CELAL BAYAR’IN ÖZEL ARŞİVİNDEN RUMELİ HİSARI’NIN 1953-1958 RESTORASYONU

Abstract

Bugünlerde restorasyonu süren Rumeli Hisarı’nın tarihindeki en büyük restorasyon projesi 1950’li yıllarda hayata geçirilmiştir. İstanbul’un fethiyle özdeşleşen bu tarihi yapının onarımı, 1940’lı yıllardan itibaren gündemde olsa da restore hazırlıkları ancak 1953 yılında başlamıştır. İstanbul’un fethinin 500. yıldönümünün kutlanacağı 1953 yılı için hazırlanan planlar, gerek II. Dünya Savaşı’nın tesiri, gerekse imar planındaki öncelikler dolayısıyla hayata geçirilememiştir. Türkiye’de 1950 yılında gerçekleşen iktidar değişikliğinden sonra, dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın, Rumeli Hisarı’nın restorasyonuna ayrı bir ilgi gösterdiği bilinmektedir. 1953-1958 yılları arasında süren restorasyondan sonra, Rumeli Hisarı 505. Fetih yıldönümünde yeni bir düzenleme ile ziyarete açılmıştır. Bu düzenlemelerle Hisar içinde bir Fatih Müzesi oluşturulmuş ve muhtelif müzelerden bu döneme ışık tutacak eserler getirilerek burada sergilenmiştir. Fatih Sultan Mehmet dönemine ait eserlerin ön plana çıkarıldığı bu yeni teşhirle Rumeli Hisarı’nın önemli bir turistik merkez haline geleceği düşünülmüştür. Celal Bayar Vakfı Arşivi’nde bulunan Rumeli Hisarı Dosyası restorasyonun detaylı şekilde planlandığını göstermektedir. Basına yansıyan örneklerse Cumhurbaşkanı Bayar’ın ilgisinin göstergesi niteliğindedir. Bu çalışmada Bayar’ın özel arşivinde yer alan dosyanın etrafında, Rumeli Hisarı’nın 1953-1958 yıllarına yayılan restorasyonunun kapsamı ve hazırlık süreci değerlendirilmektedir. Söz konusu dosya diğer bazı arşiv evrakı, basın kaynakları ve ikincil kaynaklarla zenginleştirilmiştir.

Keywords

• Rumeli Hisarı, Kültür Varlıkları, Tarihi Eser, Restorasyon, Celal Bayar, Demokrat Parti Dönemi

RESTORATION OF RUMELI FORTRESS RUMELİ HİSARI 1953-1958 FROM CELAL BAYAR’S PRIVATE ARCHIVE

Abstract

The largest restoration project in Rumeli Fortress Rumeli Hisarı , which is currently under restoration, was implemented in the 1950s. Although the restoration of this historical building is identified with the conquest of Istanbul, it had been on the agenda since the 1940s, the restoration preparations only started in 1953. The plans prepared for the 1953 restorations, when the 500th anniversary of the conquest of Istanbul will be celebrated, could not be implemented due to the impact of the Second World War and the priorities in the city development plan. After the change of government in Turkey in 1950, the President of the time, Celal Bayar, showed a special interest in the restoration of Rumeli Fortress. After the restoration, which lasted from 1953 to 1958, Rumeli Fortress was opened to visitors with a new arrangement on the 505th anniversary of the conquest of Istanbul. Through the new display, a Fatih the period of Sultan Mehmet the Conqueror Museum was created within the fortress. Artifacts that shed light on this period were taken from various museums to be exhibited here. It was thought that Rumeli Fortress would become an important tourist center with this new exhibition, where artifacts belonging to the reign of Fatih Sultan Mehmet, were brought to the fore. Rumeli Fortress File in the Celal Bayar Foundation Archive shows that the restoration was planned in meticulous detail. The examples reflected in the press are an indicator of the personal interest of President Bayar. In this study, the restoration of Rumeli Fortress, spanning the years 1953-1958, is evaluated around the file contained in Bayar's personal archive. The file in question is enriched with other archival documents including but not limited to, press resources and secondary sources

Keywords

• Rumeli Fortress, Cultural Assets, Historical Monuments, Restoration, Celal Bayar, The Period of the Democratic Party

References

1. “On Yıl Sonra İstanbul Ne Şekil Alacak?” Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleten, 33, İstanbul Temmuz 1943,18.
2. “Prof. Albert Gabriel’in İstanbul’da Abidelerimizin İhyasına Dair Konuşması”, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleten, 202, İstanbul Kasım 1958, 3-5.
3. 1950 yılı Genel Toplantı Tutanağı, İstanbulun Beşyüzüncü ve Müteakip Fetih Yıllarını Kutlama Derneği, Becid Basımevi, İstanbul 1950.
4. Albert Gabriel: Mimar, Arkeolog, Ressam, Gezgin 1883-1972 , haz. Korkut E. Erdur, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul 2006.
5. ATİS, Ayhan, “Rumeli Hisarı”, Yedigün, 8 Teşrinievvel Ekim 1940, 396, 12- 13.
6. AVUNDUK, Abdullah Mehmet “Rumelihisarı", TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 2008, 35, 237-240.
7. AYVERDİ, Ekrem Hakkı, “Rumeli Hisarı ve İstanbul’da İlk Osmanlı Kitabesi”, Fatih ve İstanbul, 1/1, İstanbul 29 Mayıs 1953, 63-68.
8. Celal Bayar Anlatıyor: Başvekilim Adnan Menderes, haz. İsmet Bozdağ, Tercüman Yayınları, İstanbul 1986.

9. CELAL, Fahri, “Anadolu ve Rumeli Hisarları”, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleten, 172, İstanbul Ekim 1956, 9-10.
10. DAĞTEKİN, Hüseyin, “Rumeli Hisarı Hisar Beççe’sinde Yaptığım Kazı”, VI. Türk Tarih Kongresi: Kongreye Sunulan Bildiriler, Ankara 1961, 329- 342.
11. DAĞTEKİN, Hüseyin, “Rumeli Hisarının Askerî Ehemmiyeti- 1. Kısım”, Fatih ve İstanbul, 1/1, İstanbul 29 Mayıs 1953, 117-137
12. DAĞTEKİN, Hüseyin, “Rumeli Hisarının Askerî Ehemmiyeti- 2. Kısım”, Fatih ve İstanbul, 1/2, İstanbul 29 Temmuz 1953, 177-191.
13. DAĞTEKİN, Hüseyin, Rumeli Hisarı Hisar Beççesi Üzerine Yapılan Araştırmalar, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Doçentlik Tezi, Ankara 1963.
14. ERİŞMİŞ, Mehmet Cercis, Rumeli Hisarı Hakkında Tarihi Bir İnceleme: Araştırma Raporu, İstanbul 2012.
15. EYİCE, Semavi, “Prof. Albert Louis Gabriel 02.08.1883-23.12.1972 ”, Türk Tarih Kurumu Belleten, Temmuz 1973, C. 37, S. 147, 321-323.
16. GABRIEL, Albert, “Rumeli Hisarı”, İstanbul Enstitüsü Mecmuası, 5, çev. Fehmi Karatay, İstanbul 1959, 101-131.
17. GABRIEL, Albert, İstanbul Türk Kaleleri, Tercüman Yayınları, çev. Alp Ilgaz, İstanbul 1941.
18. GÖNCÜOĞLU, Süleyman Faruk, Osmanlı İstanbul’unun İlk Yapıları Hisarlar ve Mahalleleri, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayınları, İstanbul 2016
19. GÜL, Murat, Modern İstanbul’un Doğuşu, Bir Kentin Dönüşümü ve Modernizasyonu, Sel Yayıncılık, çev. Büşra Helvacıoğlu, İstanbul 2018.
20. GÜLERSOY, Çelik, Rumeli Hisarı 1930-2003 , Apa Ofset Yayınları, İstanbul 1968.
21. İstanbul’un Dünü, Bugünü, Yarını İstanbul Radyosunda Konuşmalar , haz. Abidin Daver, İstanbul Belediyesi Yayınları, İstanbul 1943.
22. İstanbul’un Kitabı, İstanbul Belediyesi Yayınları, İstanbul 1959.
23. NACİ, Elif, “Rumeli Hisarı Restorasyonu”, Türk Düşüncesi, IX, 17-18, İstanbul 1958.
24. ÖNDER, Mehmet, “Rumelihisarı’nda Bir Sığır Derisi Toprak”, Türk Kültürü, XIV/166, Ankara 1976, 44-48.
25. ÖZ, Tahsin, Rumelihisarı, Panorama, İstanbul Ocak 1955, 9-10.
26. Rumeli Hisarı, Topkapı Sarayı Müzesi Yayınları-5, İstanbul 1957.
27. SOĞUK, Olcay, Efsane Vali: Dr. Lütfi Kırdar’ın Yaşam Öyküsü, Doğan Kitap, İstanbul 2019.
28. TAMER, Cahide, Rumeli Hisarı Restorasyonu, Belgelerle-Anılarla 1955-1957 , Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayınları, İstanbul 2001.
29. ÜNVER, Süheyl, İstanbul Fethiyle Kalelerinin Manzum ve Mensur Tarih İbareleri, İstanbul Fetih Derneği Yayınları No: 16, İstanbul 1953.
30. Yenileşen İstanbul: 1939 Başından 1947 Sonuna Kadar İstanbul’da Neler Yapıldı, İstanbul Belediyesi Yayınları, İstanbul 1947.
31. Cumhuriyet: 13 Ağustos 1953, 11 Temmuz 1954, 14 Kasım 1954, 6 Eylül 1956, 7 Ağustos 1957, 30 Mayıs 1958, 29 Şubat 2016.
32. Hürriyet: 17 Mayıs 1955.
33. Milliyet: 9 Ağustos 1950, 4 Temmuz 1951, 13 Ağustos 1953, 1 Eylül 1954, 14 Kasım 1954, 3 Aralık 1954, 19 Mart 1955, 16 Mayıs 1955, 24 Haziran 1955, 27 Haziran 1956, 30 Mayıs 1958, 2 Haziran 1959. Yeni İstanbul, 16 Nisan 1955.
34. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, 030-18-01-02-138-107-10, 25.12.1954.
35. Celal Bayar Vakfı Arşivi, Dosya No: 175, Rumeli Hisarı Dosyası.
36. Celal Bayar Vakfı Arşivi, Dosya No: 126, Fatih Sultan Mehmet Dosyası.
37. Celal Bayar Vakfı Arşivi, Albüm No: 286, Celal Bayar’ın Rumeli Hisarı Tetkik Ziyaretleri.
38. Albert Gabriel Fonu, Fransız Kültür Bakanlığı Açık Miras Platformu POP resmi internet sitesi, https://www.pop.culture.gouv.fr. Erişim tarihi: 02.01.2022
39. Ali Saim Ülgen Arşivi, Salt Araştırma, Mimarlık ve Tasarım Arşivi, http://archives.saltresearch.org. Erişim tarihi: 25.01.2022
40. Doğan Tekeli Arşivi, Salt Araştırma, Mimarlık ve Tasarım Arşivi, http://archives.saltresearch.org. Erişim tarihi: 25.01.2022