history of more than eight centuries. The earliest doctoral dissertation recorded was submitted in Bologna University towards the middle of the twelfth century, which was in the field of civil law. Throughout the Middle Ages granting licentia docenti in the Western countries remained within the prerogative of Papacy. On the contrary, in the Islamic world “granting Ijaza” continued as a “personal” matter between the master and his disciples without there being a formal procedure. In the nineteenth century the degree of “‘alimiyya (scholarship)” seemed to be used instead of doctorate degree. With the introduction of the law regulating the procedure of granting this degree, the task of the assessment of the students was not left to the professors; instead an examinational procedure in front of a body of scholars was adopted. In Istanbul, those who complete a four-year program of Darulfunun-i Sultani Hukuk Mektebi would have the right of receiving the title of “Doctor” after passing the required PhD examination. Rupen Ohannes Karakaşyan’s dissertation, which was submitted to the Galatasaray Medrese-i Hukuk-i Şahane, dated Ramazan 1298/July 1881, was, as far as we know, the first PhD dissertation in the field of law. The title of this dissertation, which was about the law of obligations, was “Mecelle madde 804-832, Ariyetin Milel-i Muhtelife ile Tatbiki (Mecelle Articles 804-832: The application of loans according to the various Nations)”. Since in Ottoman lands it was the first PhD dissertation in the modern sense in the field of law, it would be appropriate to put a latinized version of it to the academic world.

Keywords

• doctoral dissertation
• alimiyya
• ijaza
• Darulfunun-i Sultani Hukuk Mektebi
• Galatasaray Medrese-i Hukuk-i Şahane

References

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Akpınar, Cemil. "İcazet", Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt: XXI, s. 393-400.
3. Atay, Hüseyin. Osmanlılarda Yüksek Din Eğitimi, İstanbul, 1983.
4. Baltacı, Câhid. XV-XVI. Asırlar Osmanlı Medreseleri, İstanbul, 1976.
5. Berrî. "Ruûs imtihanı", Beyânü'l-hak, İkinci Sene, Cilt: III, Sayı: 66, 1328, s. 1325-1326.
6. Bilge, Mustafa. İlk Osmanlı Medreseleri, İstanbul, 1984.
7. Bozkurt, Gülnihal. "Türkiye'de hukuk eğitiminin tarihçesi", Hukuk Öğretimi Sempozyumu, ed. Adnan Güriz, Ankara, 1993, s. 57-60.
8. Çark, Y. G. Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler, 1453-1953, İstanbul, 1953.

9. D'Ohsson, Ignatius Mouradgea. Tableau Général de l'Empire Othoman, Cilt: II, Paris, 1790.
10. Dölen, Emre. "XVIII. ve XIX. Yüzyıllarda Osmanlı Bilimsel Literatürü", Osmanlı, Cilt: 8, Ankara, 1999, s. 66.
11. Düstur, Birinci Tertip, Cilt: 3. Düstur, İkinci Tertip, Cilt: V, VIII.
12. Ergin, Osman. Türkiye Maarif Tarihi, Cilt: 2, İstanbul, 1940.
13. Heyd, Uriel. "III. Selim ve II. Mahmud dönemlerinde batılılaşma ve Osmanlı uleması", çev. Sami Erdem, Türk Hukuk ve Kültür Tarihi Üzerine Makaleler, haz. Ferhat Koca, Ankara, 2002, s. 107-116.
14. İhsanoğlu, Ekmeleddin. "Âlimiyye", Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt: 2, s. 464-465.
15. İhsanoğlu, Ekmeleddin. "Osmanlı medrese geleneğinin doğuşu", Belleten, Cilt: LXVI, Sayı: 247, 2002, s. 849-903.
16. İpşirli, Mehmet. "Medrese", Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt: XXVIII, s. 330. İpşirli, Mehmet. "Osmanlı uleması", Osmanlı, Cilt: 8, Ankara, 1999, s. 77.
17. İpşirli, Mehmet. "Osmanlı ilmiye teşkilatında mülazemet sisteminin önemi ve Rumeli Kadıaskeri Mehmed Efendi zamanına ait mülazemet kayıtları", Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, Sayı: 10-11, İstanbul, 1981/1982, s. 221-231.
18. Karakoç, Serkiz. Külliyât-ı Kavânîn, No: 5357.
19. Mahmud Cevad İbnü'ş-Şeyh Nâfi'. Maarif-i Umumiyye Nezareti Tarihçe-i Teşkilat ve İcraatı, Cilt: 1, İstanbul, 1338. (Lâtin harfleriyle basımı: Maârif-i Umûmiye Nezareti Târihçe-i Teşkilat ve İcraatı-XIX. Asır Osmanlı Maarif Tarihi, haz. Taceddin Kayaoğlu, Ankara, 2001).
20. Makdisi, George. The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West, Edinburgh, 1981. (Arapça çevirisi: Neş'etü'l-külliyyat, Me'âhedü'l-ilm inde'l-müslimîn ve fi'l-garb, çev. M. Seyyid Muhammed, Cidde, 1994; Türkçe çevirisi: Ortaçağ'da Yüksek Öğretim, İslam Dünyası ve Hıristiyan Batı, çev. A. H. Çavuşoğlu - H. T. Başoğlu, İstanbul, 2004).
21. Makdisi, George. The Rise of Humanism in Classical Islam and the Christian West, Edinburgh, 1990.
22. Makdisi, George. "Madrasa and University in the Middle Ages", Studia Islamica, Cilt: XXXII, 1970, s. 255-264.
23. Özcan, Mehmet Tevfik. "İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesinin kurumlaşmasının tarihçesi", İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt: LXI, Sayı: 1-2, 2003, s. 117.
24. Osmanlı Arşivi (BOA). Dahiliye Sicill-i Ahval Müdüriyeti Defterleri (DH.SAIDd...), No: 37/207.
25. Şişman, Adnan. Tanzimat Döneminde Fransa'ya Gönderilen Osmanlı Öğrencileri (1839-1876), Ankara, 2004.
26. Şişman, Adnan. Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi'nin Kuruluşu ve İlk Eğitim Yılları, İstanbul, 1989.
27. The Encyclopedia of Education, Cilt: 3, New York, 1971, s. 26.
28. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı, Ankara, 1965.