Kurgudan Gerçeğe: Ebû Zer el-Gıfârî’nin Rebeze’ye Gidişi Üzerine Bir Değerlendirme

Hz. Osman’ın halifelik dönemi (23-35/644-656), genellikle iki ana evre çerçevesinde değerlendirilmektedir. İlk altı yıl, fetihlerin devam ettiği ve refah düzeyinin yüksek olduğu bir dönem olarak öne çıkarken; ikinci altı yıl, ganimet gelirlerinin azalmasına bağlı olarak ekonomik kriz ve toplumsal huzursuzlukların baş gösterdiği bir süreç olmuştur. Bu bağlamda, özellikle Kûfe, Basra ve Fustât gibi garnizon şehirlerde yaşayan kabile mensuplarına yapılan maaş (atıyye) ödemelerinde meydana gelen aksaklıklar, merkezî idareyle eyaletler arasında gerginliklere yol açmış ve neticede Hz. Osman’ın şehit edilmesiyle sonuçlanan fitne süreci başlamıştır. Bu dönemin dikkat çeken meselelerinden biri olarak, Ebû Zer el-Gıfârî’nin servet biriktirme (kenz) ve infak konularındaki eleştirileri, özellikle Hz. Osman ve Muâviye ile ilişkileri ve Rebeze’ye gidiş süreci geniş tartışmalara konu olmuştur. Bu çalışmada Ebû Zer’in ön-ce Dımaşk’a yerleşmesi ardından Medine’ye dönmesi ve buradan Rebeze’ye gidiş sürecinde yaşanan gelişmeler hem siyasî bağlam hem de tarihî rivayetlerin tutarlılığı açısından ele alınmış; Ebû Zer’in Rebeze’ye sürgün edilip edilmediği konusunun tek yönlü bir yaklaşımla değil, çok boyutlu bir bakış açısıyla incelenmesi gerektiği vurgulanmıştır.

The caliphate of ‘Uthmān ibn ‘Affān (23–35 AH / 644–656 CE) is generally evaluated in terms of two main phases. The first six years are characterized by continued conquests and a high level of prosperity, while the latter six years witnessed the emergence of an economic crisis and social unrest due to the decline in war booty revenues. In this context, disruptions in the payment of stipends (‘aṭiyya) to tribal members residing in garrison cities such as Kūfa, Basra, and Fustāt led to increasing tensions between the central administration and the prov-inces. These tensions ultimately contributed to the onset of the fitna (civil strife) that culmi-nated in the assassination of Caliph ‘Uthmān. One of the most notable issues of this period was the criticism voiced by Abū Dharr al-Ghifārī concerning the accumulation of wealth (kanz) and the obligation of charitable giving (infāq), particularly in the context of his rela-tions with ‘Uthmān and Mu‘āwiya, as well as the process that led to his departure to al-Rabadha. This study examines the sequence of events beginning with Abū Dharr’s relocation to Damascus, followed by his return to Medina, and ultimately his move to al-Rabadha. These events are analyzed within both their political context and the internal consistency of historical reports. The study emphasizes that the question of whether Abū Dharr was exiled to al-Rabadha should not be approached through a unilateral perspective but rather through a multidimensional analytical framework.