Ünye Kırsalında Bir Osmanlı Vakfı: Abdülhalim Ağa Camii ve Kültürel Miras Değeri

This study examines the spatial and bureaucratic manifestations of Ottoman provincial organization through a micro-historical perspective, focusing on the Abdülhalim Ağa Mosque in the Kadılar neighborhood of Ünye. Based on the 1455 tahrir (land registry) records and the presence of military units, it is evident that the region was opened to strategic Turkmen settlement following the conquest; meanwhile, the recorded members of the ilmiye (learned) class prove that the settlement acquired the status of a judicial center (kaza) from an early stage. The toponymic designation “Kadılar” (Judges) and the “naib” (substitute judge) titles found in the 1642 avariz (extraordinary tax) records attest to the infiltration of the site’s judicial function into local collective memory. Field research findings, particularly the “Janissary-capped” (Yeniçeri Külahlı) tombstones, reflect the military-bureaucratic identity of the region, while the "rural complex" structure formed by the mosque, stone school, and water mill embodies the Ottoman social state tradition. Situated on a strategic mountain pass (râh-ı derbend), the structure functioned as a waystation (menzil), evolving from the traditional timber-frame (çantı) technique to masonry architecture, thereby synthesizing local traditions with Ottoman aesthetics. Ultimately, by synthesizing archival data with material culture remains, this study demonstrates that a local shrine serves as a corporate symbol representing 600 years of state tradition and the administrative-legal memory within the imperial landscape.

Bu çalışma, Ünye Kadılar Mahallesi’ndeki Abdülhalim Ağa Camii odağında, Osmanlı taşra teşkilatlanmasının mekânsal ve bürokratik tezahürlerini mikro-tarih perspektifiyle incelemektedir. 1455 tarihli tahrir kayıtları ve askeri bölüklerin varlığı, bölgenin fetihten itibaren stratejik bir Türkmen iskânına açıldığını; kaydedilen ilmiye sınıfı mensupları ise yerleşimin bir adalet merkezi (kaza) hüviyeti kazandığını kanıtlamaktadır. “Kadılar” isimlendirmesi ve Avarız kayıtlarındaki “naib” unvanları, mekanın adli fonksiyonunun yerel belleğe nüfuz ettiğini tescillemektedir. Saha araştırmalarında tespit edilen Yeniçeri Külahlı mezar taşları bölgenin askeri-bürokratik kimliğini; caminin taş mektep ve değirmenle oluşturduğu “kırsal külliye” yapısı ise sosyal devlet anlayışını yansıtmaktadır. Stratejik geçit yolu (râh-ı derbend) üzerindeki konumuyla bir menzil işlevi gören yapı, ahşap “çantı” tekniğinden kâgir mimariye evrilerek yerel gelenekle Osmanlı estetiğini birleştirmiştir. Sonuç olarak çalışma, arşiv verileri ve maddi kültür kalıntılarını sentezleyerek, yerel bir mabedin 600 yıllık devlet geleneğini ve imparatorluk coğrafyasındaki idari-hukuki hafızayı temsil eden kurumsal bir sembol olduğunu ortaya koymaktadır.