BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NDA HARP VURGUNCULUĞUNA BİR ÖRNEK: 14 VAGON ŞEKER MESELESİ

Year 2025, Issue: 53 , 165 - 182 , 12.07.2025

Şeyma Nur Özden

https://izlik.org/JA33KY67AZ

Abstract

Birinci Dünya Savaşı boyunca Osmanlı Hükümeti temel gıda maddelerini temin etmekte büyük sıkıntılar yaşadı. Bunun temel nedeni erkek nüfusun askere alınmasından dolayı üretimdeki azalma ve savaş halinde olunan ülkelerden ithalat yapılamamasıydı. Bu durum ülke genelinde kıtlığa yol açtığı gibi, bu gıda maddelerinin karaborsada yüksek fiyatlarla satılmasına neden oldu. Özellikle ülkede şeker sanayisi olmadığı için bu temel gıda maddesi tamamen ithal ediliyordu. Bu nedenle savaş boyunca ülkede şeker kıtlığı sürdü. Savaşın başlarında kilosu 9 kuruşa satılan şekerin fiyatı kara borsada 300 kuruşa kadar yükseldi. Savaş sonunda ortaya çıkan 14 vagon şeker meselesi bu gıda maddesinde yapılan vurgunculuğa güzel bir örnekti. Eski Maarif Nazırı Şükrü Bey’in ortağı olduğu şirket 14 vagon şeker getirdi. Gümrük işlemleri devam ederken şekerlerin Alman askeri heyetine ait olduğuna dair resmi evrakla müracaat edilerek teslim alınmak istendi. Durumdan şüphelenen gümrük görevlileri gerekli tedbirleri alarak 14 vagon şekerin kanuna aykırı şekilde kaçırılmasını engelledi. Bunun üzerine Şükrü Bey ve ortakları gerekli yasal belgelerle müracaat ederek, 14 bin lira gümrük vergisini ödeyip şekerleri teslim aldı. İlk teşebbüste başarılı olunsaydı gümrük vergisi ödemeden, kanuni yaptırımlara takılmadan şekerler kara borsada satılarak büyük bir vurgunculuk yapılacaktı. Bu durum mahkemeye taşınsa da, sadece şekerlerin belirlenen yasal fiyat üzerinden satılması sağlandı.

Keywords

14 Vagon , Şeker , I. Dünya Savaşı

References

• Arşiv Belgeleri:
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, BEO-4526-339414/1
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, BEO-4526-339414/4
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, BEO-4526-339414/4
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, BEO-4526-339414/7
• Gazeteler: Tasvîr-i Efkâr, Vakit, Sabah, Zaman
• Kitaplar: Altun Şafak, Olay ve Kişilerle Popüler Ekonomi Sözlüğü, Platin Yayınevi, İstanbul 2007.
• Eldem Vedat, Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1994.
• Meclis-i Ayan Zabıt Ceridesi, C. I, Devre: 3, (28 Kanun-i sani 1332 (1916).
• Toprak Zafer, Türkiye’de Milli İktisat (1908-1918), Doğan Kitap, İstanbul 2012.
• Toprak Zafer, İttihat-Terakki ve Cihan Harbi-Savaş Ekonomisi ve Türkiye’de Devletçilik (1914-1918), Homer Kitabevi, İstanbul 2003.
• Türk Parlamento Tarihi I. Ve II. Meşrutiyet, C. II, Türkiye Büyük Millet Meclisi Vakfı Yayınları.
• Makaleler: Aydın Mehmet, “İaşe Nezareti ve İaşe Nazırları (1918-1919)”, History Studies, Volume, C. 14, S. 4, November 2022, s. 767-779.
• Ballı Ergül, “Birinci Dünya Savaşı Yıllarında İttihat ve Terakki’nin Şeker Politikası”, Uluslararası Birinci Dünya Savaşı’nın 100. Yılı Sempozyumu Bildiriler Kitabı, C. 2, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2017, s. 101-143.
• Erkek Mehmet Salih, “II. Meşrutiyet Dönemi Maarif Nazırları”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. 28, S. 2, s. 385-416.
• Esin Taylan, “El-Gasıb Habibullah: Savaş, Şeker ve Milli İktisat (1914-1918)”, Kebikeç- İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, S. 44, 2017, s. 25, 49.
• Karataş Büşra, “Birinci Dünya Savaşı ve Mütareke Döneminde İstanbul’un İaşesi”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 3, S. 2, 2013, s. 97-114.
• Kısa Ahmet, “Müstakil Teke (Antalya) Mutasarrıfı Sabur Sami Bey (Draz) ve Faaliyetleri (24 Ağustos 1914-17 Nisan 1916)”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 39, S. 68, 2020, s. 475-503.
• Korkmaz Erdal, “Birinci Dünya Savaşı Yıllarında Osmanlı Devleti’nde Karaborsa”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S. 66, Bahar 2020, s. 241-279.
• Tüzün Nevim, “Birinci Dünya Savaşı Süresince Ortaya Çıkan Harp Zenginlerinin Sabah, Tanin ve Vakit Gazetelerine Yansımaları”, Tarih ve Gelecek Dergisi, Ağustos 2019, C. 5, S. 2, s. 375-392.