Ünye Kırsalında Bir Osmanlı Vakfı: Kadılar Abdülhalim Ağa Camii ve Kültürel Miras Değeri

This study examines the spatial and bureaucratic manifestations of Ottoman provincial administration through a microhistorical analysis centered on the Abdülhalim Ağa Mosque in the Kadılar quarter of Ünye. Drawing upon the 1455 tahrir registers and evidence concerning the presence of military units, the study argues that the region was opened to a strategically planned Turkmen settlement following the Ottoman conquest. The recorded members of the ilmiye class further indicate that the settlement acquired the character of a judicial center (kaza) at an early stage. The place name “Kadılar” (“Judges”) and the references to naibs (deputy judges) in the avarız registers demonstrate the lasting imprint of the area's judicial function on local memory. Fieldwork findings, particularly the Janissary-style tombstones identified in the vicinity, reveal the military and bureaucratic character of the settlement. Likewise, the complex formed by the mosque, the stone school, and the mill reflects the provision of public and social services within the Ottoman provincial system. Located on a strategic route known as a râh-ı derbend, the structure also functioned as a menzil (waystation) serving communication and transportation networks. Architecturally, the mosque represents a transition from the traditional timber-built çantı technique to masonry construction, combining local building traditions with elements of Ottoman architectural culture. By integrating archival evidence with material cultural remains, this study demonstrates that the Abdülhalim Ağa Mosque functioned not merely as a place of worship but also as an institutional symbol reflecting the administrative, judicial, and social memory of the Ottoman state from the early modern period to the present.

Bu çalışma, Ünye Kadılar Mahallesi’ndeki Abdülhalim Ağa Camii odağında, Osmanlı taşra teşkilatlanmasının mekânsal ve bürokratik tezahürlerini mikro-tarih perspektifiyle incelemektedir. 1455 tarihli tahrir kayıtları ve askeri bölüklerin varlığı, bölgenin fetihten itibaren stratejik bir Türkmen iskânına açıldığını; kaydedilen ilmiye sınıfı mensupları ise yerleşimin erken dönemde bir adalet merkezi (kaza) niteliği kazandığını göstermektedir. “Kadılar” isimlendirmesi ve Avarız kayıtlarındaki “naib” unvanları, mekânın adli fonksiyonunun yerel bellekte kalıcı izler bıraktığını ortaya koymaktadır. Saha araştırmalarında tespit edilen Yeniçeri Külahlı mezar taşları bölgenin askerî ve bürokratik kimliğini yansıtırken, caminin taş mektep ve değirmenle oluşturduğu “kırsal külliye” yapısı Osmanlı'nın kamusal hizmet ve sosyal yardım anlayışını göstermektedir. Stratejik geçit yolu (râh-ı derbend) üzerindeki konumuyla bir menzil işlevi gören yapı, ahşap çantı tekniğinden kâgir mimariye evrilerek yerel gelenek ile Osmanlı mimari kültürünü bir araya getirmiştir. Sonuç olarak çalışma, arşiv verileri ile maddi kültür kalıntılarını birlikte değerlendirerek, yerel bir mabedin Osmanlı'dan günümüze uzanan idari, hukuki ve toplumsal hafızayı yansıtan kurumsal bir sembol niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır.