MÖ 3. binyılın sonu ve MÖ 2. binyılın başında Yakın Doğu'daki Medeniyetlerin Çöküşünün Yeniden Değerlendirilmesi

Abstract

Bu araştırma, MÖ 3. binyılın son çeyreği ile MÖ 2. binyılın başları arasında Doğu Akdeniz, Doğu Anadolu, Suriye-Mezopotamya ve Güney Kafkasya hattında meydana gelen belirgin iklimsel değişimleri ve söz konusu değişimlerin yerleşik toplumlar üzerindeki etkilerini ele almaktadır. Çalışma kapsamında farklı arkeolojik alanlardan elde edilen sediment örnekleri, polen verileri ile kararlı izotop analizleri bütüncül ve disiplinlerarası bir yaklaşımla değerlendirilmiş; böylece geçmiş çevresel ve iklimsel koşulların yeniden inşası hedeflenmiştir. Analiz sonuçları, MÖ 2500’lerden itibaren iklimde dalgalı bir seyrin izlendiğini, ancak MÖ 2200 dolaylarında tanımlanan 4.2 ka iklim olayı sırasında kuraklığın en yüksek düzeye ulaştığını ortaya koymaktadır. Bu dönemde gözlemlenen çevresel tahribatın yalnızca doğal iklim döngülerinin bir sonucu olmadığı; yoğun madencilik faaliyetlerine bağlı ormansızlaşma ve aşırı otlatma gibi insan kaynaklı (antropojenik) müdahalelerin ekolojik kırılganlığı önemli ölçüde artırdığı anlaşılmaktadır. Söz konusu iklimsel kriz, Akad İmparatorluğu ile Levant bölgesindeki büyük yerleşim merkezlerinin terk edilmesine, tarımsal üretim sistemlerinin çözülmesine ve nüfus yapısında köklü dönüşümlere neden olmuştur. Bu bağlamda, bölge topluluklarının değişen çevresel koşullara uyum sağlamak amacıyla yerleşik yaşam biçiminden uzaklaşarak yüksek yaylalara yönelen göçebe ve yarı-göçebe (pastoralist) stratejileri benimsedikleri görülmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, MÖ 2. binyılın başlarında yaşanan toplumsal ve ekonomik dönüşümlerin anlaşılmasında iklimsel verilerin yanı sıra insan-çevre etkileşiminin belirleyici bir unsur olduğunu ortaya koymaktadır.

Keywords

• İklimsel Değişim
• Kuraklık
• MÖ 2200 Olayı (4.2 ka olayı)
• Kültürel Çöküş

Reassessing the Collapse of Civilizations in the Near East at the End of the 3rd Millennium BC and the Beginning of the 2nd Millennium BC

Abstract

This research examines the significant climatic changes that occurred between the last quarter of the 3rd millennium BCE and the beginning of the 2nd millennium BCE in the Eastern Mediterranean, Eastern Anatolia, Syria-Mesopotamia, and South Caucasus regions, as well as the effects of these changes on settled societies. Within the scope of the study, sediment samples obtained from different archaeological sites, pollen data, and stable isotope analyses were evaluated using a comprehensive and interdisciplinary approach, with the aim of reconstructing past environmental and climatic conditions. The analysis results reveal that the climate fluctuated from 2500 BC onwards, but drought reached its peak during the 4.2 ka climate event defined around 2200 BC. It is understood that the environmental damage observed during this period was not solely the result of natural climate cycles; anthropogenic interventions such as deforestation and overgrazing associated with intensive mining activities significantly increased ecological vulnerability. This climatic crisis led to the abandonment of the Akkadian Empire and major settlement centers in the Levant region, the collapse of agricultural production systems, and fundamental changes in the population structure. In this context, it is seen that the communities in the region adopted nomadic and semi-nomadic (pastoralist) strategies, moving away from settled lifestyles and migrating to high plateaus in order to adapt to changing environmental conditions. Ultimately, this study demonstrates that, in addition to climatic data, human-environment interaction was a decisive factor in understanding the social and economic transformations that occurred in the early 2nd millennium BCE.

Keywords

• İklimsel Değişim
• Yakındoğu Arkeolojisi
• MÖ 2200 Olayı (4.2 ka olayı)
• Kültürel Çöküş
• Kuraklık

References

1. Abate, T. (1994). “Climate and the Collapse of Civilization”, BioScience Vol. 44, No. 8, 516-519.
2. Abay, E. (2007). “Southeastern Anatolia After the early Bronze Age: Collapse or Continuity? A Case Study from the Karababa Dam Area”, Sociétés Humaines et Changement Climatique À La Fin Du Troisième Millènaire: Une Crise A-T- Elle Eu Lieu En Haute Mésopotamie,Edt. Catherine Kuzucuoğlu ve Catherine Marro, Varia Anatolica XIX, 403-413.
3. Akhundov, T. (2004). “South Caucasus in the Neolithic and Early Bronze Age: The Question of Epochs and Periods”, Ancient Near Eastern Studies Supplement 12, A View from the Highlands Archaeological Studies in Honour of Charles Burney, Edt. Antonio Sagona, Peeters, 2004, 421-436.
4. Atalay, İ. (1992). Türkiye Coğrafyası, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir.
5. Atalay, İ. (1993). Türkiye Vejetasyon Coğrafyasına Giriş, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No. 19, İzmir.
6. Badalyan, R.S., Badalyan, P., ve Smith, A.T. (2009). “Periodization and Chronology of Southern Caucasia: From The Early Bronze Age Through The Iron III Period”, The Archaeology and Geography of Ancient Transcaucasia Societies Vol.1, The Foundations of Research and Regional Survey in the Tsaghkahovit Plain, Armenia, Smith, AT., Badalyan, R.S., Avetisyan (Edt.), Oriental Institute Publications vol. 134, Chicago, 33-94.
7. Biltekin, D., Eriş, K.K., Çağatay, M.N., Ön, S.A., Akkoca, D.B., (2018). “Late Pleistocene– Holocene Environmental Change in Eastern Turkey: Multi-Proxy Palaeoecological Data of Vegetation and Lake-Catchment Changes”, Journal of Quaternary Science 33(5), 575–585.
8. Butzer, K.W. (1997). “Environmental Archaeology”, The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, vol. II, 244-252.

9. Clarke, J., Brooks, N., Banning, E.B., vd. (2016). “Climatic changes and social transformations in the Near East and North Africa during the ‘long’ 4th millennium BC: A comparative study of environmental and archaeological evidence”, Quaternary Science Reviews 136, 96-121.
10. Collins, P.E.F., Rust, D.J., Bayraktutan, M.S., ve Turner, S.D. (2005). “Fluvial Stratigraphy and Palaeoenvironments in the Pasinler Basin, Eastern Turkey”, Quaternary International 140-141, 121-134.
11. Connor, S.E. ve Kvavadze, E.V. (2014). “Environmental Context of the Kura-Araxes Culture”, Paléorient, Pluridisciplinary Journal of Prehistory of Southwestern and Central Asia, 40,2, CNRS Editions, Paris, 11-22.
12. Connor, S., Sagona, A, (2007). “Environment and Society in the Late Prehistory of Southern Georgia, Caucasus”, Les Cultures du Caucase (VIe-IIIe millénaires avant notre ère): leurs relations avec le Proche-Orient, CNRS Editions 15, Paris, 21-36.
13. Danti, M.D. (2010). “Late Middle Holocene Climate and Northern Mesopotamia: Varying Cultural Responses to the 5.2 and 4.2 ka Aridification Events”, Climate Crises in Human History, Edt. A. Bruce Mainwaring, Robert Giegengack ve Claudio Vita-Finzi, The American Philisophical Society Press, 139-172.
14. Erdal, Y.S. (2011). “İkiztepe’de Kafa Yaralanmaları: Anadolu’dan Erken Bir Savaşın İzleri”, Önder Bilgi’ye Armağan Yazılar, Karadeniz’den Fırat’a Bilgi Üretimleri, Edt. Aliye Öztan ve Şevket Dönmez, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara, 2011, 159-190.
15. Fuensanta, J.G., Rothman, M.S., and Bucak, E., (1999). "1997 Salvage Excavations at Tilbeş Höyük", XX. Kazı Sonuçları Toplantısı, I. Cilt, Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi, Ankara, 207-218.
16. Haldon, J., Chase, A. F., Eastwood, W., Medina-Elizalde, M., Izdebski, A., Ludlow, F., Middleton, G., Mordechai, L., Nesbitt, J., and Turner II, B. L., (2020). “Demystifying Collapse: Climate, Environment, and Social Agency in Pre-Modern Societies”, Millennium17/1, 1-33.
17. Hazell, C.J., Pound, M.J. and Hocking, E.P. (2022). “High-Resolution Bronze Age Palaeoenvironmental Change in the Eastern Mediterranean: Exploring the Links between Climate and Societies”, Palynology, Taylor & Francis, 1-20.
18. Hüryılmaz, H. (2006). “Gökçeada-Yenibademli Höyük 2004 Yılı Kazıları”, 27. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1. Cilt, Kültür ve Turizm Bakanlığı Dösimm Basımevi, Ankara, 261-272.
19. Issar, A.S. and Zohar, M. (2007). Climate Change – Environment and History of the Near East 2 nd Edition, Springer-Verlag Berlin Heidelberg, New York.
20. Kayan, İ. (1987). “Arkeolojik Jeomorfoloji Açısından Yenişehir ve İznik Havzalarının Çevre Özellikleri”, V. Araştırma Sonuçları Toplantısı, II. Cilt, Ankara, 211-219.
21. Kuniholm, P.I. (1990). “Archaeological Evidence and Non-Evidence for Climatic Change”, Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences Vol. 330, No. 1615, The Earth's Climate and Variability of the Sun Over Recent Millennia: Geophysical, Astronomical and Archaeological Aspect, 645-655.
22. Kuzucuoğlu, C. (2007). “Climatic and Environmental Trends during the Third Millennium B.C. in Upper Mesopotamia”, Sociétés humaines et changement climatique à la fin du troisième millénaire: une crise a-t-elle eu lieu en Haute Mésopotamie? Actes du Colloque de Lyon, Varia Anatolica, 19, Istanbul: Institut Français d'Études Anatoliennes-Georges Dumézil, 459-480.
23. Laneri, N., Jalilov, B., Crescioli, L., Guarducci, G., Kneisel, J., Poulmarc’h M., Ricci, A. and Valentini, S., (2019). “GARKAP 2018: The First Season of the Azero-Italian Ganja Region Kurgan Archaeological Project in Western Azerbaijan”, ANES 56, 135-162.
24. Longford, C., Drinnan, A. and Sagona, A., (2009). “Archaeobotany of Sos Höyük, northeast Turkey”, Edt. A. Fairbairn, S. O’Connor, B. Marwick, New Directions in Archaeological Science 28, 121-136.
25. Massa, M. (2014). “Destructions, Abandonments, Social Reorganisation and Climatic Change in West and Central Anatolia at the End of the Third Millennium BC”, Regional Studies in Archaeology, Settlement Archaeology Symposium Series IV, Edt. B. Erciyas ve E. Sökmen, Ege Publisher, 105-123.
26. Melikishvili, G. and Lordkipanidze, O. (1989). Ocherki istorii Gruzii. Tom 1. Melikishvili, G. ve Lordkipanidze, O. (Eds.). Metzniereba Yayınları, Tiflis.
27. Messager, E., Belmecheri, S., Von Grafenstein, U., Nomade, S., Ollivier, V., Voinchet, P., Simon Puaud, Puaud, S., Courtin-Nomade, A., Guillou, H., Mgeladze, A., Dumoulin, J.P., Mazuy, A., ve Lordkipanidze, D., (2013). “Late Quaternary record of the vegetation and catchment-related changes from Lake Paravani (Javakheti, South Caucasus)”, Quaternary Science Reviews 77, 125-140.
28. Özdemir, H., Konyar, E., Ayman, İ., and Avcı, C. (2013). “Holosendeki Van Gölü Seviye Değişimleri ile Arkeolojik Bulguların Karşılaştırılması”, International Journal of Human Sciences 10/1, 959-992.
29. Özfırat, A. (2009). “Bozkurt Kurgan Mezarlığı Kazıları”, Belleten 73/268, 635-644.
30. Özfırat, A., (2019). “Kurgans in the Highlands of Eastern Anatolia: From the Kura-Araxes Period to the Urartian Kingdom”, Constraction Kurgans, Burial Mounds and Funerary Customs in the Caucasus and Eastern Anatolia durıng the Bronze and Iron Age, SANEM 4, Studies on the Ancient Near East And the Mediterranean, Roma, 91-104.
31. Parlıtı, U. and Akbaş, N. (2025). “Transkafkasya’nın MÖ 2. Binyıl Başlarına Tarihlenen Trialeti Kurgan Mezar Kültürü ve Anadolu’ya Yansımaları”, Akarsu, R., Has, A.C., and Yazar, K. Eds., Atatürk Üniversitesi Arkeoloji Bölümü 50. Yıl Anı Kitabı, Erzurum, 307-323.
32. Parlıtı, U. and Caner, E. (2021). “Geography and Climate on the Site Selection of Archaeological Settlements: Examples from Kura-Araxes Settlements in the Upper Euphrates-Malatya Basin”, Turkish Journal of Ancient Near Eastern Studies 3, 29-53.
33. Polívka, D. (2024). Kurgans and Burials of the Yamnaya Culture in South-Eastern Bulgaria, Univerzita Karlova, Filozofická fakulta, Ústav pro Klasickou archeologii, Bakalářská práce, Praha.
34. Polomè, E.C. (2005). “Marija Gimbutasí Kurgan Hypothesis and Indo-European Studies”, The Journal of Archaeomythology 1/1, 42-46.
35. Riehl, S., Pustovoytov, K.E., Weippert, H., Klett, S. ve Hole, F. (2014). “Drought stress variability in Ancient Near Eastern agricultural systems evidenced by δ13C in barley grain”, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS) 111/34, 12348-12353.
36. Roberts, C.N., Eastwood, W.J., Kuzucuoğlu, C., Fiorentino, G., & Caracuta, V. (2011). “Climatic, Vegetation and Cultural Change in the Eastern Mediterranean during the Mid-Holocene Environmental Transition”, The Holocene 21, 147–162.
37. Sagona, A. (1988). “Early Prehistoric Trans-Caucasus”, Images of the Ancient World, Edt. A.G. Sagona ve J.K. Zimmer, Melbourne, 33-42.
38. Sagona, A., (2000). “Sos Höyük and the Erzurum Region in Late Prehistory: A Provisional Chronology for Northeastern Anatolia”, H. Hauptmaan, C. Marro, eds., Chronologies des pays du Caucase et de l’Euphrate aux IVe-IIIe millénaires, Actes du Colloque d’Istanbul, 1θ-19 décembre 199κ, Institut Français d’Études Anatoliennes d’Istanbul, Varia Anatolica 11, De Boccard, Paris, 330-373.
39. Sagona, A., and Zimansky, P. (2009). Ancient Turkey, Routledge World Archaeology, Routledge, London ve New York.
40. Smith, A.T. (2009). “Historical and Anthropological Problems in the Archaeology of Southern Caucasia”, The Foundations of Research and Regional Survey in the Tsaghkahovit Plain, Armenia, The Archaeology and Geography of Ancient Transcaucasian Societies, Vol. 1, Edt. Adam T. Smith, Ruben S. Badalyan ve Pavel Avetisyan, Oriental Institute Publications, Vol. 134, Chicago, 21-31.
41. Sözer, A.N. (1974). "Erzurum Coğrafyası: Tabii ve Beşeri Özellikler", 50. Yıl Armağanı; Erzurum ve Çevresi Cilt. 1, 50. Yıl Armağanı; Erzurum ve Çevresi, Cilt. 1, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum, 27- 38.
42. Ur, J. (2015). “Urban Adaptations to Climate Change in Northern Mesopotamia”, Climate and Ancient Societies, Edt. Susanne Kerner ve Pernille Bangsgaard, Museum Tusculanum Press, University of Copenhagen, 69-95.
43. Weiss, H. (2015). “Megadrought, Collapse, and Resilience in the late 3rd Millennium BC Mesopotamia”, 2200 BC- Ein Klimasturz als Ursache für den Zerfall der Alten Welt?, Edt. Herausgeber Harald Meller, Helge Wolfgang Arz, Reinhard Jung und Roberto Risch, 7. Mitteldeutscher Archäologentag vom 23. bis 26. Oktober 2014 in Halle (Saale), Tagungen des Landesmuseums für Vorgeschichte Halle Band 12/I, 35-52.