Dini Başa Çıkma Perspektifinden Deprem Sonrası Çocuk ve Ergenlerde Manevi Danışmanlık ve Rehberlik

Abstract

Bu makale, deprem sonrası travmatik süreçlerde çocuk ve ergenlere yönelik manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetlerinin teorik açıdan imkânını, dini başa çıkma literatürüyle birlikte değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Türkiye’nin yüksek deprem riski taşıyan sosyo-coğrafi yapısı, çocuk ve ergenlerin yalnızca fiziksel kayıp ve yerinden edilme deneyimleriyle değil, aynı zamanda anlam kaybı, güven duygusunun zedelenmesi, ölüm korkusu, suçluluk, kaygı ve sosyal uyum güçlükleriyle de karşı karşıya kalmasına yol açmaktadır. Bu nedenle deprem travması, çocuk ve ergen ruh sağlığı açısından yalnızca klinik belirti kümeleriyle değil, anlamlandırma, aidiyet, umut, güven ve psikolojik dayanıklılık ekseninde de ele alınması gereken çok katmanlı bir kriz alanı olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, nitel literatür incelemesi çerçevesinde 2000 yılı sonrası araştırmaları taramakta; depremzede yetişkinler, çocuk ve ergenler, manevi danışmanlık ve rehberlik ile dinî başa çıkma literatürünü birlikte okumaktadır. Bulgular, depremzede çocuk ve ergenlere yönelik doğrudan yapılandırılmış manevi danışmanlık ve rehberlik çalışmalarının oldukça sınırlı olduğunu; buna karşılık yetişkin depremzedelerle yürütülen araştırmalarda manevi desteğin umut, teselli, anlamlandırma, psikolojik iyileşme ve travma sonrası yeniden yapılanma süreçlerini desteklediğini göstermektedir. Çocuk ve ergenlerle yürütülen ilgili çalışmalar ise manevi danışmanlık uygulamalarının psikolojik iyi oluş, akademik uyum, sosyal bütünleşme, problem çözme ve değer yönelimli kimlik gelişimi üzerinde olumlu katkılar üretebildiğine işaret etmektedir. Literatürde olumlu dini başa çıkma stratejileri ile sevgi yönelimli Tanrı algısının psikolojik dayanıklılığı güçlendirdiği; buna karşılık cezalandırıcı Tanrı algısı ve olumsuz dini başa çıkma biçimlerinin travmatik yükü ağırlaştırabildiği görülmektedir. Bu çerçevede yaş gruplarına duyarlı, gelişimsel özellikleri dikkate alan, etik sınırları belirlenmiş, psikolojik müdahale ekipleriyle koordineli ve uzun dönem izleme dayalı, kültürel bağlama açık uygulama çerçeveleriyle desteklenen bütüncül mdr modellerinin geliştirilmesi temel bir ihtiyaç olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak makale, depremzede çocuk ve ergenlerde manevi danışmanlık ve rehberliğin psikolojik müdahalelerin yerine geçen bir uygulama değil, travmatik yaşantının anlamlandırılması, umut ve güven duygusunun yeniden kurulması ve dini başa çıkma süreçlerinin sağlıklı biçimde yönlendirilmesi açısından tamamlayıcı bir destek alanı olarak yapılandırılması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Keywords

• Manevi danışmanlık ve rehberlik
• Deprem travması
• Dini başa çıkma
• Çocuk ve ergen ruh sağlığı
• Travma sonrası iyileşme

Spiritual Counseling and Care for Children and Adolescents After Earthquakes From the Perspective of Religious Coping

Abstract

This article aims to evaluate the theoretical potential of spiritual counseling and care services for children and adolescents in post-earthquake traumatic processes in relation to the literature on religious coping. Turkey’s socio-geographical position as a country with high seismic risk exposes children and adolescents not only to physical loss and displacement, but also to loss of meaning, damaged trust, fear of death, guilt, anxiety, and difficulties in social adjustment. For this reason, earthquake trauma is considered a multilayered crisis area that should be addressed not only through clinical symptom clusters, but also through meaning-making, belonging, hope, trust, and psychological resilience in child and adolescent mental health. The study reviews post-2000 research within the framework of a qualitative literature review and brings together the literature on adult earthquake survivors, children and adolescents, spiritual counseling and care, and religious coping. The findings indicate that directly structured studies on spiritual counseling and care for earthquake-affected children and adolescents remain highly limited, thereby revealing a significant gap in the Turkish literature. By contrast, studies conducted with adult earthquake survivors show that spiritual support contributes to hope, consolation, meaning-making, psychological recovery, and post-traumatic reconstruction. Related studies with children and adolescents suggest that spiritual counseling practices may contribute to psychological well-being, academic adjustment, social integration, problem-solving, and value-oriented identity development. The literature also shows that positive religious coping strategies and a love-oriented perception of God strengthen psychological resilience, whereas a punitive perception of God and negative forms of religious coping may intensify the traumatic burden. Within this framework, developing holistic spiritual counseling and care models that are sensitive to age groups, attentive to developmental characteristics, ethically bounded, coordinated with psychological intervention teams, based on long-term follow-up, and open to cultural context emerges as a fundamental need in contexts of collective disaster and vulnerability. Such models should integrate spiritual resources without pathologizing religious experience or replacing clinically required care. Consequently, the article argues that spiritual counseling and care for earthquake-affected children and adolescents should not be structured as a substitute for psychological interventions, but as a complementary field of support for meaning-making after traumatic experience, the reconstruction of hope and trust, and the healthy guidance of religious coping processes.

Keywords

• Spiritual counseling and care
• Earthquake trauma
• Religious coping
• Child and adolescent mental health
• Post-traumatic recovery

References

1. Abay, F. (2021). Savaşa tanıklık eden medya mensuplarında psikolojik iyi oluş ve dinî başa çıkma: Nitel bir araştırma (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Afad. (2024). Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. https://www.icisleri.gov.tr.
3. Ağırakça Dinç, S., & Ekşi, H. (2019). A psychological counseling study on fear of failure and academic procrastination with a spiritually oriented cognitive behavioral group. Spiritual Psychology and Counseling, 4(3), 219–235.
4. Aka, M. (2024). Kahramanmaraş depremi sonrası travmatik belirtiler, dini başa çıkma ve psikolojik iyi oluş ilişkisi. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 28(2), 956–975.
5. Aka, M., Tapan, M. G., & Demirel, A. C. (2023). Yabancı uyruklu üniversite öğrencilerinde yalnızlık ve dini başa çıkma ilişkisinin incelenmesi: Kilis Örneği. Dini Araştırmalar, 26(64), 371-397.
6. Akkaya Türkol, Y. (2025). Türkiye’de 6 Şubat 2023 depremini yaşayan üniversite öğrencilerinin dinî başa çıkma tarzlarına göre travma sonrası büyüme düzeyleri. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(1), 43–71.
7. Akkaya Türkol, Y., & Cengil, M. (2024). Özgüven ve Tanrı algısının dini başa çıkma tarzına etkisi: Yapısal eşitlik modellemesi. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7(2), 465–485.
8. Akkaya, T., Canat, S., Kılıç, E., Özgen, F. ve Özden, S. (2001). Deprem yardımlarından yararlanan kişilerin değerlendirme raporu. İstanbul Üniversitesi Yayınları.

9. Amerikan Psikiyatri Birliği. (2014). Ruhsal bozuklukların tanısal ve sayımsal elkitabı (çev. E. Köroğlu). Hekimler Yayın Birliği.
10. Arıcan, S., & Yalçav Arıcı, H. (2022). Okullarda manevi danışmanlık eğitimi. İbn Haldun Çalışmaları Dergisi, 7(2), 217–233.
11. Arıcı, A. (2005). Ergenlerde dini başa çıkma yöntemi olarak dua (Doktora tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Aslan, A. (2018). Afet sonrası psiko-destek sürecinde manevi/dinî desteğin kullanımı. [içinde] Manevi danışmanlık ve rehberlik-2 (ss. 335–348). Dem Yayınları.
13. Asoğlu, E., & Özdemir, Ö. (2024). Deprem kaynaklı travma sonrası stres belirtileri ile başa çıkmada din eğitiminin rolü. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 17, 321–348.
14. Ataç, M., & Özsezer, G. (2021). Depremden etkilenen çocuk ve ergenlerin ruhsal durumu ve hemşirelik yaklaşımı. Emergency Aid and Disaster Science, 1(1), 22–27.
15. Ateş, N. E., & Kayıklık, H. (2019). Şehit ailelerinde, gazilerde ve gazi ailelerinde sabır ve dinî başa çıkma ilişkisi. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19(1), 225–236.
16. Avcı, N. (2023). Doğal afetlerde dinî yükleme ve dinî başa çıkma üzerine nitel bir araştırma (2021 Manavgat yangını örneği) (Yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Aybey, S. (2024). Deprem sonrası ortaya çıkan problemlerin çözümünde manevi danışmanlık (Zonguldak örneği). Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 17, 197–223.
18. Aygün, N., & Söylev, Ö. F. (2023). Z kuşağı ekseninde ailede yaşanan kuşak çatışmalarına yönelik manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri. Current Research in Social Sciences and Humanities, 2(3), 33–48.
19. Ayık, Ü., & Yılmaz Karabulutlu, E. (2020). Hemodiyaliz tedavisi alan hastaların hastalığı kabullenmesi ve dinî baş etme tarzlarının incelenmesi. Nefroloji Hemşireliği Dergisi, 15(2), 45–55.
20. Bala, M. B. (2021). Deprem yaşayan bireylerde dinî başa çıkma: 2011 Van depremi örneği. (Yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
21. Balıkçı, A. B. (2025). Aile ve manevi destek hizmetlerinin fonksiyonları üzerine nitel bir çözümleme. İlahiyat, 14, 137–157.
22. Berument, S. K., Sayıl, M., & Uçanok, Z.(1999). Depremden etkilenen çocuklarınıza nasıl yardımcı olabilirsiniz? Türk Psikoloji Bülteni, 5(14), 78–88.
23. Budak, S. (2021). Psikoloji terimler sözlüğü. Bilim ve Sanat Yayınları.
24. Bulut, S. (2009). Depremden sonra çocuklarda görülen travma sonrası stres tepkilerinin yaş ve cinsiyetler açısından karşılaştırılması. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 4(31), 43–51.
25. Ceyhan, E., & Ceyhan, A. A. (2006). 1999 Marmara Bölgesi depremlerini yaşayan üniversite öğrencileri üzerinde depremin uzun dönemli sonuçları. Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 197–212.
26. Ceylan, U. E. (2018). Ölümlülük bilincinin dinî başa çıkma, Tanrı algısı, ölüm kaygısı ve psikolojik iyi olma ile ilişkisi (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Coşkun, S., & Sözen, H. (2024). Depremzedelere yönelik manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri üzerine bir inceleme. Din ve İnsan Dergisi, 4(8), 210–238.
28. Coşkunsever, A. (2016). Yetiştirme yurdunda kalan ergenlerin yaşadıkları sorunlar ve dinî başa çıkma: Bursa ve Şanlıurfa yetiştirme yurtları örneği. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25(2), 96–124.
29. Çolak, M. B. (2020). İşsizlik, stres ve dinî başa çıkma. (Yüksek lisans tezi). Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Dağ, F. (2024). Lise gençlerine yönelik (15–18 yaş) manevi destek ve rehberlik (Tezsiz yüksek lisans dönem projesi). Pamukkale Üniversitesi İslami İlimler Enstitüsü.
31. Düzgüner, S., & Ayten, A. (2021). Manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri: Temel bilgiler kılavuzu. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
32. Ekşi, A., Braun, K. L., Ertem-Vehid, H., Peykerli, G., Saydam, R., Topuzoğlu, A., & Alyanak, B. (2008). Vivid intrusive memories in PTSD: Responses of child earthquake survivors in Turkey. Journal of Loss and Trauma, 13(2–3), 123–155.
33. Erol, N., & Öner, Ö. (1999). Travmaya psikolojik tepkiler ve bunlara yaklaşımlar. Türk Psikoloji Bülteni, 5(14), 40–49.
34. Eryücel, S. (2018). Koruma altındaki çocuklara yönelik dini-manevi rehberlik uygulamaları ile umut ve psikolojik sağlamlık ilişkisi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(80), 367–385.
35. Evkuran, M. (2007). İslam düşünce geleneğinde Tanrı tasavvuru: Tevhid, tenzih ve teşbih kavramları ekseninde bir analiz. İslami İlimler Dergisi, 1(3), 45–62.
36. Figley, C. R. (1983). Catastrophes: An overview of family reactions. In C. R. Figley & H. I. McCubbin (Eds.), Stress and the family II: Coping with catastrophe (pp. 3–20). Brunner/Mazel.
37. Greenway, A. P., Milne, L. C. ve Clarke, V. (2003). Personality variables, self-esteem and depression and an individual’s perception of God. Mental Health, Religion & Culture, 6(1), 45–58.
38. Gül, M. E., & Şentürk, H. (2021). Türkiye’de dini/manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetlerine genel bir bakış. Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 1(2), 115–133.
39. Güler Aydın, Ö. (2023). A systematic review of the studies on the God image in the sample of Türkiye. Dinî Araştırmalar Dergisi, 26(65), 491–537.
40. Güler, Ö. (2007). Tanrı algısı ölçeği (TA): Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1, 123-133.
41. Gümüş Şekerci, Y., Ayvazoğlu, G., & Çekiç, M. (2025). The effect of spiritual gratitude and religious coping levels on psychological resilience in earthquake survivor students 1 year after the earthquake in Türkiye. Journal of Religion and Health, 64(5), 4190-4208.
42. Güngör, H. Ç. (2012). Sosyal hizmetler ve çocuk esirgeme kurumlarındaki öğrencilerde dinî algının psikolojik temelleri ve dinî danışmanlık rehberlik. (Yüksek lisans tezi). Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Güzel, Z. (2021). Gençlerde Tanrı tasavvuru ve huzur ilişkisi: Aksaray Abdülhamid Han Fen Lisesi örneği. (Yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
44. İnce, A., Temiz, Y. E. ve Erdinç, Z. (2023). 6 Şubat Kahramanmaraş depremlerinde din hizmetleri: Manevi danışmanlık ve rehberlik bağlamında bir saha araştırması. Eskiyeni, 50(6), 683–704.
45. Karaca, H. (2023). Gazi ve gazi yakınlarında stres ve dinî yönelim (Yüksek lisans tezi). İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
46. Karakuş, U. (2013). Depremi yaşamış ve yaşamamış öğrencilerin deprem algılarının metafor analizi ile incelenmesi. Doğu Coğrafya Dergisi, 18(29), 97–116.
47. Karasu, T., & Demirkol, A. A. (2018). Üstün yetenekli öğrencilerin ihtiyaç duydukları manevi danışmanlık hizmetleri üzerine bir inceleme. Din ve Bilim, 1(2), 112–127.
48. Kaynak, Ç. C., & Yılmaz, M. (2023). Gençlerin Tanrı algısı bağlamında yaşadıkları inanç sorunları ve kendi çözüm önerileri. Eskiyeni, 51, 1110–1146.
49. Kekik, H. C. (2019). Yatılı bölge ortaokulu öğrencilerinde bağlanma stilleri ve Tanrı algısı ilişkisi. (Yüksek lisans tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
50. Kesgin, B., & Erdem, M. (2018). Türkiye’de manevi destek hizmetlerinin kurumsallaşması. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(16), 69–92.
51. Keskin, S. (2023). Kurum bakımındaki çocuklara yönelik manevi danışmanlık ve rehberlik. Nobel Akademik Yayıncılık.
52. Kızılay. (2008). Afetlerde psikososyal uygulama rehberi. Kızılay Yayınları.
53. Koç, D., & Güldaş, F. Z. (2021). Manevi danışmanlık ve rehberlik çalışmaları (2016–2020) üzerine bir SWOT analizi. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 4, 39–74.
54. Koç, M. (2021). Diyanet İşleri Başkanlığı’nın öğrenci yurtları ve gençlik merkezlerindeki manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri (2013–2021): Sınırlılıklar ve bir eğitim programı önerisi. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 3, 135–201.
55. Koç, M. (2024). Türkiye’deki manevi danışmanlık ve rehberlik çalışmaları bağlamında “Olağanüstü durumlarda manevi danışmanlık ve rehberlik sempozyumu” (2020) üzerine bibliyometrik analizler. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 10, 197–262.
56. Koç, Y. (2020). Manevi danışmanlık ve rehberlik: Farklı alanlardan araştırma bulguları ve değerlendirmeler. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 1, 193–203.
57. Koparan, Y. (2019). Suriyeli öğrencilerde sınav kaygısı ve dinî başa çıkma ilişkisi üzerine bir araştırma. (Doktora tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
58. Kula, N. (2000). Deprem ve dini başa çıkma. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 234–255.
59. Latuperissa, G. R., Nursalam, N., & Misutarno, M. (2020). A systematic review of the effect of social support on post-traumatic stress disorder in post-earthquake adolescents. Jurnal Ners (Special Issue), 135–141.
60. Memiş, H. (2018). Manevi danışmanlık uygulamalarının ergenlerin ergenlik sorunlarıyla başa çıkma düzeylerine etkisi. (Yüksek lisans tezi). Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
61. Merdan Yıldız, E. D., Kumpasoğlu, G. B., Eltan, S. & Tutarel-Kışlak, Ş. (2021). Çocuk ve ergenlerde EMDR: TSSB tedavisindeki etkililiği üzerine bir derleme. Klinik Psikoloji Dergisi, 5(2), 213–228.
62. Mutch, C. (2013). Sailing through a river of emotions: Capturing children’s earthquake stories. Disaster Prevention and Management, 22(5), 445–455.
63. Niyazibeyoğlu, T. (2022). Lise öğrencilerinde Tanrı algısı, insani değerler ve öz-yeterlik: Uygulamalı bir manevi danışmanlık çalışması. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 6, 131–151.
64. Noyın, E. (2024). 8. sınıflarda çocuğu olan velilerin manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri ile ilgili görüşleri (Tezsiz yüksek lisans projesi). Pamukkale Üniversitesi İslami İlimler Enstitüsü.
65. Öncül, R. (2022). Covid-19’a yakalanan bireylerde dinî başa çıkma (Amasya örneği) (Yüksek lisans tezi). Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
66. Özcan, Z. (2019). Mülteci öğrencilerin kültürel uyumları ile dinî başa çıkmaları arasındaki ilişki üzerine bir araştırma. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 23(1), 127–147.
67. Öztürk, İ., & Horozcu, Ü. (2025). Deprem sonrası manevi danışmanlık ve rehberlik ihtiyaçları: Psikososyal destek uzmanlarının görüşlerine dayalı nitel bir araştırma. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 11, 85–118.
68. Pargament, K. I. (2004). Religious coping methods as predictors of psychological, physical, and spiritual outcomes among medically ill elderly patients: A two-year longitudinal study. Journal of Health Psychology, 9(6), 713–730.
69. Pargament, K.I. (1997). The Psychology of Religion and Coping. Guilford Press.
70. Pargament, K.I., Ensing, D. S., Falgout, K., Olsen, H., Reilly, B., Haitsma, K. V. ve Warren, R. (1990). God help me (I): Religious coping efforts as predictors of the outcomes to significant negative life events. American Journal of Community Psychology, 18(6), 793–824.
71. Pehlivan, A. (2018). Manevi bakım ve danışmanlığın imam-hatip ortaokul öğrencilerinin ruh sağlığı ve manevi iyi oluşlarına etkisi. (Yüksek lisans tezi). İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
72. Peker, H. (1994). Din psikolojisi. Çamlıca Yayınevi.
73. Polat, T. (2022). Olağandışı durumlarda okul sağlığı. [içinde] İ. Çelebi & E. Balcı (ed.), Olağandışı durumlarda halk sağlığı, (ss. 153-166). Nobel Yayınları.
74. Satan, A., Ayten, A., ve Koç, M. (2018). Ebeveyn kaybı yaşamış ergenlerde bibliyoterapi yönelimli manevi danışmanlık uygulaması. [içinde] A. Ayten, M. Koç & N. Tınaz (ed.), Manevi danışmanlık ve rehberlik-1. Dem Yayınları.
75. Scheeringa, M. S., Zeanah, C. H., Myers, L., & Putnam, F. W. (2011). PTSD in children and adolescents: Toward an empirically based algorithm. Depression and Anxiety, 28(9), 770–782.
76. Söylev, Ö. (2015). Psikolojik yardım hizmetleri bağlamında Türkiye’de dinî danışma ve rehberlik. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 1(2), 287–308.
77. Su, M. (2024). Gençlere yönelik manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri: Manevi danışmanların perspektifinden nitel bir araştırma. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 10, 131–154.
78. Tanaka, E., Tsutsumi, A., Kawakami, N., Kameoka, S., Kato, H., & You, Y. (2016). Long-term psychological consequences among adolescent survivors of the Wenchuan earthquake in China: A cross-sectional survey six years after the disaster. Journal of Affective Disorders, 204, 255–261.
79. Tanhan, F., & Mukba, G. (2015). Depreme ilişkin algının deprem yaşayan ilköğretim öğrencilerinin görüşlerine dayalı olarak incelenmesi. International Journal of Human Sciences, 12(2), 1581–1601.
80. Taşkın, H. H. (2019). Lise öğrencilerindeki akademik başarı ve sınav kaygısı ile manevi danışmanlık ve rehberlik ilişkisi. (Yüksek lisans tezi).Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
81. Tekin, C. (2024). Çocuk ceza infaz kurumlarında din eğitimi ve manevi rehberlik. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 8(4), 731–758.
82. Temiz, Y. E. (2025). 6 Şubat Kahramanmaraş depremlerini yaşayan üniversite öğrencilerinde deprem korkusu, dindarlık ve umutsuzluk ilişkisi. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27(1), 92–111.
83. Temiz, Y. E. (2025). İnsanın acizliği, Tanrı’nın kudreti: Deprem sonrası, dinî başa çıkma, dinî tutum ve deprem korkusu arasındaki ilişkiler. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(2), 61-92.
84. Thompson, M. P., & Vardemon, P. (1997). The role of religion in coping with the loss of a family member to homicide. Journal for the Scientific Study of Religion, 36(1), 44–51.
85. Toprak, Y. (2025). Manevi-dinî içerikli yaşam amaçları grup rehberliğinin ergenlerin kimlik gelişimi ve iyi oluş düzeylerine etkisi. (Doktora tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
86. Tosun, M. (2023). Deprem deneyimi yaşamış bireylerde dinî başa çıkma. [içinde] 1. Uluslararası Deprem Araştırmaları Kongre Kitabı, (ss. 52–75). Akademi.
87. Tuncay, T. (2004). Afetlerde sosyal hizmet: 1999 yılı Marmara ve Bolu-Düzce depremleri sonrasında gerçekleştirilen sosyal hizmet uygulamaları. Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
88. Ulusal meslek standartları. (2019). Resmî Gazete (Sayı: 30929). https://www.resmigazete.gov.tr, (25 Ekim 2019).
89. Yağlı Soykan, N. (2024). Doğal afet sonrası travma, yas ve dini başa çıkma: Kahramanmaraş depremi üzerine nitel bir araştırma. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(26), 511-552.
90. Yalvaç Arıcı, H. (2024). Gençlerde sosyal medya bağımlılığına yönelik manevi danışmanlık müessesesi. Diyanet İlmi Dergi, 60(1), 377–410.
91. Yalvaç Arıcı, H., & Arıcan, S. (2022). Sosyal medyanın etkilerine yönelik manevi danışmanlık eğitim ihtiyaç analizi. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(1), 263–302.
92. Yargıç, İ., Özcan, H., Gürdal, S., Gürer, C., ve Özer, S. (2012). Çocukluk çağı travmalarının intihar girişimi ve kendine zarar verme davranışı ile ilişkisi. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 13(4), 277–284.
93. Yazıcı, C. (2023). Kolorektal kanser cerrahisi geçirmiş hastalarda dinî başa çıkma tarzları ve umutsuzluk arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). İnönü Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
94. Yıldırım, S. (2024). 6 Şubat depremi sonrasında manevi danışmanlık hizmetleri: Kırşehir örneği. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 28(2), 547–557.
95. Yılmaz, M. (2018). Korunmaya muhtaç gençlere yönelik manevi destek çalışmalarında fırsatlar ve zorluklar. [içinde] Manevi danışmanlık ve rehberlik-2, (ss. 169–186). Dem Yayınları.
96. Yılmaz, S. B. (2022). Ergenlere yönelik manevi danışmanlık ve rehberlik. [içinde] F. Tanhan (ed.), Psikolojik danışmada güncel konular, (ss. 146–156). Palme Yayınevi.