Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Ekolü Olarak Pozitif Psikolojinin İmkânı

Year 2025, Issue: 12, 103 - 144, 30.12.2025

Canan Yilmaz

https://doi.org/10.56432/tmdrd.1751409

Abstract

Bu makalenin amacı, manevi danışmanlık ve rehberlik ile pozitif psikoloji arasındaki kuramsal ve uygulamalı örtüşme alanlarını ortaya koyarak pozitif psikolojinin manevi danışmanlık ve rehberlik perspektifiyle değerlendirilme imkânını incelemektir. Geleneksel psikolojik yaklaşımların sorun, tanı ve patoloji merkezli yapısına eleştirel bir perspektiften yaklaşan pozitif psikoloji; bireyin güçlü yönlerine, erdem temelli potansiyellerine ve öznel iyi oluş durumuna odaklanan bütüncül bir çerçeve sunmaktadır. Manevi danışmanlık ve rehberlik ise bireyin anlam arayışı, inanç temelli krizleri, transpersonel ihtiyaçları ve varoluşsal gerilimlerine yönelik psiko-spiritüel destek sunarak, bireyin sadece psikolojik değil, aynı zamanda manevi bütünlüğünü de merkeze almaktadır. Bu kapsamda makalede, teorik düzlemde bu iki alanın bir arada ele alınabileceği ortak zeminler detaylı biçimde analiz edilmiştir. Ayrıca, manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetlerinin uygulama alanları (hastaneler, cezaevleri, öğrenci yurtları, aile büroları, yetiştirme yurtları, huzurevleri) ile pozitif psikolojinin tematik eksenleri (iyilik hali, akış, yaratıcılık, iyimserlik, pozitif yaşlanma) bir arada ele alınarak karşılaştırmalı bir analiz geliştirilmiştir. Makalede ayrıca, pozitif psikoloji yaklaşımının psiko-sosyal destek hizmetlerinde kullanımının yalnızca bireysel gelişimi değil, aynı zamanda toplumsal dayanışma ve değer temelli psikolojik güçlenmeyi de destekleyebileceği vurgulanmıştır. Her iki uygulama alanının birey merkezli, anlam odaklı ve önleyici ruh sağlığı hizmetlerine katkı sunabilecek ortak yönleri, literatür temelli dokümantasyon yöntemiyle sistematik biçimde ortaya konulmuştur. Makalede sonuç olarak: (i) Pozitif psikolojideki temel kavramlar olan iyi oluş, umut, farkındalık, öz-yeterlilik ve psikolojik dayanıklılığın manevi danışmanlık ve rehberlik süreciyle anlamlı biçimde bütünleşebileceği, (ii) Maneviyatın pozitif psikoloji içerisinde bir karakter gücü olarak konumlandığı ve danışma sürecinde işlevsel bir kaynak rolü oynadığı, (iii) Pozitif psikolojinin bireyin dini ve manevi değerleriyle uyumlu biçimde yapılandırıldığında, danışanların içsel denge, anlam üretimi ve erdem gelişimi açısından daha bütüncül bir iyi oluş sergilediği, (iv) Danışanların yalnızca sorun çözme değil, aynı zamanda ruhsal kapasite geliştirme bağlamında desteklenmesi gerektiği, (v) Bu bağlamda pozitif psikolojinin manevi danışmanlık ve rehberlik alanında teorik olarak güçlü bir alt yapı, pratik olarak ise yenilikçi bir müdahale modeli olarak kullanılabileceği tespit edilmiştir.

Keywords

Manevi danışmanlık ve rehberlik , Pozitif psikoloji , Öznel iyi oluş , Değer gelişimi , Maneviyat

The Possibility of Positive Psychology as a School of Spiritual Counselling and Care

Abstract

The aim of this article is to identify the theoretical and practical areas of overlap between spiritual counseling and care and positive psychology, and to examine the extent to which positive psychology can be evaluated through the analytical lens of spiritual counseling and care. Positive psychology adopts a critical stance toward the problem-, diagnosis-, and pathology-centered orientation of traditional approaches and offers a holistic framework that emphasizes individuals’ strengths, virtue-based potentials, and subjective well-being within broader developmental contexts. By context, spiritual counseling and care focueses on both psychological and spiritual integrity by providing psycho-spiritual support for individuals’ search for meaning, faith-related crises, transpersonal needs, and existential tensions. The article presents a detailed analysis of the conceptual common ground linking these two fields, offering a broader and more integrative analytical perspective. A comparative framework is further developed by examining the application con-texts of spiritual counseling and care (such as hospitals, prisons, student dormitories, family offices, orphanages, and nursing homes) and the thematic dimensions of positive psychology (including well-being, flow, creativity, optimism, and positive aging). The findings indicate that the incorporation of positive psychology into psychosocial support processes can foster individual development, social solidarity, and value-based psychological empowerment across diverse settings. Through a literature-based analysis, the article demonstrates shared features of both fields that contribute to person-centered, meaning-oriented, and preventive mental health services, thereby enhancing counseling outcomes. The article concludes that (i) core concepts of positive psychology, such as well-being, hope, mindfulness, self-efficacy, and psychological resilience, can be effectively integrated into spiritual counseling and care; (ii) spirituality functions both as a character strength within positive psychology and as a key resource in counseling processes; (iii) when aligned with individuals’ religious and spiritual values, positive psychology promotes holistic well-being through inner balance, meaning-making, and virtue development; (iv) clients require support not only in problem-solving but also in the development of their spiritual capacities; and (v) positive psychology ultimately provides a strong theoretical foundation and an innovative intervention model for spiritual counseling and care.

Keywords

Spiritual counseling and care , Positive psychology , Subjective well-being , Value development , Spirituality

References

• Alper, Y. (2017). Sâmiha Ayverdi’nin aşk budur! Romanında insanın tekâmülü ve dönüşümü: Bireyleşme, kendini gerçekleştirme, benötesi. International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 12(7), 1-40.
• Altıntaş, M. E. (2018). Hastanelerde gerçekleştirilen manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri üzerine nitel bir araştırma (Kayseri örneği). Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11, 221-256.
• Ayten, A. (2015). Erdeme dönüş: Psikoloji ve mutluluk yolu. İz Yayıncılık.
• Bannink, F. (2019). 201 Pozitif psikoloji uygulaması. (2. baskı). (çev. E. Kökkılıç). Üsküdar Üniversitesi Yayınları.
• Baysal, M. (2022). Positive psychology and spirituality: A review study. Spiritual Psychology and Counseling, 7(3), 59-68.
• Bozkaya, T. (2023). Pozitif psikoloji bağlamında din eğitimi temelli manevi danışmanlık ve rehberlik: Sivas GSB yurtlarında kalan kız öğrenciler örneği. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Cumhuriyet Ünversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Calhoun, L. G., & Tedeschi, R. G. (2004). The foundations of postt-raumatic growth: New considerations. Psychological Inquiry, 15(1), 93-102.
• Carr, A. (2016). Positive psychology: The of happiness and human strengths / Pozitif psikoloji: Mutluluğun ve insanın güçlü yönlerinin bilimi. (çev. Ü. Şendilek). Kaknüs Yayınları.
• Carver, C., Scheier, M., Miller, C.,& Fulford, D. (2009). Optimism, In S, Lopez.,& C. R, Snyder (eds), Oxford handbook of positive psychology, (2nd ed.), (pp. 303-312). Oxford University Press.
• Cebeci, S. (2012). Dini danışma ve rehberlik. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Ceylan, Y. (2020). Manevi/dini danışmanlıkta değer algısı. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16(2), 284-300.
• Charney, D. (2004). Psychobiological mechanisms of resilience and vulnerability: İmplications for succesful adaptation to extreme stress. American Journal of Psychiatry, 161, 195-216.
• Clifton, D. O., & Anderson, E. C. (2001). Strengths Quest. Washington: The Gallup Organization.
• Coşkun, F. (2022). Dünden bugüne manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri. İlâhiyât: Akademik Araştırmalar Yıllığı, 5, 71-91.
• Covey, L. S., Glassman, A. H., & Stetner, F. (1998). Cigarette smoking and majör depression. Journal of Addictive Diseases, 17, 35-46
• Culpepper, L. D. (2016). Positive psychology and spirituality. Journal of Psychology Clin Psychiatry, 6(7), 00407.
• Çakırlar, A., & Yaman, Ç. (2022). Pozitif psikoloji bağlamında terapötik rekreasyon ve iyi oluş ilişkisi: Bir literatür taraması, The Online Journal of Recreation and Sports, 11(4),47-58.
• Edara, I. R.,& Haw-Lin Wu. (2018). Impact of positive psychology education and ınterventions on well-being: A study of students engaged in pastoral care. International Journal of Business, Human and Social Sciences, 12(4), 551.
• Ercan, T. (2007). Olasılıkların olasılığı, http://indigodergisi.com (Erişim: Mayıs 2024).
• Erkızan, H. N. (2017). Aristoteles, Nussbaum ve Türkiye üzerine ya da olanaktan var olmaya/var oluşa doğru. Kutatgubilig: Felsefe Bilim Araştırmalar, 34, 679-731.
• Foy, D. W., Drescher, K. D., & Watson, P. J. (2011). Introduction Religious and spiritual factors in resilience, In S. M. Southwick., B. T. Litz., D. Charney., & M. J. Friedman (eds), Resilience and mental health: Challenges across the lifespan, (pp. 90-103). Cambridge University Press.
• Gall, T. L., & Guirguis-Younger, M. (2013). Religious and spiritual coping: Current theory and research. In K. I. Pargament, J. J. Exline, & J. W. Jones (Eds.), APA handbook of psychology, religion, and spirituality (Vol. 1): Context, theory, and research (pp. 349–364). American Psychological Association.
• Gibson, R. L., & Mitchell, M. H. (2016). Psikolojik danışma ve rehberlik / Introduction to counseling and guidance (çev. S. Doğan). Nobel Yayıncılık.
• Güvenç, E. (2022). Manevi danışmanlığın felsefi temelleri. (Yayımlanmış Doktora Tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Hefferon, K. & Boniwell, I. (2011). Pozitif psikoloji: Kuram, araştırma ve uygulamalar/Positive psychology: Theory, research and applıcatıons. (çev. T. Doğan). Nobel Yayıncılık.
• Hodes, M., & Gau, S. (2016). Positive mental health, fighting stigma and promoting resiliency for children and adolescents. Academic Press.
• Jorgensen, I. S., & Nafstad, H. E. (2004). Positive psychology: Historical, philosophical, and epistemological perspectives. In P.A. Linley, & S. Joseph (Eds.), Positive psychology in practice (pp.15-34). John Wiley.
• Joseph, S., Linley, A. P. Maltby, J. (2006). Positive psychology, religion, and spirituality. Mental Health, Religion & Culture, 9(3), 209–212.
• Kara, E. (2022). Normal yas sürecinde manevi destek. Akademisyen Kitabevi.
• Kartopu, S. (2013). Dini yaşayışta hayatı sorgulama ve anlam arayışı. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(3)68-90.
• Kauffman, C. (2006). Positive psychology: The science at the heart of coaching. In D. R. Stober., & A. M. Grant (Eds.), Evidence based coaching handbook: Putting best practices to work for your clients (pp. 219-253). John Wiley & Sons, Inc.
• Koç, M. (2012). Manevi-[psikolojik] danışmanlık ile ilgili Batı’da yapılan bilimsel çalışmaların tarihi ve literatürü (1902-2010) üzerine bir araştırma-I. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(2), 201-237.
• Koç, M. (2017). Diyanet İşleri Başkanlığı’nın hastanelerdeki manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri (1995-2015): Sınırlılıklar ve bir eğitim programı önerisi. Diyanet İlmî Dergi, 53(4), 202-241.
• Koç, M. (2019). Diyanet İşleri Başkanlığı’nın cezaevlerindeki manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri (1950-2018): Sınırlılıklar ve bir eğitim programı önerisi. Balıkesir Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(1), 8-47.
• Koç, M. (2021). Diyanet İşleri Başkanlığı’nın öğrenci yurtları ve gençlik merkezlerindeki manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri (2013-2021): Sınırlılıklar ve bir eğitim programı önerisi. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 3, 135-201.
• Lopez, S. J., Snyder, C. R., Magyar-Moe, J. L., & Edwards, L. M. (2004). Strategies for accentuating hope. In P. A. Linley & S. Joseph (Eds.), Positive psychology in practice (pp. 388–403). John Wiley & Sons.
• Lupien, S. J., & Wan, N. (2004). Successful ageing: From cell to self. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences, 359, 1413–1426.
• McCullough, M. E., Emmons, R. A. & Tsang, J. (2002). The grateful disposition: A conceptual and empirical topography. Journal of Persona-lity and Social Psychology, 82, 112-127.
• McCullough, M. E., Kilpatrick, S. D., Emmons, R. A. & Larson, D. B. (2001). Is gratitude a moral affect? Psychological Bulletin, 127, 249–266
• Nart, N. (2012). 5. boyuta taşınıyoruz. http://indigodergisi.com. (Eri-şim Mayıs 2024).
• Nolen-Hoeksema, S. (2000). Growth and resilience among bereaved people. In J. Gillham (Ed.), The science of optimism and hope (pp. 107–127). Templeton Foundation Press.
• Nural, A. & Tosun, Ü. (2023). Manevi danışmanlık ile hümanist psikoloji arasındaki ilişki. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 7, 101-118.
• Oğuz Duran, N., & Tan, Ş. (2013). Minnettarlık ve yaşam amaçları yazma çalışmalarının öznel iyi oluşa etkisi. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 5 (40), 154-166.
• Özdoğan, Ö. (2006). İnsanı anlamaya yönelik bir yaklaşım: Pastoral psikoloji. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47( 2), 127-141.
• Özen, Y., & Türkmen, İ. (2023). Akıl sağlığı ve pozitif psikoloji. Uluslararası Psiko-Sosyal Eğitim Araştırmaları Dergisi, 3(4), 92-102.
• Paker, K. O. (2011). Postmodern bilgelik: Yeniçağ söyleminde kişisel gelişim ve ruhsal alıştırmalar. Psikoloji Çalışmaları Dergisi, 31, 61-98.
• Pargament, K. I. (2007). Spirituality and Positive Psychology, In C.R. Synder & S.J. Lopez. (eds). Positive psychology: The scientific and practical explorations of human strengths. (pp. 489-507). Sage Publications.
• Park, N., Peterson, C., & Seligman, M. (2004). Strengths of character and wellbeing: A closer look at hope and modesty. Journal of Social and Clinical Psychology, 23(5), 628-634.
• Peterson, C. (2006). A primer in positive psycology. Oxford University Press.
• Peterson, C., & Seligman, M. (2003). Character strengths before and after september 11. Psychological Science, 14(4), 381-384.
• Peterson, C., & Seligman, M. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. Oxford University Press.
• Peterson, C., Park, N., & Seligman, M. (2006). Greater strengths of character and recovery from illness. Journal of Positive Psychology, 1(1), 17-26.
• Rashid, T. (2009). Positive psychotherapy. In Lopez, S. J. (Ed.), The Encyclopedia of Positive Psychology (pp. 749-752). Wiley-Blackwell.
• Rasmusen, H. H., Scheier, M. F.,& Greenhouse, J. B. (2009). Optimisim and physical health: A meta-analytic review. Annals of Behavioral Medicine, 37(3), 239-256.
• Reivich, K. & Shatte, A. (2002). The resilience factor: Seven keys to finding your ınner strength and overcoming lifes hurdles. Broadway Books.
• Reznitskaya, A. Sternberg, R. J. (2004). Teaching students to make wise judgments: The teaching for wisdom program. In P. A. Linley, & S. Joseph (eds) Positive Psychology in Practice (pp. 181-196). John Wiley & Sons, Inc.
• Seligman, M. (1998). Learned optimism: How to change your mind and your life (2nd ed.). Pocket Books.
• Seligman, M. E. P. & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psycho-logy: An introduction. American Psychologist, 55(1), 5-14.
• Seligman, M. E. P. (2002). Positive psychology, positive prevention, and positive therapy. In C. R. Snyder and S. J. Lopez (Eds.), Handbook of Positive Psychology (pp. 3-9). Oxford University Press.
• Söylev, Ö. F. (2014). Türkiye’de dini danışma ve rehberlik - alanları, imkânları ve yöntemleri: Diyanet İşleri Başkanlığı örneği. (Yayımlanmış Dok-tora Tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Söylev, Ö. F. (2017). Dini danışma ve rehberliğin temel kavramları ve tarihi arka planı üzerine bir değerlendirme: Pastoral bakım ve danışmanlığın temel kavramları ve tarihsel arka planı üzerine bir değerlendirme. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 1, 255-296.
• Subaşı, M. & Bulut, S. (2020). Pozitif psikolojiye giriş. (içinde), S. Bulut (ed), Pozitif Psikoloji. (ss. 1-16). Nobel Yayıncılık.
• Synder, C. R. & Lopez, S. J. (2007). Positive psychology: The scientific and practical explorations of human strengths. Sage Publications.
• Şirin, T. (2016). Manevi danışma ve rehberlikte yeni bir model önerisi: İHSAN modeli ve vaka sunumu. (içinde), M. Koç, A. Ayten, & N. Tınaz, (ed), Manevi danışmanlık ve rehberlik. (ss. 187- 211). Dem Yayınları.
• Tali, M. (2012). Dualitenin ortasında kalmış arayışlar. http://indigodergisi. com. (Erişim Mayıs: 2024).
• Taş, M. (2023). Türkiye’deki manevi danışmanlık hizmetleri ve alanları. (Dönem Projesi). Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• Thornton, A. A., & Perez, M A. (2006). Posttraumatic growth in prostate cancer survivors and their partners. Psycho-Oncology, 15(4), 285-296.
• Tugade, M. M., & Fredrickson, B., & Barrett, L. F. ( 2004). Psychological resilience and positive emotional granularity: Examining the benefits of positive emotions on coping and health. Journal of Personality, 72(6), 1161-1190.
• Uzun, B. & Kral, T. (2021). Fark et, anda kal; namıdiğer mindfulness: Farkandalık uygulamalarının dünü, bugünü ve kültüre duyarlılığı. Uluslararası Bilim ve Eğitim Dergisi, 4(1), 16-27.
• Üral, F. A. (2025). Manevi danışmanlık ve rehberlik ekolü olarak varoluşçu psikolojinin imkânı. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 11, 47-84.
• Vaillant, G. (2004). Positive aging. In P. A. Linley and S. Josep (eds). Positive Psychology in Practice (pp. 561-78). Hoboken, Nj: John Wiley & Sons.
• Yüksel, R. (2012). Çağımızın hastalığı ‘depresyon’dan kurtulmak mümkün mü? http://indigodergisi.com. (Erişim: Mayıs 2024).