THE THEOLOGICAL UNCONSCIOUS OF MODERNITY: A PHENOMENOLOGİCAL ANALYSIS ON THE CONSTRUCTIVE OF SECULAR SACRALITIES İN HUMANIST DİSCOURSE

Abstract

This study argues that the humanist paradigm does not represent a radical break from theological dogmas; rather, it is a secularized theology reproducing religious structures on an immanent plane. Synthesizing Charles Taylor’s “immanent frame” and “buffered self” with Mircea Eliade’s “camouflage of the sacred” and homo religiosus, it explores the hypothesis that modernity confines the sacred to immanence. Through a phenomenological perspective, the study demonstrates how humanism transposes the sacred's ontological status onto the human plane. Reason, science, and progress are conceptualized as modernity's secular trinity and subjected to a structural theological analogy. The tendencies of reason transforming into a divine logos, science into infallible revelation, and the progress myth into secular eschatology are investigated. Analyses reveal that instrumentalized reason fosters rational barbarism, science becomes trapped in methodological dogmatism, and the progress myth acts as a destructive storm sacrificing the present. Ultimately, humanism is not an alternative moral system to theism, but a secular theology reproducing the sacred in secular form. The humanist paradigm's fundamental crisis lies in failing to confront its inherent theology. Contrary to established narratives, this research redefines modernity as a camouflage process where theological forms survive by altering their content, thereby aiming to remap modernity's ontological landscape.

Keywords

• Humanism
• Secularization
• Camouflage of the Sacred
• Immanent Frame
• Myth of Progress.

MODERNİTENİN TEOLOJİK BİLİNÇDIŞI: HÜMANİST SÖYLEMDE SEKÜLER KUTSALLARIN İNŞASI ÜZERİNE FENOMENOLOJİK BİR ANALİZ

Abstract

Bu çalışma, hümanist paradigmanın teolojik dogmalardan yalıtılmış radikal bir kopuşu temsil etmediğini, aksine dinsel yapı ve otorite biçimlerini içkin düzlemde yeniden üreten sekülerleşmiş bir teoloji olduğunu ileri sürmektedir. Teorik zemin Charles Taylor’un içkin çerçeve ve tamponlanmış benlik analizleri ile Mircea Eliade’ın kutsalın kamuflajı ve doğuştan-dindar insan/homo religiosus kavramsallaştırmalarının sentezi üzerine inşa edilerek modernitenin kutsallığı içkinliğe hapsettiği hipotezi tartışmaya açılmaktadır. Çalışmada, hümanizmin kutsalın ontolojik statüsünü beşerî düzleme dönüştürdüğü fenomenolojik bir perspektifle ortaya konulmaktadır. Bu bağlamda akıl, bilim ve ilerleme kavramları modernitenin seküler teslisi olarak kavramsallaştırılmış ve herhangi bir metafizik ilkeye gönderme yapmaksızın yapısal bir teolojik analojiye tabi tutulmuştur. Böylece aklın ilahi bir logosa, bilimin yanılmaz bir vahiye ve ilerleme mitinin ise seküler eskatolojiye dönüşme eğilimleri süreci fenomenolojik bir çözümlemeyle soruşturulmuştur. Analizler neticesinde, aklın araçsallaştırılarak rasyonel barbarlıklara zemin hazırladığı, bilimin metodolojik dogmatizme hapsedildiği ve ilerleme mitinin bugünü feda eden bir yıkım fırtınasına dönüştüğü tespit edilmiştir. Nihayetinde hümanizmin teizme alternatif bir ahlak sistemi olmaktan ziyade, kutsalı seküler formda yeniden üreten seküler bir teoloji olduğu sonucuna varılmıştır. Anlaşılan o ki hümanist paradigmanın asıl krizi, kendi seküler doğasının teolojisiyle yüzleşememesinde yatmaktadır. Sonuç olarak yerleşik anlatının aksine moderniteyi teolojik formların içerik değiştirerek varlığını koruduğu yapısal bir süreklilik ve kamuflaj süreci olarak yeniden tanımlayan çalışmamız, modernitenin ontolojik haritasını da yeniden çıkarmayı hedeflemektedir.

Keywords

• Hümanizm
• Sekülerleşme
• Kutsalın Kamuflajı
• İçkin Çerçeve
• İlerleme Miti

References

1. Adorno, Theodor W. Prizmalar: Kültür Eleştirisi ve Toplum. çev. Güçlü Ateşoğlu - Vedat Çorlu. İstanbul: Metis Yayınları, 2012.
2. Adorno, Theodor W. - Horkheimer, Max. Aydınlanmanın Diyalektiği: Felsefi Fragmanlar. çev. Nihat Ülner - Elif Öztarhan. Kabalcı Yayıncılık, 2010.
3. Arendt, Hannah. Kötülüğün Sıradanlığı: Eichmann Kudüs’te. çev. Özge Çelik. İstanbul: Metis Yayınları, 2009.
4. Aron, Raymond. Sosyolojik Düşüncenin Evreleri. çev. Korkmaz Alemdar. Ankara: Bilgi Yayınevi, 2000.
5. Ayer, Alfred Jules. Dil, Doğruluk ve Mantık. çev. Vehbi Hacıkadiroğlu. İstanbul: Metis Yayınları, 2010.
6. Bacon, Francis. Yeni Organon. çev. Sema Önal. 2 Cilt. İstanbul: Say Yayınları, 2012.
7. Bauman, Zygmunt. Modernite ve Holokaust. çev. Süha Sertabiboğlu. İstanbul: Alfa Yayınları, 2016.
8. Benjamin, Walter. Son Bakışta Aşk: Walter Benjamin’den Seçme Yazılar. ed. Nurdan Gürbilek. çev. Ahmet Cemal. İstanbul: Metis Yayınları, 2012.

9. Benjamin, Walter. Tarih Kavramı Üzerine. çev. Ahmet Cemal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2022. https://tr.anarchistlibraries.net/library/walter-benjamin-tarih-kavrami-uzerine
10. Benjamin, Walter. Tarih Kavramı Üzerine Tezler. çev. Ahmet Cemal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002.
11. Berger, Peter L. Kutsal Şemsiye / Dinin Sosyolojik Teorisinin Ana Unsurları. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2005.
12. Berger, Peter L. Kutsal Şemsiye: Dinin Sosyolojik Bir Kuramı. çev. Ali Coşkun. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2000.
13. Black, Edwin. War Against the Weak: Eugenics and America’s Campaign to Create a Master Race. New York: Four Walls Eight Windows, 2003.
14. Bourdieu, Pierre. Bilimin Sosyal Kullanımı. çev. Levent Ünsaldı. İstanbul: Heretik Yayınları, 2013.
15. Broberg, Gunnar. Eugenics and the Welfare State: Sterilization Policy in Denmark, Sweden, Norway, and Finland. ed. Nils Roll-Hansen. Michigan: Michigan State University Press, 1996.
16. Carnap, Rudolf. “The Elimination of Metaphysics Through Logical Analysis of Language”. Logical Positivism. ed. Alfred Jules Ayer. New York: Free Press, 1959.
17. Casanova, José. Public Religions in the Modern World. Chicago: University of Chicago Press, 1994.
18. Comte, Auguste. Pozitif Felsefe Dersleri. çev. Erkan Ataçay. İstanbul: Sosyal Yayınlar, 2001.
19. Comte, Auguste. Pozitivist İlmihal. çev. Pelin Ergenekon. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2020.
20. Dawkins, Richard. Gen Bencildir. çev. Tunç Tuncay Bilgin. Ankara: Tübitak Popüler Bilim Kitapları, 1995.
21. Dworkin, Ronald. Religion Without God. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2013.
22. Eliade, Mircea. Arayış: Tarih ve Anlam. çev. Cem Soydemir. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2017.
23. Eliade, Mircea. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi: Taş Devrinden Eleusis Gizemlerine. çev. Lale Arslan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2003.
24. Eliade, Mircea. Ebedi Dönüş Miti. çev. Ümit Altuğ. İstanbul: İmge Kitabevi, 1994.
25. Eliade, Mircea. Kutsal ve Dindışı. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: Gece Yayınları, 1991.
26. Eliade, Mircea. Mitos ve Realite. çev. Fatma Artunç. İstanbul: Alfa Yayınları, 2017.
27. Eliade, Mircea. The Quest: History and Meaning in Religion. Chicago: University of Chicago Press, 1969.
28. Feuerbach, Ludwig. Hıristiyanlığın özü. Ankara : Öteki Yayınevi, 2004. http://ktp2.isam.org.tr/detayzt.php?navdil=tr&idno=65200&wKitaplar=H%C4%B1ristiyan
29. Feyerabend, Paul. Akla Veda. çev. Ertuğrul Başer. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1995.
30. Feyerabend, Paul. Özgür Bir Toplumda Bilim. çev. Ahmet Kardam. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1991.
31. Feyerabend, Paul. Yönteme Hayır: Anarşist Bir Bilgi Kuramının Ana Hatları. çev. Ertuğrul Başer. İstanbul: Ara Yayıncılık, 1999.
32. Furet, François. Fransız Devrimini Düşünmek. çev. Turhan Ilgaz. İstanbul: İletişim Yayınları, 1989.
33. Gentile, Emilio. Din Olarak Siyaset. çev. Yunus Emre Ceren. İstanbul: Doğu Batı Yayınları, 2017.
34. Hegel, Georg Wilhelm Friedrich. Tarih Felsefesi. çev. Aziz Yardımlı. İstanbul: İdea Yayınevi, 2006.
35. Horkheimer, Max. Akıl Tutulması. çev. Orhan Koçak. İstanbul: Metis Yayınları, 2013.
36. Kant, İmmanuel. Aydınlanma Nedir Sorusuna Yanıt-İmmanuel Kant: Seçilmiş Yazılar. çev. Nejat Bozkurt. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1993.
37. Koselleck, Reinhart. Geçmiş Gelecek: Tarihsel Zamanın Semantiği Üzerine. çev. Soner Özçelebi. İstanbul: Dost Kitabevi, 2009.
38. Kuhn, Thomas S. Bilimsel Devrimlerin Yapısı. çev. Nilüfer Kuyaş. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2008.
39. Kuhn, Thomas S. “The Function of Dogma in Scientific Research”. ed. Alistair Cameron Crombie. Scientific Change, 347-369.
40. Lakatos, Imre. Bilimsel Araştırma Programlarının Metodolojisi. çev. Duygu Uygun. İstanbul: Alfa Yayınları, 2014.
41. Löwith, Karl. Tarihte Anlam. çev. Caner Turan. İstanbul: Say Yayınları, 2012.
42. Lyotard, Jean-François. Postmodern Durum. çev. Ahmet Çiğdem. Ankara: Vadi Yayınları, 2000.
43. Midgley, Mary. Science as Salvation: A Popular Myth and its Meaning. London: Routledge, 1992.
44. Nagel, Thomas. Zihin ve Kozmos: Materyalist Neo-Darwinci Doğa Görüşü Neden Neredeyse Kesinlikle Yanlıştır. çev. Can Evren. İstanbul: İthaki Yayınları, 2015.
45. Otto, Rudolf. Kutsal’a Dair. çev. Sevil Ghaffari. İstanbul: Altıkırkbeş Yayınları, 2014.
46. Ozouf, Mona. Festivals and the French Revolution. Cambridge: Harvard University Press, 1988.
47. Özdemir, Gündüz. “Litürji”. TDV İslam Ansiklopedisi. 27/199-201. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
48. Polanyi, Michael. “The Republic of Science: Its Political and Economic Theory”. Minerva 1/1 (1962), 54-73.
49. Popper, Karl R. Bilimsel Araştırmanın Mantığı. çev. İlknur Aka - İbrahim Turan. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
50. Schmitt, Carl. Siyasi İlahiyat. İstanbul: Dost Yayınları, 2005.
51. Stenmark, Mikael. Scientism: Science, Ethics and Religion. Aldershot: Ashgate, 2001.
52. Şimşek, İsmail. “Apateizm Nedir? Ne Değildir?” Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (2023), 330-351. https://doi.org/10.17859/pauifd.1296518
53. Şimşek, İsmail. “Bir Erdem Olarak ‘Kendini Bil’ Öğretisi”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 6/2 (2022), 518-535. https://doi.org/10.32711/tiad.1142073
54. Şimşek, İsmail. Din Felsefesi Kavramlar Sözlüğü. Ankara: Kitabe Yayınları, 1. Basım, 2024.
55. Taylor, Charles. A Secular Age. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2007.
56. Trigg, Roger. Rasyonellik ve Din. çev. Recep Alpyağıl. İstanbul: İz Yayıncılık, 2013.
57. Weber, Max. Ekonomi ve Toplum. çev. Latif Boyacı. 2 Cilt. İstanbul: Yarın Yayınları, 2012.
58. Weber, Max. Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu. çev. Zeynep Auroba. İstanbul: Hil Yayınları, 1997.
59. Weber, Max. Siyaset ve Bilim Olarak Meslek. çev. Afşar Timuçin - Mehmet Sert. İstanbul: Say Yayınları, 2012.
60. Weber, Max. Sosyoloji Yazıları. çev. Taha Parla. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 1993.
61. Paul Feyerabend. “How to Defend Society Against Science”. Radical Philosophy Summer/11 (1975), 3-8.