Türkiye’de Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Literatüründe Kavramsal Çeşitlilik ve Uygulama Sorunu

Abstract

Bu makale, Türkiye’de manevi danışmanlık ve rehberlik literatüründe kullanılan temel kavramların kaynaklarını, aktarım biçimlerini ve uygulama alanına yansıyan kavramsal çeşitlilik örüntülerini doküman temelli bir değerlendirme çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın hareket noktası, Batı literatüründe ‘pastoral care, pastoral counseling, spiritual care ve spiritual counseling’ gibi kavramların Hıristiyan teolojisi, sekülerleşme, psikoloji ve kurumsal bakım pratikleri içinde geçirdiği dönüşümün Türkiye’de dini danışmanlık, dini rehberlik, manevi danışmanlık ve rehberlik kavramlarıyla ne ölçüde tutarlı biçimde karşılandığı sorusudur. Bu kapsamda 2000-2025 yılları arasında alanda hazırlanmış yüksek lisans ve doktora tezleri ile makaleler incelenmiş; kavramların kullanım sıklığı, bilim dallarına göre dağılımı, konu yönelimleri ve kurumsal uygulama alanları birlikte değerlendirilmiştir. Makale, kavramların yalnızca çeviri karşılıkları üzerinden değil, onları üreten tarihsel, kültürel, teolojik ve kurumsal bağlamlar üzerinden okunması gerektiği varsayımına dayanmaktadır. Bulgular, Türkiye’de ‘manevi danışmanlık ve rehberlik’ kavramının akademik literatürde daha baskın biçimde kullanıldığını; ancak ‘dini danışmanlık, dini rehberlik ve manevi rehberlik’ gibi yakın kavramlarla birlikte oluşan kavramsal çeşitliliğin teorik sınırlar bakımından yeterince belirginleşmediğini göstermektedir. Literatürün ağırlıklı olarak ceza infaz kurumları, hastaneler, öğrenci yurtları, sosyal hizmet kurumları ve Diyanet İşleri Başkanlığı merkezli uygulama alanlarına yönelmesi, buna karşılık kavramsal ve kuramsal çalışmaların sınırlı kalması, alanın teorik zemini ile uygulama boyutu arasında belirgin bir mesafe oluşmasına neden olmaktadır. Bu mesafe, akademik üretimin uygulama ihtiyaçlarını yeterince besleyememesi ve saha tecrübesinin teorik dile dönüştürülememesi bakımından önem taşımaktadır. Din psikolojisi ve din pedagojisi disiplinlerinin alana güçlü katkılar sunduğu; ancak bu disiplinlerin yöntemsel sınırları, çalışma alanları ve ortak üretim imkânlarının daha açık biçimde tanımlanması gerektiği görülmektedir. Ayrıca kavramların birbirinin yerine kullanılması, yalnızca sistematikleşmemiş bir kavramsal çeşitlilik üretmemekte; mesleki kimlik, görev tanımı, yetkinlik sınırı, eğitim programı ve uygulama standardı açısından da kurumsallaşmayı zayıflatan sonuçlar doğurmaktadır. Sonuç olarak makale, Türkiye bağlamında manevi danışmanlık ve rehberlik kavramının daha kapsayıcı bir çerçeve sunduğunu; buna rağmen alanın sağlıklı biçimde kurumsallaşabilmesi için terminolojik standartlaşma, teorik derinleşme, uygulama birliği, mesleki görev tanımı ve disiplinler arası iş birliğinin güçlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Keywords

• Manevi danışmanlık ve rehberlik
• Terminolojik standartlaşma
• Kavramsal çeşitlilik
• Dini danışmanlık
• Uygulama sorunu

Conceptual Diversity and the Problem of Practice in the Spiritual Counseling and Care Literature in Türkiye

Abstract

This article examines the sources, transfer patterns, and practice-related manifestations of conceptual diversity in the spiritual counseling and care literature in Türkiye within a document-based framework. The point of departure is the question of how concepts such as pastoral care, pastoral counseling, spiritual care, and spiritual counseling, which have undergone transformation within Christian theology, secularization, psychology, and institutional care practices in Western literature, have been examined in Türkiye within the concepts of religious counseling, religious guidance, spiritual counseling, and spiritual guidance. In this context, master’s theses, doctoral dissertations, and articles produced in the field between 2000 and 2025 were examined; the frequency of conceptual use, distribution across academic disciplines, thematic orientations, and institutional practice areas were evaluated together. The article is based on the assumption that these concepts should be interpreted not merely as translation equivalents, but through the historical, cultural, theological, and institutional contexts that produced them. The findings show that the concept of spiritual counseling and care is used more prominently in the Turkish academic literature; however, the conceptual diversity formed around adjacent concepts such as religious counseling, religious guidance, and spiritual guidance remains insufficiently clarified in terms of theoretical boundaries. The literature is oriented toward practice areas centered on correctional institutions, hospitals, student dormitories, social service institutions, and the Presidency of Religious Affairs, whereas conceptual and theoretical studies remain limited. This tendency creates a noticeable gap between the theoretical foundation of the field and its practical dimension. This gap is significant because academic production does not sufficiently support practical needs, and field experience is not adequately translated into theoretical language. The disciplines of Psychology of Religion and Religious Education make strong contributions to the field; however, their methodological boundaries, areas of inquiry, and possibilities for joint scholarly production need to be defined more clearly. In addition, the interchangeable use of concepts produces not only unsystematized conceptual diversity, but also consequences that weaken institutionalization in terms of professional identity, job description, competence limits, training programs, and practice standards. Consequently, the study argues that the concept of spiritual counseling and care offers a more inclusive framework in the Turkish context; nevertheless, the healthy institutionalization of the field requires terminological standardization, theoretical deepening, practice unity, professional role definition, and interdisciplinary collaboration.

Keywords

• Spiritual counseling and care
• Terminological standardization
• Conceptual diversity
• Religious counseling
• Problem of practice

References

1. Altaş, N. (2000). Dini danışmanlığın teorik temelleri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 41, 327-350.
2. Altaş, N. (2000). Dini danışmanlığın teorik temelleri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 41, 327-350.
3. Altaş, N. (2017). Din hizmetleri ve dini danışmanlık ilişkisi. [içinde] ed. N. Altaş, & M. Köylü. Dini danışmanlık ve din hizmetleri (ss. 13-30). Dem Yayınları.
4. Altaş, N. (2017). Din hizmetleri ve dini danışmanlık ilişkisi. [içinde] ed. N. Altaş, & M. Köylü. Dini danışmanlık ve din hizmetleri (ss. 13-30). Dem Yayınları.
5. Altaş, N. (1997). Hastanelerde din ve moral hizmetleri. (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
6. Altaş, N. (1997). Hastanelerde din ve moral hizmetleri. (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. APA Dictionary of Psychology. (2008). American Pshychological Associatıon: https://dictionary.apa.org/guidance. (Erişim: Şubat 2024).
8. APA Dictionary of Psychology. (2008). American Pshychological Associatıon: https://dictionary.apa.org/guidance. (Erişim: Şubat 2024).

9. Aten, J., & O’Grady, K. (2012). The psychology of religion and spirituality for clinicians. Routledge.
10. Aten, J., & O’Grady, K. (2012). The psychology of religion and spirituality for clinicians. Routledge.
11. Balıkçı, A. B. (2025). Diyanet işleri başkanlığının gençlik alanında yaptığı manevi danışmanlık hizmetlerinin din eğitimi açısından incelenmesi: Üniversite öğrencileri örneği. (Doktora Tezi). Yalova Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
12. Balıkçı, A. B. (2025). Diyanet işleri başkanlığının gençlik alanında yaptığı manevi danışmanlık hizmetlerinin din eğitimi açısından incelenmesi: Üniversite öğrencileri örneği. (Doktora Tezi). Yalova Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
13. Baygeldi, M. R. (2018). Türkiye’de modern sorunlara dini bir çözüm olarak manevi danışmanlık uygulaması mevcut durum ve öneriler. SETA Analiz.
14. Baygeldi, M. R. (2018). Türkiye’de modern sorunlara dini bir çözüm olarak manevi danışmanlık uygulaması mevcut durum ve öneriler. SETA Analiz.
15. Bergson, H. (2011). Metafiziğe giriş. (çev. A. Altınörs) Paradigma Yayıncılık.
16. Bergson, H. (2011). Metafiziğe giriş. (çev. A. Altınörs) Paradigma Yayıncılık.
17. Bozkaya, T. (2023). Pozitif psikoloji bağlamında din eğitimi temelli manevi danışmanlık ve rehberlik: Sivas GSB yurtlarında kalan kız öğrenciler örneği. (Doktora Tezi). Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Bozkaya, T. (2023). Pozitif psikoloji bağlamında din eğitimi temelli manevi danışmanlık ve rehberlik: Sivas GSB yurtlarında kalan kız öğrenciler örneği. (Doktora Tezi). Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Carey, L. B. & Cohen, J. (2015). Pastoral and spiritual care. [içinde] ed. H. Have Encyclopaedia of global bioethics, 1-14.
20. Carey, L. B. & Cohen, J. (2015). Pastoral and spiritual care. [içinde] ed. H. Have Encyclopaedia of global bioethics, 1-14.
21. Carron. R, C. (2011). Development of a conceptual nursing model for the implementation of spiritual care in adult primary. AANP, 23(10) 552-560.
22. Carron. R, C. (2011). Development of a conceptual nursing model for the implementation of spiritual care in adult primary. AANP, 23(10) 552-560.
23. Cimete, G. (2002). Yaşam sonu bakım: Ölümcül hastalarda bütüncül bakım. Nobel Kitabevi.
24. Cimete, G. (2002). Yaşam sonu bakım: Ölümcül hastalarda bütüncül bakım. Nobel Kitabevi.
25. Clark, V. H. (2004). İman problemi, birey ve din din psikolojisinde yeni arayışlar. (çev. A. R. Aydın) İnsan Yayınları.
26. Clark, V. H. (2004). İman problemi, birey ve din din psikolojisinde yeni arayışlar. (çev. A. R. Aydın) İnsan Yayınları.
27. Clinebell, H. (1984). Basic types of pastoral care & counseling: resources for the ministry of healing & growth. Abingdon Press.
28. Clinebell, H. (1984). Basic types of pastoral care & counseling: resources for the ministry of healing & growth. Abingdon Press.
29. Clinebell, H.(1990). Pastoral counseling movement. [içinde] Dictionary of pastoral care and counseling. ed. Rodney J. Hunter. Abingdon Press.
30. Clinebell, H.(1990). Pastoral counseling movement. [içinde] Dictionary of pastoral care and counseling. ed. Rodney J. Hunter. Abingdon Press.
31. Coşkun, F. (2022). Dünden bugüne manevi danışmanlık ve rehberlik. İlâhiyât: Akademik Araştırmalar Yıllığı, 5, 71-91.
32. Coşkun, F. (2022). Dünden bugüne manevi danışmanlık ve rehberlik. İlâhiyât: Akademik Araştırmalar Yıllığı, 5, 71-91.
33. Çatma, L. & Söylev, Ö. F. (2024). Manevi bakım ve danışmanlığın teolojik temeli olarak çoban metaforu üzerine dinler arası karşılaştırmalı bir inceleme. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 9(2), 408-432.
34. Çatma, L. & Söylev, Ö. F. (2024). Manevi bakım ve danışmanlığın teolojik temeli olarak çoban metaforu üzerine dinler arası karşılaştırmalı bir inceleme. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 9(2), 408-432.
35. Demir, A. (2009). Ceza ve infaz kurumlarında din eğitimi. Diyanet İlmi Dergi, 15(29), 37-60.
36. Demir, A. (2009). Ceza ve infaz kurumlarında din eğitimi. Diyanet İlmi Dergi, 15(29), 37-60.
37. DİB Strateji, G. (2023). Strateji gelistirme www. diyanet.gov.tr: https://stratejigelistirme.diyanet.gov.tr. (Erişim: 2025).
38. DİB Strateji, G. (2023). Strateji gelistirme www. diyanet.gov.tr: https://stratejigelistirme.diyanet.gov.tr. (Erişim: 2025).
39. Dini Kavramlar Sözlüğü. (2010). ‘İrşad’ maddesi. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
40. Dini Kavramlar Sözlüğü. (2010). ‘İrşad’ maddesi. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
41. Doğan, R. (2020). Prof. Dr. Beyza Bilgin ve din eğitimine katkıları. Dini Araştırmalar, 23(58), 27-50.
42. Doğan, R. (2020). Prof. Dr. Beyza Bilgin ve din eğitimine katkıları. Dini Araştırmalar, 23(58), 27-50.
43. Düzgüner, S. (2018). Nerden çıktı bu maneviyat, manevi bakımın temellerine ilişkin kültürlerarası bir analiz. [içinde] ed. A. Ayten & M. Koç & N. Tınaz, Manevi danışmanlık ve rehberlik-1. (ss. 26-36). Dem Yayınları.
44. Düzgüner, S. (2018). Nerden çıktı bu maneviyat, manevi bakımın temellerine ilişkin kültürlerarası bir analiz. [içinde] ed. A. Ayten & M. Koç & N. Tınaz, Manevi danışmanlık ve rehberlik-1. (ss. 26-36). Dem Yayınları.
45. Ekşi, H. & Kaya, Ç. (2016). Manevi yönelimli psikoterapi ve psikolojik danışma. Kaknüs Yayınları.
46. Ekşi, H. & Kaya, Ç. (2016). Manevi yönelimli psikoterapi ve psikolojik danışma. Kaknüs Yayınları.
47. Frankl, V. (2022). İnsanın anlam arayışı. (çev. S. Budak). Okyanus Yayıncılık.
48. Frankl, V. (2022). İnsanın anlam arayışı. (çev. S. Budak). Okyanus Yayıncılık.
49. Gündüz, B. (2014). Öğrenci kişilik hizmetleri ve rehberlik. [içinde] ed. E. Deniz & A. Erözkan. Psikolojik danışma ve rehberlik. Maya Akademi.
50. Gündüz, B. (2014). Öğrenci kişilik hizmetleri ve rehberlik. [içinde] ed. E. Deniz & A. Erözkan. Psikolojik danışma ve rehberlik. Maya Akademi.
51. Hoshi, M. (2008). Self-transcendence, vulnerability, and well-being in hospitalized japanese. (Doktora Tezi). The University of Arizona.
52. Hoshi, M. (2008). Self-transcendence, vulnerability, and well-being in hospitalized japanese. (Doktora Tezi). The University of Arizona.
53. https://dictionary.cambridge.org/tr/ingilizce (Erişim: 18.02.2024).
54. https://dictionary.cambridge.org/tr/ingilizce (Erişim: 18.02.2024).
55. Kaplan, H. (2016). Çocuk evlerinde uygulanan dini rehberlik hizmetlerinin din görevlileri ve ev sorumluları açısından değerlendirilmesi: Çanakkale örneği. (Yüksek Lisans Tezi). Çanakkale 18 Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
56. Kaplan, H. (2016). Çocuk evlerinde uygulanan dini rehberlik hizmetlerinin din görevlileri ve ev sorumluları açısından değerlendirilmesi: Çanakkale örneği. (Yüksek Lisans Tezi). Çanakkale 18 Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
57. Karaca, F. (2010). Din hizmetlerinde dini danışmanlık ve rehberlik. (Yüksek Lisans Tezi) Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
58. Karaca, F. (2010). Din hizmetlerinde dini danışmanlık ve rehberlik. (Yüksek Lisans Tezi) Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
59. Karlık, Z. & Kula, N. (2022). Manevi danışmanlık ve rehberlikte krize müdahale yaklaşımları. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 5, 99-128.
60. Karlık, Z. & Kula, N. (2022). Manevi danışmanlık ve rehberlikte krize müdahale yaklaşımları. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 5, 99-128.
61. Kepçeoğlu, M. (1994). Psikolojik danışma ve rehberlik. Özerler Matbaası.
62. Kepçeoğlu, M. (1994). Psikolojik danışma ve rehberlik. Özerler Matbaası.
63. Kılınçer, H. (2017). Manevi danışmanlık ve rehberlik (mdr) üzerine: Psikoloji, ilahiyat ve tıp alanlarında maneviyat algısı üzerine. [içinde] A. Ayten. Manevi danışmanlık ve rehberlik: Teori ve uygulama alanları (ss. 19-60). DEM Yayınları.
64. Kılınçer, H. (2017). Manevi danışmanlık ve rehberlik (mdr) üzerine: Psikoloji, ilahiyat ve tıp alanlarında maneviyat algısı üzerine. [içinde] A. Ayten. Manevi danışmanlık ve rehberlik: Teori ve uygulama alanları (ss. 19-60). DEM Yayınları.
65. Koç, M. (2021). Türk din psikolojisinin kurucusu: Bedi Ziya Egemen üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 4, 155-209.
66. Koç, M. (2021). Türk din psikolojisinin kurucusu: Bedi Ziya Egemen üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 4, 155-209.
67. Korkut, F. (2004). Okul temelli önleyici rehberlik ve psikolojik danışma. Anı Yayıncılık.
68. Korkut, F. (2004). Okul temelli önleyici rehberlik ve psikolojik danışma. Anı Yayıncılık.
69. Lartey, E. Y. (2003). In living color: An intercultural approach to pastoral care and counseling. Jessica Kingsley Publisher.
70. Lartey, E. Y. (2003). In living color: An intercultural approach to pastoral care and counseling. Jessica Kingsley Publisher.
71. Longman-Metro Büyük İngilizce Türkçe Sözlük (2008). Serhat Yayınları.
72. Longman-Metro Büyük İngilizce Türkçe Sözlük (2008). Serhat Yayınları.
73. McClure, B. (2011). Pastoral Care. [içinde] Practical theology, ed. Bonnie J. Miller-McLemore. (ss. 269-278). Wiley Blackwell.
74. McClure, B. (2011). Pastoral Care. [içinde] Practical theology, ed. Bonnie J. Miller-McLemore. (ss. 269-278). Wiley Blackwell.
75. Mitchell, M. G. & Gibson Robert L. (2016). Psikolojik danışma ve rehberlik. (çev. S. Doğan) Nobel Yayıncılık.
76. Mitchell, M. G. & Gibson Robert L. (2016). Psikolojik danışma ve rehberlik. (çev. S. Doğan) Nobel Yayıncılık.
77. Nazlı, S. (2005). Kapsamlı gelişimsel rehberlik ve psikolojik danışma programları. Anı Yayıncılık.
78. Nazlı, S. (2005). Kapsamlı gelişimsel rehberlik ve psikolojik danışma programları. Anı Yayıncılık.
79. Nelson, R. (1983). Danışma psikolojisi kuramları. (çev. F. Akkoyun) Cassel Education Ltd.
80. Nelson, R. (1983). Danışma psikolojisi kuramları. (çev. F. Akkoyun) Cassel Education Ltd.
81. Ok, Ü. (2014). Dini danışmanlık: Tanımı ve tarihi. [içinde] ed. N. Altaş & M. Köylü. Dini danışmanlık ve din hizmetleri (ss. 35-54). Ensar Neşriyat.
82. Ok, Ü. (2014). Dini danışmanlık: Tanımı ve tarihi. [içinde] ed. N. Altaş & M. Köylü. Dini danışmanlık ve din hizmetleri (ss. 35-54). Ensar Neşriyat.
83. Özaydın, M. & Ceylan, Y. (2020). Manevi/dini danışmanlıkta değer algısı. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16, 284-301.
84. Özaydın, M. & Ceylan, Y. (2020). Manevi/dini danışmanlıkta değer algısı. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16, 284-301.
85. Özdoğan, Ö. (2006). İnsanı anlamaya yönelik bir yaklaşım: Pastoral psikoloji. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47(2) 127-141.
86. Özdoğan, Ö. (2006). İnsanı anlamaya yönelik bir yaklaşım: Pastoral psikoloji. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47(2) 127-141.
87. Söylev, Ö. F. (2013). Yerleşik irşat usullerini uygulamada ortaya çıkan sorunlar ve dinî danışma ve rehberlik üzerine bir inceleme. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 22(1), 179-202.
88. Söylev, Ö. F. (2013). Yerleşik irşat usullerini uygulamada ortaya çıkan sorunlar ve dinî danışma ve rehberlik üzerine bir inceleme. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 22(1), 179-202.
89. Söylev, Ö. F. (2014). Türkiye’de dini danışma ve rehberlik alanları, imkânları ve yöntemleri. (Doktora Tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
90. Söylev, Ö. F. (2014). Türkiye’de dini danışma ve rehberlik alanları, imkânları ve yöntemleri. (Doktora Tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
91. Strunk, O. (1993). A prolegomenon to a history of pastoral counseling clinical handbook of pastoral counseling. Paulist Press.
92. Strunk, O. (1993). A prolegomenon to a history of pastoral counseling clinical handbook of pastoral counseling. Paulist Press.
93. Tan, H. (1992). Psikolojik danışma ve rehberlik. Meb Yayınları.
94. Tan, H. (1992). Psikolojik danışma ve rehberlik. Meb Yayınları.
95. Uğurlu, H. S. (2017). Dinî danışmanlık eğitimi: Amerika örneği ve Türkiye gereksinim çözümlemesi üzerine nitel bir araştırma. (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
96. Uğurlu, H. S. (2017). Dinî danışmanlık eğitimi: Amerika örneği ve Türkiye gereksinim çözümlemesi üzerine nitel bir araştırma. (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
97. Varlı, N. (2019). Erken dönem İslam âlimlerinin psikolojiye katkıları: Akıl, nefs, ruh kavramları. Antakiyat/Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2(1), 67-89.
98. Varlı, N. (2019). Erken dönem İslam âlimlerinin psikolojiye katkıları: Akıl, nefs, ruh kavramları. Antakiyat/Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2(1), 67-89.
99. Wicks, R. (1993). Clinical handbook of pastoral counseling. Paulist Press.
100. Wicks, R. (1993). Clinical handbook of pastoral counseling. Paulist Press.