Sivil Toplum ve İslam: Yaklaşımlar ve Tartışmalar

Öz

Sivil toplum kavramı, tarihsel süreç içerisinde Batı siyasal geleneğinde ortaya çıkmış ve şekillenmiştir. Ancak, zaman içerisinde kültürel, ekonomik, toplumsal, siyasal etkenler sebebiyle farklı kuramsal içerikler kazanmış ve evrensel ölçekte tartışılan bir kavram olmuştur. Özellikle demokrasi, hukuk devleti, çoğulculuk ve temel hak ve hürriyetler kavramlarıyla birlikte anılması kavram üzerinde ayrıntılı inceleme yapılmasını gerektirmektedir. Ancak, kavramın farklı yorumlanması, muğlaklığı ve değişkenliği, onun Batı dışı toplumlarda özellikle de İslam geleneğinde nasıl yorumlanacağı sorusunu da beraberinde getirmiştir. Bu bağlamda, çalışma İslam ve sivil toplum ilişkisini “vardır” veya “yoktur” ikiliğinin ötesine taşıyarak literatürde öne çıkan yaklaşımları sistematik bir biçimde sınıflandırmayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda öncelikle Antik Yunan’dan günümüze kadar kavramın Batıda gelişimi ele alınmış ve bu temel üzerine İslam geleneğinde sivil toplumun mümkün olmadığını savunan, kavramın İslam toplumlarına uyarlanabileceğini ileri süren ve sivil toplumun İslam’ın yapısında halihazırda mevcut olduğunu iddia eden yaklaşımlar ayrıntılarıyla incelenmiştir. Nitel araştırma yöntemi ve doküman incelemesi esas alınarak yürütülen çalışma sonucunda, İslam ve sivil toplum tartışmalarının, sivil toplum kavramına farklı İslam bakış açılarıyla yüklenen farklı anlamlardan beslendiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu nedenle, İslam düşüncesinde sivil toplumun tek bir biçimde varlığını ya da yokluğunu ortaya koymaya çalışmak yerine, sivil toplum kavramının farklı içeriklerinin İslam düşünce geleneğinde farklı biçimlerde karşılık bulduğunu kabul eden daha geniş bir değerlendirme çerçevesinin, konuya ilişkin keskin ve indirgemeci yargıların aşılmasına katkı sağlayacağı değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sivil toplum
• İslam
• İslam düşüncesi
• Sivil toplum teorileri
• Devlet-sivil toplum ilişkileri

Civil Society and Islam: Approaches and Debates

Öz

The concept of civil society emerged and developed within the Western political tradition. Over time, however, it acquired different theoretical meanings under the influence of cultural, economic, social, and political factors; gradually became a concept debated on a global scale. Closely associated with democracy, the rule of law, pluralism, and fundamental rights, it remains a key concept in political and public law theory. At the same time, its diversity and ambiguity have raised the question of how civil society should be understood outside the Western context, particularly within the Islamic intellectual tradition. This study moves beyond the dichotomy of whether civil society exists in Islam by systematically examining the principal approaches in the literature. It first traces the historical development of the concept from Ancient Greece to the present and then analyses three main approaches: those arguing that civil society is incompatible with the Islamic tradition, those claiming that it can be adapted to Islamic societies, and those maintaining that it already exists within Islam. Based on qualitative research and document analysis, the study concludes that debates on Islam and civil society largely stem from the different meanings attributed to civil society together with the diversity of interpretations of Islamic thought. Rather than seeking a single definitive answer, argues that a broader analytical framework, recognising that different understandings of civil society may correspond to different interpretations of Islamic thought, provides a more balanced basis for evaluating the relationship between Islam and civil society and helps overcome rigid and reductionist interpretations.

Anahtar Kelimeler

• Civil society
• Islam
• Islamic Thought
• Civil society theories
• State-civil society relations

Kaynakça

1. Ağaoğulları M A, Kent Devletinden İmparatorluğa (İmge Kitabevi 2013)
2. Akad M, Vural Dinçkol B ve Bulut N, Genel Kamu Hukuku (Der Yayınları 2019)
3. Akil M İ, Oryantalizm ve Oryantalist Düşünce (Mercan Kitap 2023)
4. Aktay Y, ‘Doğu-Batı Ekseninde Sivil Toplum’ içinde Murat Şentürk ve Aynur Erdoğan (edr), Sivil Toplum Tartışmaları (Kaknüs Yayınları 2008)
5. Aktay Y, Postmodern Kavşakta Din ve Sivil Toplum (Tezkire Yayıncılık 2005)
6. Aktay Y, ‘Sivil Toplum ve Sıkıntıları: Oryantalizm, Şiddet, Vesaire…’ içinde Lütfi Sunar (ed), Sivil Toplum: Farklı Bakışlar (Kaknüs Yayınları 2005)
7. Aliyev B, ‘Ernest Gellner’in Marksizm, Sivil Toplum, İslam Karşılaştırmaları: Seküler Ümmet Problemi’ (2020) 2 [5] Din Araştırmaları 7
8. Applebaum A, ‘The Leninist Roots of Civil Society Repression’ (2015) 26 [4] Journal of Democracy 21 Aquinas T, ‘Commentary on the Ethics’ in Ralph Lerner and Muhsin Mahdi (eds), Medieval Political Philosophy: A Sourcebook (The Free Press 1963)

9. Arendt H, The Origins of Totalitarianism (Harcourt Brace & Company 1973)
10. Aristoteles, Politika (Mete Tunçay çev, Remzi Kitabevi 2010)
11. Ayubi N, Arap Dünyasında Din ve Siyaset, (Yavuz Alogan çev, Cep Kitapları 1993)
12. Barry N, ‘Sivil Toplum, Din ve İslam’ içinde Ömer Demir (ed), İslam, Sivil Toplum, Piyasa Ekonomisi (Liberte Yayınları 1999)
13. Beckman B, ‘Demokratikleşmeyi Açıklamak: Sivil Toplum Kavramı Üzerine Notlar’ içinde Elisabeth Özdalga ve Sune Persson (edr), Ahmet Fethi (çev), Sivil Toplum, Demokrasi ve İslam Dünyası (Tarih Vakfı Yurt Yayınları 1999)
14. Bulaç A, ‘Medine Vesikası Üzerine Tartışmalar I’ (1993) [47] Birikim 44
15. Bulaç A, ‘Osmanlı’da Yukarıdan Emredilen Modernleşme Projesi Sivil Hayatı Daraltan Ana Faktördür’ içinde Murat Şentürk ve Aynur Erdoğan (edr), Sivil Toplum Tartışmaları (Kaknüs Yayınları 2008)
16. Bulaç A, Din, Kent ve Cemaat: Fethullah Gülen Örneği (Ufuk Kitap 2008)
17. Cengiz K, Küçükkural Ö, Tol U ve Akşit B, ‘Türkiye ve Orta Doğu'da Sivil Toplum Tartışmaları’ içinde Lütfi Sunar (ed), Sivil Toplum ve Demokrasi (Kaknüs Yayınları 2005)
18. Çaha Ö, ‘İslam ve Sivil Toplum’ içinde Ömer Demir (ed), İslam, Sivil Toplum, Piyasa Ekonomisi (Liberte Yayınları 1999)
19. Çaha Ö, Açık Toplum Yazıları (Liberte Yayınları 2004)
20. Dalziel R, ‘Interest and Pressure Groups’ in Helmut K Anheier, Stefan Toepler and Regina List (eds), International Encyclopedia of Civil Society (Springer 2010)
21. Davies T, ‘Civil Society History VI: Early and Mid 20th Century’ in Helmut K Anheier, Stefan Toepler and Regina List (eds), International Encyclopedia of Civil Society (Springer 2010)
22. DeLue S M and Dale T M, Political Thinking, Political Theory and Civil Society (Routledge 2021)
23. Djalili M R and Kellner T, İran’ın Son İki Yüzyıllık Tarihi (Reşat Uzmen çev, Bilge Kültür Sanat 2021)
24. Ehrenberg J, ‘The History of Civil Society Ideas’ in Michael Edwards (ed), The Oxford Handbook of Civil Society (Oxford University Press 2011)
25. Ehrenberg J, Sivil Toplum: Bir Fikrin Eleştirel Tarihi (Koç Üniversitesi Yayınları 2022)
26. Eickelman D F and Anderson J W, New Media in the Muslim World: The Emerging Public Sphere (Indiana University Press 1999)
27. Erkan E, ‘Müslüman Toplumlarda Sivil Toplum İmkânı’ (2012) 12 [2] Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 195
28. Esposito J L and Voll J O, İslamiyet ve Demokrasi (Ahmet Fethi çev, Sarmal Yayınevi, İstanbul, 2011)
29. Esposito J L, Islam and Civil Society (European University Institute 2000)
30. Esposito J L, The Islamic Threat: Myth or Reality? (Oxford University Press 1992)
31. Esposito J L, What Everyone Needs to Know About Islam (Oxford University Press 2011)
32. Fârâbî, İdeal Devlet (Ahmet Arslan çev, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları 2016)
33. Friedrich C J and Brzezinski Z K, Totalitarian Dictatorship and Autocracy (Harvard University Press 1965) Gellner E, ‘The Importance of Being Modular’ in John Hall (ed), Civil Society: Theory, History, Comparison (Cambridge University Press 1995)
34. Gellner E, Spectacles and Predicaments: Essays in Social Theory (Cambridge University Press 1991) Gün T, ‘İslam’da ve Müslüman Doğu Toplumlarında Sivil Toplum ve Demokrasi Kavramına İlişkin Tartışmalar’ (2017) 4 [1] TESAM Akademi Dergisi 155
35. Hegel G W F, Anahatlarda Tüze Felsefesi ya da Doğal Hak ve Politik Bilim (Aziz Yardımlı çev, İdea Yayınevi 2013) Hegel G W F, Anahatlarda Tüze Felsefesi (Aziz Yardımlı çev, İdea Yayınevi 2004)
36. Hegel G W F, Tarih Felsefesi (Aziz Yardımlı çev, İdea Yayınevi 2006)
37. Kamali M, ‘Civil Society and Islam: A Sociological Perspective’, (2001) 42 [3] European Journal of Sociology 457 Klein A, ‘Civil Society Theory: Hegel’ in Helmut K Anheier, Stefan Toepler and Regina List (eds), International Encyclopedia of Civil Society (Springer 2010)
38. Klein A, ‘Civil Society Theory: Marx’ in Helmut K Anheier, Stefan Toepler and Regina List (eds), International Encyclopedia of Civil Society (Springer 2010)
39. Köker L, ‘Feodalite ve Siyasal Düşünce’ içinde Mehmet Ali Ağaoğulları ve Levent Köker (edr), İmparatorluktan Tanrı Devletine (İmge Kitabevi 2017)
40. Köker L, ‘Ortaçağa Doğru Hıristiyanlık ve Siyasal Düşünce’ içinde Mehmet Ali Ağaoğulları ve Levent Köker (edr), İmparatorluktan Tanrı Devletine (İmge Kitabevi 2017)
41. Kukathas C, ‘İslam, Demokrasi ve Sivil Toplum’ içinde Ömer Demir (ed), İslam, Sivil Toplum, Piyasa Ekonomisi (Liberte Yayınları 1999)
42. Locke J, A Letter Concerning Toleration and Other Writings, Mark Goldie (ed) (Liberty Fund 2010) Mardin Ş, Genel Hatlarıyla Modernleşme (Ensar Neşriyat 2001)
43. Marx K ve Engels F, Komünist Manifesto (Kemal Ülker çev, Versus Kitap 2012)
44. Marx K, ‘Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisine Katkı’ içinde Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi (Kenan Somer çev, Sol Yayınları 2016)
45. Marx K, Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi, (Kenan Somer çev, Sol Yayınları 2016)
46. Marx K, Yahudi Sorunu Üzerine (Burcu Denizci çev, Altıkırkbeş Yayınları 2015)
47. Molnár G, ‘Civil Society History I: Antiquity’ in Helmut K Anheier, Stefan Toepler and Regina List (eds), International Encyclopedia of Civil Society (Springer 2010)
48. Moussalli A S, ‘Modern Islamic Fundamentalist Discourses on Civil Society, Pluralism and Democracy’ in Augustus Richard Norton (ed), Civil Society and the Middle East, V 1 (Brill 1995)
49. Niyazi M, İslam Devlet Felsefesi (Ötüken Neşriyat 1989)
50. Parray T A, ‘Islamic Democracy or Democracy in Islam: Some Key Operational Democratic Concepts and Notions’ (2012) 2 [2] World Journal of Islamic History and Civilization 66
51. Powell F, ‘Civil Society History II: Medieval Period’ in Helmut K Anheier, Stefan Toepler and Regina List (eds), International Encyclopedia of Civil Society (Springer 2010)
52. Rayyis M Z, İslam’da Siyasi Düşünce Tarihi (İbrahim Sarmış çev, Nehir Yayınları, İstanbul, 1995) Said E W, Şarkiyatçılık: Batı’nın Şark Anlayışları (Metis Yayınları 2022)
53. Sajoo A B, Civil Society in the Muslim World: Contemporary Perspectives (IB Tauris 2002)
54. Sarıbay A Y, ‘İslami Politik Düşüncede Sivil Toplum: Bazı Kavramsal Sorunlar ve Bazı Çelişkiler’ içinde Murat Şentürk ve Aynur Erdoğan (edr), Sivil Toplum Kavramı Tartışmaları (Kaknüs Yayınları 2008)
55. Sarıbay A Y, ‘Türkiye’de Demokrasi ve Sivil Toplum’ içinde Fuat Keyman ve Ali Yaşar Sarıbay (edr), Küreselleşme, Sivil Toplum ve İslam (Vadi Yayınları 1998)
56. Sarıbay A Y, Postmodernite, Sivil Toplum ve İslam (Sentez Yayıncılık 2014)
57. Sariolghalam M, ‘Ortadoğu’da Sivil Toplum Umutları: Kültürel Engeller Üzerine Bir Çözümleme’ içinde Elisabeth Özdalga ve Sune Persson (edr), Ahmet Fethi (çev), Sivil Toplum, Demokrasi ve İslam Dünyası, (Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1999)
58. Shariati A, On the Sociology of Islam, (Hamid Algar çev, IHRC Publications 2017)
59. Sulek M, ‘Civil Society Theory: Aristotle’ in Helmut K Anheier, Stefan Toepler and Regina List (eds), International Encyclopedia of Civil Society (Springer 2010)
60. Sunar İ, ‘Sivil Toplum ve İslamiyet’ içinde Elisabeth Özdalga ve Sune Persson (edr), Ahmet Fethi (çev), Sivil Toplum, Demokrasi ve İslam Dünyası, (Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1999)
61. Şenel A, Siyasal Düşünceler Tarihi (Bilim ve Sanat Yayınları 2019)
62. Tibi B, ‘İslam Uygarlığında Sivil Toplumun Kültürel Dayanağı: İslam ve Demokrasi—Uygarlıklar Arasındaki Köprüler’ içinde Elisabeth Özdalga ve Sune Persson (edr), Ahmet Fethi (çev), Sivil Toplum, Demokrasi ve İslam Dünyası (Tarih Vakfı Yurt Yayınları 1999)
63. Tocqueville A de, Amerika’da Demokrasi I (Özcan Doğan çev, Doğu Batı Yayınları 2018)
64. Uludağ S, İslam-Siyaset İlişkileri (Dergâh Yayınları 2020)
65. Uygun O, İbn Haldun’un Toplum ve Devlet Kuramı (On İki Levha Yayıncılık 2019)
66. Walzer M, ‘The Idea of Civil Society: A Path to Social Reconstruction’ in E J Dionne Jr (ed), Community Works: The Revival of Civil Society in America (Brookings Institution Press 1998)
67. Weber M, ‘Batı Şehri’ içinde Ahmet Aydoğan (haz), Fırat Oruç (çev), Şehir ve Cemiyet (Weber–Tönnies–Simmel), (İz Yayıncılık 2005)
68. Zabcı F, ‘John Locke: Liberalizmin Düşüncedeki Öncüsü’ içinde Mehmet Ali Ağaoğulları (ed), Kral-Devletten Ulus-devlete (İmge Kitabevi 2017)