TÜRK HALK MÜZİĞİNDE GÜVERCİN VE TURNA MOTİFLERİNİN EDEBİ VE KÜLTÜREL ANLAMLARININ EZGİ YÖNLENDİRMESİNE ETKİSİ: ERZURUM TÜRKÜLERİ ÖRNEĞİ

Abstract

Türk kültüründe kuş motifleri, doğanın insan yaşamındaki yerini ve bireyin manevi arayışını sembolize eden güçlü unsurlar arasında yer alır. Bu araştırmada, Erzurum türkülerinde yer alan "güvercin" ve "turna" motiflerinin edebi, kültürel anlamlarının ezgiye olan etkisini incelenmeyi hedeflenmiştir. Bu araştırma, betimsel tarama modeli ve literatür tarama yöntemi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Çalışmada, Erzurum türküleri içerisinde yer alan güvercin ve turna motifleri edebi, kültürel ve müzikal açılardan incelenmiş; bu motiflerin tematik yapıya, usul ve makam özelliklerine etkileri analiz edilmiştir. Veriler, Türk Halk Müziği repertuvarı, ilgili akademik kaynaklar ve türkü notalarının incelenmesi yoluyla elde edilmiş; analiz sürecinde ise göstergebilim ve etnomüzikoloji disiplinleri çerçevesinde bir değerlendirme yapılmıştır. Araştırma kapsamında, güvercin motifinin haber taşıma, sevgiliye ulaşma ve duygusal bağları ifade etme gibi işlevlere sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu motifin yer aldığı türkülerde, ezgilerin ritmik ve düzenli bir seyir izlediği, yürüyüş hareketlerini yansıtan melodik yapılarla dinleyiciye ulaştığı belirlenmiştir. Güvercin motifli eserlerde Çargâh ve Uşşak makamlarının baskın olduğu, bu makamların motifin barışçıl ve uysal karakterini desteklediği gözlemlenmiştir. Ayrıca, güvercin motifinin bulunduğu türkülerde genellikle 10 zamanlı "Lenk Fahte" usulü olması dikkat çekmektedir. Bu usul, ezginin melodik akışında güvercinin sakin ve dengeli hareketlerini temsil eder şekilde öne çıkmaktadır. Turna motifi ise uzaktaki sevgiliye duyulan özlemi, mesafelerin aşılmasına duyulan arzuyu ve kimi zaman umudu, kimi zaman çaresizliği ifade eden bir sembol olarak incelenmiştir. Turnanın uçuş hareketlerini betimleyen iniş-çıkışlarla zenginleşen melodik yapılar, motifin türkülerin ezgisel kimliğindeki etkisini güçlendirmiştir. Bu motifin kullanıldığı türkülerde Hüseyni ve Uşşak makamlarının tercih edildiği, turnanın mistik ve duygusal anlamını ifade eden melodik yapılar oluşturduğu görülmüştür. Bu bağlamda, güvercin ve turna motifleri yalnızca doğanın bir parçası olarak değil, aynı zamanda Türk halk müziği eserlerinde insan ruhunun yansımalarını temsil eden güçlü metaforlar olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, Türk halk müziğinde kullanılan motiflerin müzikal anlamlarını derinleştirerek, müzikoloji ve etnomüzikoloji alanlarına yeni bir perspektif sunmaktadır.

Keywords

• Türk Halk Müziği
• Güvercin Motifi
• Turna Motifi
• Ezgi Yönlendirme
• Kuş Motifi

Supporting Institution

Atatürk Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) Koordinasyon Birimi

Project Number

SDK-2023-13173

THE EFFECT OF LITERARY AND CULTURAL MEANINGS OF PIGEON AND CRANE MOTIFS ON MELODY DIRECTION IN TURKISH FOLK MUSIC: THE EXAMPLE OF ERZURUM FOLK SONGS

Abstract

In Turkish culture, bird motifs are among the powerful elements that symbolize the place of nature in human life and the spiritual quest of the individual. This research aims to examine the effect of the literary and cultural meanings of the "dove" and "crane" motifs in Erzurum folk songs on the melody. This research was conducted using the descriptive scanning model and literature review method. In the study, the dove and crane motifs in Erzurum folk songs were examined from literary, cultural and musical perspectives; the effects of these motifs on thematic structure, usul and makam features were analyzed. The data were obtained by examining the Turkish Folk Music repertoire, relevant academic sources and folk song notes; and an evaluation was made within the framework of semiotics and ethnomusicology disciplines during the analysis process. Within the scope of the research, it was determined that the pigeon motif has functions such as carrying news, reaching the beloved and expressing emotional ties. It was determined that in the folk songs where this motif is included, the melodies follow a rhythmic and regular course and reach the listener with melodic structures reflecting walking movements. It has been observed that Çargâh and Uşşak makams are dominant in works with pigeon motifs, and these makams support the peaceful and docile character of the motif. In addition, it is noteworthy that the 10-beat "Lenk Fahte" rhythm is generally used in folk songs with the pigeon motif. This rhythm stands out in the melodic flow of the melody, representing the calm and balanced movements of the pigeon. The crane motif has been examined as a symbol expressing longing for a distant lover, desire to overcome distances, and sometimes hope and sometimes despair. The melodic structures enriched with ups and downs depicting the flight movements of the crane have strengthened the effect of the motif on the melodic identity of the folk songs. It has been observed that Hüseyni and Uşşak makams are preferred in folk songs where this motif is used, creating melodic structures expressing the mystical and emotional meaning of the crane. In this context, the pigeon and crane motifs stand out not only as a part of nature, but also as powerful metaphors representing the reflections of the human soul in Turkish folk music works. This study offers a new perspective to the fields of musicology and ethnomusicology by deepening the musical meanings of the motifs used in Turkish folk music.

Keywords

• Turkish Folk Music
• Pigeon Motif
• Crane Motif
• Melody Direction
• Bird Motif

Project Number

SDK-2023-13173

References

1. Aça, Mehmet. “Tufan’ın Kuşları ve Kozı Körpeş-Bayan Sulu Destanındaki Bazı Kuşlar.” Milli Folklor 6 (1999), 42-57.
2. Akmehmedoğlu, Nuh. 18. Yüzyıl Klâsik Türk Mûsikîsi Bestekârlarının Dindışı Sözlü Eserlerinde Yer Alan Tasavvufi Mazmunlar Üzerine Bir İnceleme. Yüksek Lisans Tezi, Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi, 2015. (Tez no: 397679).
3. Baysal, Ozan. Mevlevi Ayinlerinde “Söz Boyama”. TÜBİTAK Projesi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Türk Mûsikîsi Devlet Konservatuvarı, 2017. (Proje no: 117K383).
4. Cançelik, Ali. “Divan Şiiri-Osmanlı Klasik Musikisi İlişkisi ve 18. Yüzyıl Divan Şiirinden Örnekler.” Journal of Turkology 23, no. 2 (2013), 19-36.
5. Ceylan, Ömür. “Klâsik Türk Şiiri’nde Turna’ya Dâir.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 28 (2003). Ceylan, Şafak. “Erdal Erzincan’ın Bağlama İcra Tavrı Üzerine Bir Araştırma: Dik Halay Örneği”. Konservatoryum / Conservatorium (2025). https://doi.org/10.26650/CONS2025-1744144
6. Çakar, Şeref. Türk Musikisinde Usûl. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1996.
7. Çobanoğlu, Özkul. “Elektronik Kültür Ortamında Âşık Tarzı Şiir Geleneği Bağlamında Çukurovalı Aşıklar Üzerine Tespitler.” 3. Uluslararası Çukurova Halk Kültürü Sempozyumu Bildirileri. Adana Ofset, 1999.
8. Çolakoğlu Sarı, Gözde. “Osmanlı-Türk Müziği ‘Besteleme’ Geleneğinde Gizli Kalan Aritmetik: Vezin-Usul ve Güfte.” Sobider 20 (2018), 1-17.

9. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2011.
10. Çoruhlu, Yaşar.Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2019.
11. Ersoylu, Halil. Türk Kültüründe Kuşlar. Çanakkale: Paradigma Akademi, 2022.
12. Gerek, Zinnur. “Eski Türk İnançlarının Erzurum Tavuk ve Turna Barındaki İzleri.” Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 32 (2014), 99-112.
13. Güldaş, Saadet. Vurgu ve Vurgulamaları ile Türk Musikisinde Prozodi. İstanbul: Kurtiş Matbaacılık, 2003.
14. Kabakçı, Gülay. Türk Halk Şiiri-Müzik İlişkisi Üzerine Teorik Bir Yaklaşım. Yüksek Lisans Tezi, Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş, 2021. (Tez No: 695977).
15. Karakaya, İsmail. “Bilimsel Araştırma Yöntemleri.” İçinde Veri Toplama Teknikleri, der. Abdurrahman Tanrıöğen, 131-164. İstanbul: Anı Yayınları, 2014.
16. Melikoff, Irene. Uyur İdik Uyardılar. Çev. Turan Alptekin. İstanbul: Cem Yayınları, 1994.
17. Mustan Dönmez, Banu. Etnomüzikolojinin Temel Kavramları. 1. bs. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 2019.
18. Ögel, Bahaeddin. Türk Kültür Tarihine Giriş. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993.
19. Öger, Adem, ve Serkan Köse. “Uygur Kültüründe Tufan’ın Kuşları: Kırlangıç ve Güvercin.” Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 3 (2014), 163-175.
20. Özçelik, Bedri. “Anadolu Sahası Türk Halk Şiirinde Turna: Derdiçok Örneği.” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 16, no. 43 (2023), 1077-1099.
21. Özkan, İsmail Hakkı. Türk Musikisi Usûlleri ve Nazariyatı Kudüm Velveleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2006.
22. Üreyli, Göksu. Ahmet Cevdet Çağla’nın Eserlerinde Prozodi. Yüksek Lisans Tezi, Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi, 2007. (Tez no: 206121).
23. Yayan, Gonca, ve Ayşen Kılıç. Kahramanmaraş Sandıklarında Kullanılan Motif ve Sembollerin Dili. Ankara: Öncü Basımevi, 2014.