AHMET YESEVÎ’DEN ALİ ŞİR NEVÂYİ’YE TÜRK TASAVVUF EDEBİYATINDA DİDAKTİK SÖYLEM

Abstract

Beşerî düşüncenin tekâmülünde ve manevi-kültürel mirasın inşasında, didaktik eserler tarih boyunca toplumsal eğitimin temel mihenk taşlarını oluşturmuştur. Bu çalışma, genç kuşaklara edebî ve ahlaki bilginin kazandırılmasında klasik didaktik metinlerin pedagojik işlevini ve eğitimsel ehemmiyetini incelemeyi hedeflemektedir. Araştırmanın temel amacı; Türk-İslam düşünce tarihinin köşe taşlarını teşkil eden eserlerin, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ve hermeneutik (yorumlamacı) tahlil yoluyla incelenerek, öğrencilerin edebî derinliği ve manevi değerleri özümsemelerine katkı sağlamaktır. Bu bağlamda çalışmada; 11. yüzyıl tasavvuf düşüncesinin öncüsü Ahmed Yesevî’nin hikmetleri ve dîvân geleneğindeki yeri ile bu geleneğin Anadolu sahasındaki en önemli taşıyıcısı olan Hacı Bektaş Veli’nin etkisi ele alınmıştır. Kuramsal zeminde didaktik eser, sadece bilgi sunan değil, bireyi “hikmet” yoluyla dönüştüren; kâmil insan ise bu dönüşümün nihai pedagojik hedefi olan erdemli şahsiyet olarak tanımlanmıştır. Hacı Bektaş Veli, “İncinsen de incitme” düsturu ve Makâlât adlı eseriyle, insan eğitiminde “dört kapı kırk makam” öğretisini sistemleştirerek bu didaktik halkaya güçlü bir halka eklemiştir. 13. yüzyılda bu manevi iklimde şekillenen Yûnus Emre’nin Risâletü’n-Nushiyye adlı didaktik-felsefi eseri ve 15. yüzyıl klasik Türk edebiyatının zirve ismi Ali Şir Nevâyi’nin Mahbûbü’l-Kulûb ile Hayretü’l-Ebrar gibi şaheserleri, nefis terbiyesi ve karakter inşası odaklı bir pedagojik perspektifle tahlil edilmiştir. Bu eserler, sadece tarihsel birer metin değil, aynı zamanda modern karakter eğitiminde ihtiyaç duyulan etik temelleri sunan dinamik birer öğretim materyali niteliğindedir. Klasik mirasın bu rehberliği, genç zihinlerde millî kimlik bilinci ile evrensel insani erdemlerin sentezlenmesine olanak tanımaktadır. Söz konusu müelliflerin eserleri; kâmil insan tasavvuru çerçevesinde şekillenen edep, ahlak, insaf ve ilim gibi evrensel değerlerin günümüz eğitim sürecine entegre edilmesinde zengin bir kaynak teşkil etmektedir. Neticede, günümüze ulaşan bu hikmetli eserlerin, evrensel insani değerleri tüm dünyaya taşıyan nitelikli birer pedagojik rehber olduğu sonucuna varılmıştır

Keywords

• Türk-İslam düşüncesi
• didaktik edebiyat
• tasavvuf edebiyatı
• pedagoji
• Ahmed Yesevî

Ethical Statement

Etik kurallara uyuldu

DIDACTIC DISCOURSE IN TURKIC SUFI LITERATURE FROM AHMAD YASAWI TO ALISHER NAVAI

Abstract

Didactic works have functioned as the fundamental cornerstones of social education throughout history, playing a pivotal role in the evolution of human thought and the construction of spiritual-cultural heritage. The primary objective of this study is to analyze the pedagogical function and educational significance of classical didactic texts in imparting literary and moral knowledge to younger generations. The research aims to contribute to students’ internalizing literary depth and spiritual values by analyzing the cornerstone works of Turkic-Islamic thought through qualitative research methods, specifically document analysis and hermeneutic (interpretive)analysis. In this context, the study examines the Hikmats of Ahmad Yasawi, the 11th-century pioneer of Sufi thought, and the influence of Haji Bektash Vali, the most significant bearer of this tradition in the Anatolian region. Within the theoretical framework, a didactic work is defined not merely as a tool for information transfer, but as a transformative model of discipline centered on “wisdom”; whereas the perfect human (al-insān al-kāmil) is identified as the virtuous personality that serves as the ultimate pedagogical goal of this transformation. Haji Bektash Veli, with his principle of “do not hurt even if you are hurt” and his work Maqālāt, added a strong link to this didactic chain by systematizing the “four gates, forty stations” teaching in human education. Furthermore, the didactic-philosophical work Risālat al-Nushiyya by Yunus Emre, which was shaped in this spiritual atmosphere in the 13th century, and the masterpieces Mahbūb al-Qulūb and Hayrat al-Abrār by Alisher Navai, the 15th-century pinnacle of classical Turkic literature, are analyzed from a pedagogical perspective focused on the discipline of the soul and character building. These works are not merely historical texts but also dynamic instructional materials providing the ethical foundations required for modern character education, facilitating the synthesis of national identity with universal human virtues in young minds. The works of the aforementioned authors serve as a rich resource for integrating universal values such as edep (decency), morality, fairness, and knowledge; shaped within the framework of the “perfect human” vision, into today’s educational processes. Consequently, it is concluded that these wise works reaching the present day are high-quality pedagogical guides carrying universal human values to the entire world

Keywords

• Turkic-Islamic thought
• didactic literature
• Sufi literature
• pedagogy
• Ahmad Yasawi

References

1. Coşan, Esad. Hacı Bektaş Veli ve Makâlât. İstanbul: Seha Neşriyat, 1996.
2. Dovudov, Abduzuhur – Shamsiev, Sherzod. “Devoni Hikmat”: Tahlil va izohlar. Toshkent: O‘zbekiston, 2012.
3. Dovudov, Abduzuhur. Ahmad Yassaviy asarlarining tili. Toshkent: O‘zbekiston, 1990.
4. Eraslan, Kemal. Ahmed-i Yesevî: Dîvân-ı Hikmet’ten Seçmeler. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991.
5. Ergashev, Mamatqul. Turkiy tasavvuf adabiyoti. Buxoro: Buxoro davlat universiteti nashriyoti, 2008.
6. Ergashev, Mamatqul. Yassaviy va tasavvufshunoslik. Toshkent: Sharq, 2010.
7. Geldiyev, Gurbandurdı. “Hoca Ahmed Yesevî ve XVIII-XIX. Asır Türkmen Şiiri”, Uluslararası Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri, Ankara: 1993.
8. Gölpınarlı, Abdülbaki. Manakıb-ı Hacı Bektaş-ı Veli: Vilâyet-nâme. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1958.

9. Habibullayev, Alimcan. “Alisher Navoiy asarlarida didaktik yo’nalish”, O’zbekistonda ijtimoiy fanlar jurnali, S. 2, 1991.
10. Haqqul, İbrohim. Ahmad Yassaviy. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1991.
11. Haqqul, İbrohim. Zanjirband Sher Qoshig’i. Toshkent: Yulduzcha, 1989.
12. Hasan, Nadirhan. “Ali Şir Nevâyi’nin ‘Nesayimü’l-Muhabbet’ Eserinde Hoca Ahmed Yesevî ve Yesevî Takipçileri”, İlim ve Marifet Nurları: Prof. Dr. İbrahim Hakkul'a Armağan Kitabı, (Haz. Nadirhan Hasan), Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları, 2020.
13. Hojiahmedov, Anvar. Alisher Navoiy - Hayrat ul-Abror. Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2006.
14. Jabborov, Nurboy. “Ahmad Yassaviy va Yunus Emro Hikmatlarida Adabiy Ta’sir vа Izdoshlik”, Nizomiy Ganjaviy va Alisher Navoiy: An’ana va Innovatsiya (Xalqaro ilmiy-nazariy anjuman materiallari), Boku: 2021, 119-125.
15. Köprülü, Mehmet Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. (Haz. Orhan F. Köprülü), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1976.
16. Kurnaz, Cemal ve Tatcı, Mustafa. Yesevîlik Bilgisi. Ankara: MEB Yayınları, 2000.
17. Mirziyoyev, Shavkat. “Qadimiy Yozma Manbalarni Saqlash, Tadqiq va Targʻib Qilish Tizimini Yanada Takomillashtirish Chora-Tadbirlari Toʻgʻrisida”gi Qarori, PQ-2995-son, 2017.
18. Navoiy, Alisher. Mahbub ul-qulub. (Tayyorlovchilar: A. Tilavov, I. Saydulloyev), Toshkent: Sano-standart, 2018.
19. Ocak, Ahmet Yaşar. Hacı Bektaş Veli: Tarihsel ve Efsanevi Bir Şahsiyet Olarak. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
20. Po’latova, Maloxat. “Sharq Mumtoz Adabiyotida Arba’in Yozish An’analari”, Donishmand ziyosi. Toshkent: 2021.
21. Qosimov, Avliyoxon – Holikova, Feruza. Pedagogik Mahorat va Pedagogik Texnologiyalar. Toshkent: TATU, 2004.
22. Sâdî, Abdurahman. Tatar Edebiyatı Tarihi. Kazan: Devlet Neşriyatı, 1926.
23. Sarıyev, Berdi. Türkmen Türkçesi ve Kültürü Üzerine Makaleler: Dil-Folklor-Edebiyat. (Hazırlayanlar: Emrah Yılmaz, T. Yılmaz), Ankara: Akçağ Yayınları, 2018.
24. Satıbaldıyeva, Servinaz. “Ahmet Yesevi ve Ali Şir Nevai Eserlerinde ‘Vahdet-i Vücut’ Anlayışının Poetik Telkini”, Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 2022.
25. Shamsiev, Sherzod. Ahmad Yassaviy va uning tasavvufiy ta’limoti. Toshkent: Fan, 2000.
26. Sirojiddinov, Shuhrat. Yassaviy va o‘rta asr turkiy adabiyoti. Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti, 2015.
27. Sulaimanov, Akram. Yassaviy va uning tariqatining tasavvufiy jihatlari. Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2005.
28. Tatcı, Mustafa. Yunus Emre Divanı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
29. Termiziy, Xoja Samandar. Dastur ul-Muluk. Toshkent: Sharq, 2021.
30. To’xliyev, Boqijon. Adabiyot o’qitish metodikasi. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2006.
31. Yalçınkaya, Mustafa. “Ahmed Yesevi ve Divan-ı Hikmet”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, C. 26, S. 1, 1993.
32. Yassaviy, Xoja Ahmad. “Haqdin O’zgani Dema...”. Hikmatlar. (Nashrga tayyorlovchilar İbrohim Haqqul, Nodirxon Hasan), Ankara: 2021.
33. Yassaviy, Xoja Ahmad. Devoni Hikmat (Yangi topilgan namunalar). (Nashrga tayyorlovchi Nodirxon Hasan), Toshkent: Movarounnahr, 2004.
34. Yassaviy, Xoja Ahmad. Umring Yeldek O’taro. (Nashrga Tayyorlovchilar: Ibrohim Haqqul, Nodirxon Hasan), Toshkent: Muharrir, 2020.
35. Yeniterzi, Emine. “Ahmed-i Yesevî’den Öğütler”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 3, Konya: 1997.
36. Yılmaz, Emrah. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro İlmi Konferans Bildirileri). Navoiy: Murruvatli-Dil Press", 2025a.
37. Yılmaz, Emrah. “Özbekistan’ın Küresel Başarılarına Sosyokültürel Bir Yaklaşım ve 2024 Yılının Analizi”, Turkologik Tadqiqotlar Jurnali, 1(6), 8-21, 2025b.
38. Yunus Emro. O‘lmas Ko‘ngil. Saylanma She’rlar (Tarjimon: Mirzo Kenjabek). Toshkent, 2020.
39. Zohidova, Durdona. “Amiriy Gʻazaliyotining Vazn Xususiyatlari”, Amiriy va Qoʻqon Adabiy Muhiti Anjumani. Toshkent: 2017.