DIE HERKUNFT DES BAYRÂMIYYE-ORDENS UND HACI BAYRÂM-I VELÎ

Abstract

Diese Studie untersucht die Entstehung des Bayrâmiyye-Ordens, der sich zu Beginn des 15. Jahrhunderts in Ankara herausbildete, in engem Zusammenhang mit der Biographie seines Gründers Hacı Bayrâm-ı Velî. Ihre zentrale Fragestellung betrifft die adäquate Interpretation zweier divergierender spiritueller Genealogien sowie der Narrative, mittels derer die Şemsiyye- und Melâmiyye-Zweige ihre Nachfolge nach dem Tod Hacı Bayrâm-ı Velîs im Jahr 1430 legitimierten. Da nur sehr wenige zeitgenössische Dokumente überliefert sind, stützt sich der Aufsatz auf eine quellenkritische und vergleichende Methode. Berichte osmanischer Autoren wie Âşıkpaşazâde, Lâmiî Çelebi, Mecdî, Sarı Abdullah Efendi, Harîrîzâde und Hüseyin Enîsî werden dabei im Lichte der modernen Forschungsliteratur ausgewertet. Die Silsila-Narrative werden nicht bloß als historische Übertragungsketten verstanden, sondern als theologische und institutionelle Aussagen, die die Positionen bestimmter Sufi-Gemeinschaften artikulieren. Die Analyse verdeutlicht, dass die beiden Darstellungen über den spirituellen Meister von Hamîdüddin Aksarâyî – von denen die eine ihn mit einem Naqschbandī-Milieu und die andere mit der Linie von Ardabil bzw. den Safawiden verknüpft – eng mit den Ordensbindungen der sie überliefernden Autoren korrespondieren. Zudem wird dargelegt, dass sich die Annahme einer ausschließlich schiitischen Identität der frühen Safawiyya anhand der vorliegenden Quellen nicht schlüssig belegen lässt. Das Verhältnis der Bayrâmiyye zur religiösen und politischen Ordnung des Osmanischen Reiches trat nach dem Erscheinen Hacı Bayrâm-ı Velîs am Hof des Sultans in Edirne deutlicher hervor. Nach seinem Ableben spiegelten die konkurrierenden Narrative um Akşemseddin und Ömer Dede Sikkînî zwei unterschiedliche Autoritätsmodelle wider: Während die Şemsiyye Initiation, sichtbare Ämter und eine autorisierte Sukzession betonte, entwickelte die Melâmiyye eine auf dem Konzept des spirituellen Pols (Qutb) beruhende Legitimität. Die Bayrâmiyye sollte folglich nicht als einheitliche institutionelle Traditionslinie verstanden werden, sondern als eine plurale Tradition an der Schnittstelle sunnitischer, malāmītischer und safawidischer Strömungen im frühosmanischen Sufismus.

Keywords

• Der Sufismus
• Die Bayramiyya
• Hadschi Bayram Veli
• Die Schamsiyya
• Die Malamiyya

Hacı Bayram Veli and Bayramiyye tarika

Abstract

This study examines the origins of the Bayrâmiyye order, which emerged in Ankara in the early fifteenth century, in close connection with the biography of its founder, Hacı Bayrâm-ı Velî. Its central problem concerns the proper interpretation of two conflicting spiritual genealogies and the narratives through which the Şemsiyye and Melâmiyye branches legitimised their succession after Hacı Bayrâm-ı Velî’s death in 1430. Because very few contemporary documents survive, the article adopts a source-critical and comparative method. Reports transmitted by Ottoman authors such as Âşıkpaşazâde, Lâmiî Çelebi, Mecdî, Sarı Abdullah Efendi, Harîrîzâde and Hüseyin Enîsî are evaluated alongside modern scholarship. The silsila narratives are treated not simply as historical chains of transmission but as theological and institutional statements that articulate the positions of particular Sufi communities. The analysis shows that the two accounts of Hamîdüddin Aksarâyî’s spiritual master—one connecting him with a Naqshbandī milieu and the other with the Ardabil-Safavid line—are closely related to the order affiliations of the authors who preserved them. It also demonstrates that the assumption of an entirely Shiʿi identity for the early Safaviyya cannot be established conclusively from the available evidence. The Bayrâmiyye’s relationship with the Ottoman religious and political order became more visible after Hacı Bayrâm-ı Velî’s appearance at the sultan’s court in Edirne. Following his death, competing narratives surrounding Akşemseddin and Ömer Dede Sikkînî reflected two different models of authority: the Şemsiyye stressed initiation, visible office and authorised succession, whereas the Melâmiyye developed a legitimacy grounded in the concept of the spiritual pole. The Bayrâmiyye should therefore be understood not as a uniform institutional lineage but as a plural tradition located at the intersection of Sunni, Malāmī and Safavid currents in early Ottoman Sufism.

Keywords

• Sufism
• Bayrâmiyye
• Hacı Bayrâm-ı Velî
• Şemsiyye
• Melâmiyye

BAYRÂMİYYE TARİKATININ KÖKENİ VE HACI BAYRÂM-I VELÎ

Abstract

Bu çalışma, XV. yüzyılın başlarında Ankara merkezli olarak teşekkül eden Bayrâmiyye tarikatının kökenini, kurucusu Hacı Bayrâm-ı Velî’nin biyografisiyle bağlantılı biçimde incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, tarikatın tarihsel kökenine ilişkin iki çelişkili silsilenin nasıl değerlendirilmesi gerektiği ve Hacı Bayrâm-ı Velî’nin 1430’daki vefatından sonra ortaya çıkan Şemsiyye ile Melâmiyye kollarının meşruiyet iddialarının hangi anlatılara dayandığıdır. Çalışma, Hacı Bayrâm-ı Velî’nin yaşadığı döneme ait belgelerin sınırlılığını dikkate alan kaynak-eleştirel ve karşılaştırmalı bir yöntem izlemektedir. Âşıkpaşazâde, Lâmiî Çelebi, Mecdî, Sarı Abdullah Efendi, Harîrîzâde ve Hüseyin Enîsî gibi Osmanlı müelliflerinin aktardığı rivayetler, modern araştırmalarla birlikte değerlendirilmiş; silsileler yalnızca tarihsel soy zincirleri değil, tarikatların teolojik ve kurumsal konumlarını ifade eden anlatılar olarak ele alınmıştır. İnceleme, Hamîdüddin Aksarâyî’nin mürşidine ilişkin Nakşibendî ve Erdebilî-Safevî bağlantılı iki farklı rivayetin, bunları aktaran yazarların tarikat mensubiyetleriyle yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Ayrıca erken Safeviyye’nin başlangıçtan itibaren bütünüyle Şiî kabul edilmesinin kaynaklarla kesin biçimde doğrulanamadığı; Bayrâmiyye’nin Osmanlı siyasî ve dinî düzeniyle ilişkisinin Edirne’deki sultan görüşmesi sonrasında belirginleştiği tespit edilmektedir. Hacı Bayrâm-ı Velî’nin ölümünden sonraki bölünmede Akşemseddin ve Ömer Dede Sikkînî çevresinde oluşan rivayetler, Şemsiyye’nin icazet ve görünür tarikat düzenine, Melâmiyye’nin ise kutub anlayışına dayanan farklı meşruiyet modellerini yansıtmaktadır. Tarikatın toplumsal görünürlüğü, tarım faaliyetleri, yoksullara yardım, köylerde irşat ve esnaf çevreleriyle kurulan ilişkiler üzerinden ayrıca değerlendirilmiştir. Bu unsurlar, Hacı Bayrâm-ı Velî’nin zühdü toplumsal dayanışmayla birleştiren bir tasavvuf anlayışına sahip olduğunu; buna karşılık halef kolların görünürlük, siyasî otorite ve manevî liderlik konularında farklı yönelimler geliştirdiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak Bayrâmiyye, tek çizgili bir kurumsal yapıdan ziyade, erken Osmanlı tasavvufundaki Sünnî, melâmî ve Safevî etkilerin kesiştiği çoğul bir gelenek olarak görünmektedir.

Keywords

• Tasavvuf
• Bayrâmiyye
• Hacı Bayrâm-ı Velî
• Şemsiyye
• Melâmiyye

Supporting Institution

destekleyen kurum yoktur

Thanks

makalemin mümkün olduğunca kısa sürede incelenmesini rica ederim

References

1. Amoretti, B. S. “Religion in the Timurid and Safavid Period”. The Cambridge History of Iran. ed. Peter Jackson. 6/610-656. New York, 1986.
2. Ayni, Ali Mehmed. Hacı Bayrâm-ı Velî. İstanbul, 1343.
3. Azamat, Nihat. “Erdebîlî, Alâeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
4. Azamat, Nihat. “Hacı Bayrâm-ı Velî”. Osmanlılar Ansiklopedisi. İstanbul, 1999.
5. Azamat, Nihat. “Hacı Bayrâm-ı Velî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/442-447. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
6. Babinger, Franz - Savory, R. M. “Safî al-Dîn Ardabîlî”. The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Leiden, 1995.
7. Bayramoğlu, Fuad - Azamat, Nihat. “Bayrâmiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/269-273. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
8. Bayramoğlu, Fuad. Hacı Bayrâm-ı Velî. 2 Cilt. Ankara, 1983.

9. Cebecioğlu, Ethem. Hacı Bayrâm Velî. Ankara, 1998.
10. Çiçek, Yakup. “Harîrîzâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
11. Enîsî, Emir Hüseyn. Kitâb-ı Menâkıb-ı Ak Şemşeddin. Süleymaniye Kütüphanesi, 4666, 105a; nşr. İhsan Ali Yurd - Mustafa Kaçalin, Akşemseddin: Hayatı ve Eserleri. İstanbul, 1972.
12. Gölpınarlı, Abdülbaki. Melâmîlik ve Melâmîler. İstanbul, 1931.
13. Gölpınarlı, Abdülbaki. 100 Soruda Tasavvuf. İstanbul, 1969.
14. Gölpınarlı, Abdülbaki. 100 Soruda Türkiye’de Mezhepler ve Tarikatler. İstanbul, 1969.
15. Halm, Heinz. Die Schia. Darmstadt, 1988.
16. Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul, 1985.
17. Karadeniz, Zeria. Hasatlar ve Sanatlar Velisi Hacı Bayram Veli. İstanbul, 1964.
18. Kissling, Hans-Joachim. “Aq Šems ed-Dîn: Ein türkischer Heiliger aus der Endzeit von Byzanz”. Byzantinische Zeitschrift 44 (1951), 322-333.
19. Kissling, Hans-Joachim. “Die Wunder der Derwische”. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 107 (1957), 348-361.
20. Kissling, Hans-Joachim. “Zur Geschichte des Derwischordens der Bajrâmijje”. Südost-Forschungen 15 (1956), 237-268.
21. Köprülü, F. Orhan - Uzun, Mustafa. “Akşemseddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
22. Kreiser, Klaus - Neumann, Christoph K. Kleine Geschichte der Türkei. Stuttgart, 2003.
23. Kut, Günay. “Lâmiî Çelebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
24. Matuz, Josef. Das Osmanische Reich: Grundlinien seiner Geschichte. 4. Auflage. Darmstadt, 2006.
25. Nicholson, R. A. The Legacy of Islam. Oxford, 1931.
26. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler: 15.-17. Yüzyıllar. İstanbul, 1998.
27. Ocak, Ahmet Yaşar. “Ottoman Intellectual Life in the Classical Periods”. The Turks. ed. Hasan Celal Güzel. 3/751-755. Ankara, 2002.
28. Okan, Mehmet Ali. Hacı Bayrâm Velî Münakaşaları Sebebiyle. Ankara, 1971.
29. Özkırımlı, Atilla. “Sarı Abdullah”. Türk Edebiyatı Ansiklopedisi. İstanbul, 1982.
30. Palaiologos, Manuel II. Dialoge mit einem Muslim I-II. ed. Karl Förstel. Würzburg, 1993.
31. Roemer, H. R. “The Safavid Period”. The Cambridge History of Iran. ed. Peter Jackson. 6/189-349. New York, 1986.
32. Şentürk, Atilla. “Lâmiî Çelebi”. Osmanlılar Ansiklopedisi. İstanbul, 1999.
33. Sezgit, Bayram. Hacı Bayrâm Velî. Ankara, 1976.
34. The Encyclopaedia of Islam. “Shamsiyya”. Leiden, 1997.
35. Tanman, Baha M. “Hacı Bayrâm-ı Velî Külliyesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
36. Trimingham, Spencer J. The Sufi Orders in Islam. Oxford, 1971.
37. Uludağ, Süleyman. “Melâmiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
38. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları. Vakıf Haftası 4. Ankara, 1986.
39. Vicdani, Sadık. Tarikatler ve Silsileleri: Tomâr-ı Turûk-ı Aliyye. İstanbul, 1995.