Din Öğretiminde Kültürel Çeşitliliğin Sunumu: Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi Dersi Örneği

Year 2025, Volume: 8 Issue: 2, 69 - 112, 31.12.2025

Ramazan Demirci , Cemil Osmanoğlu

https://doi.org/10.54659/ulum.1726593

Abstract

Kültürel çeşitliliğin din öğretimindeki yerini incelemeyi amaçlayan bu araştırmanın konusu, kültürel çeşitlilikle ilgili konuların, öğrenci yapısı bakımından çeşitlilik arz eden bir sınıfta, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersi özelinde nasıl sunulduğunu incelemektir. Araştırmada, nitel araştırma desenlerinden “durum çalışması” deseni kullanılmıştır. Araştırmaya ilişkin veriler görüşme ve katılımlı gözlem tekniklerinden yararlanılarak elde edilmiştir. Araştırmanın çalışma grubunu Adana ilinin Çukurova, Seyhan, Yüreğir ve Sarıçam merkez ilçelerinde bulunan toplam 15 ortaöğretim (Anadolu lisesi, Fen lisesi ve Mesleki ve Teknik Anadolu lisesi) kurumunda görev yapan 32 DKAB öğretmeni ve bu okullarda öğrenim gören 25 öğrenci oluşturmaktadır. Veriler 2022-2023 eğitim öğretim yılında toplanmıştır. Çalışma grubuyla görüşme yapılmış ve bu görüşmelerde araştırma için özel olarak geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Çalışma grubu oluşturulurken farklı kültürel çevrelere mensup öğrencilerin yer aldığı sınıflara ulaşılmaya gayret edilmiştir. Ayrıca DKAB dersinde, özellikle kültürel çeşitlilikle ilgili konuların işlendiği dönemde (yıllık plana göre) sınıf içi gözlemler yapılmıştır. Elde edilen veriler araştırmanın problemi çerçevesinde, belli tema ve kategorilere göre analiz edilmiş, ilgili bilimsel literatür ışığında tartışılmıştır. Araştırma sonucunda, çalışma grubunun yer aldığı farklı kültürlere mensup öğrencilerin yoğun olduğu sınıflarda, farklı din, dünya görüşü ve İslam içi yorumlar işlenirken nesnel ve öznel dil olarak kavramsallaştırılabilecek iki temel sunum biçiminin öne çıktığı anlaşılmıştır. Katılımcı görüşlerinde ve sınıf içi gözlemlerde kültürel farklılıkların genel olarak gözetildiği, özellikle tarafsızlık, kapsayıcılık, nesnellik vb. nitelikleri belirgin bir sunum dilinin öne çıkarıldığı, kimi özel durumlarda ise daha duygusal ve korumacı refleksleri olan öznel bir dile başvurulduğu anlaşılmıştır. Buradan hareketle din öğretiminde kültürel farklılıklara daha duyarlı, çok dilli-kültürlü yaklaşımların işe koşulmasının anlamlı olacağı söylenebilir.

Keywords

Din Eğitimi , Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi , Kültürel Çeşitlilik , Nesnel Dil , Öznel Dil

Presentation of Cultural Diversity in Religious Education: The Case of Secondary Education Religious Culture and Ethics Course

Abstract

This study examines how cultural diversity is presented in the classroom in the context of the secondary education Religious Culture and Ethics (DKAB) course. The study employs the “case study” design from qualitative research designs. Data for the study were collected using interview and participant observation techniques. The study group consisted of 32 DKAB teachers working in a total of 15 secondary education institutions (Anatolian high schools, science high schools, and vocational and technical Anatolian high schools) located in the central districts of Çukurova, Seyhan, Yüreğir, and Sarıçam in the province of Adana, and 25 students attending these schools. The data were collected during the 2022-2023 academic year. The study group was interviewed and a semi-structured interview form specially developed for the research was used in these interviews. When forming the study group, efforts were made to reach classes with students from different cultural backgrounds. In addition, participatory observations were conducted during the period when topics related to cultural diversity were covered in the DKAB course (according to the annual plan). The data obtained were analysed according to specific themes and categories within the framework of the research problem and discussed in light of the relevant scientific literature. Based on the data obtained from the interview and observation findings, it was understood that two basic presentation styles that could be conceptualized as objective and subjective language emerged in classes with a high concentration of students from different cultures in the study group when discussing different religions, worldviews, and interpretations within Islam. Both in the participants' views and in classroom observations, it was seen that cultural differences were generally considered, and in this sense, a scientific presentation with distinct qualities such as impartiality and objectivity was emphasized, while in some specific cases, a theological language with more emotional and protective reflexes was used. From this point of view, it can be said that it would be meaningful to employ multilingual-cultural approaches that are more sensitive to cultural differences in religious education.

Keywords

Religious Education , Religious Culture and Ethics Course , Cultural Diversity , Objective Language , Subjective Language.

References

• Açıkgöz, Öznur Kalkan - Yemenici, Ahmet. “Türkiye’de Bulunan Geçici Koruma Statüsündeki Suriyelilerin Türkiye’deki Din Eğitimi Deneyimlerinin Değerlendirilmesi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 11/4 (2022), 2242-2266.
• Altuntaş, Yeliz. Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi Dersleri Bağlamında Lise Öğrencilerinin İslam Düşüncesindeki Yorum Farklılıklarına ve Eğitimine Bakışları. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Aybey, Salih. “Di̇n Eği̇ti̇mi̇nde Veri̇mli̇li̇ği̇ Sağlayan Önemli̇ Bi̇r Etken: Di̇n Di̇li̇”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/1 (2018), 165-182.
• Aydın, M. Şevki. Din Eğitimi Bilimi. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2017.
• Ayhan, Halis. Türkiye’de Din Eğitimi. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2011.
• Bahçekapılı, Mehmet. “Batılı Ülkelerde Din Eğitiminin Kültürlerarası Barış ve Hoşgörüye Olan Katkısı Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 21 (2011), 129-152.
• Baltacı, Ali. “Nitel Araştırma Süreci: Nitel Bir Araştırma Nasıl Yapılır?” Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5/2 (2019), 368-388. https://doi.org/10.31592/aeusbed.598299
• Bangir, Gülgün. Sınıf İçi İletişime İlişkin Öğretmen-Öğrenci Davranışları, Görüşleri ve Önerileri. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1997.
• Başdemir, H. Yücel. “Din Dersleri ve Alevîliğin Aktarılması”. Liberal Düşünce Dergisi 63 (2011), 59-72.
• Baumfield, Vivienne Marie - Cush, Denise Amelia. “Religious education and identity formation: encountering religious and cultural diversity”. British Journal of Religious Education 39/3 (2017), 231-233. https://doi.org/10.1080/01416200.2017.1347377
• Bayrakdar, Nazım - Aksu, Halil İbrahim. “İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretim Programının Kültürlerarası Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi”. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 11/2 (2021), 563-580. https://doi.org/10.48146/odusobiad.936074
• Çapçı, Selvanur. Okul Öncesi Öğretmenlerinin Çok Kültürlü Yeterlik Algıları ve Çok Kültürlü Eğitim. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Çelik, O. Tayyar. “Kültürel Çeşitlilik ve Eğitim”. Kültürel Değerlere Duyarlı Eğitim. ed. Funda Nayır. 1-52. İstanbul: Anı Yayıncılık, 2020.
• Demi̇r, Rıdvan. “İmam Hatip Lisesinde Öğrenim Gören Suriyeli Öğrencilerin Eğitim Sorunları: Kilis Örneği”. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 16/44 (2019), 280-306.
• Doğan, Recai - Altaş, Nurullah. “Din Öğretiminde Yeni Yöntem Tartışmalarında Kuramdan Uygulamaya: İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Programları (Ankara Modeli)”. Değerler Eğitimi Dergisi 2/5 (2004), 23-38.
• Gearon, Liam Francis. “Religion, Education, Security”. Religions 10/5 (2019), 330. https://doi.org/10.3390/rel10050330
• Göküş, Şeref. “DKAB ve İHL Meslek Dersleri Öğretmen Adaylarının Çokkültürlülük Algılarının Farklı Değişkenler Açısından İncelenmesi”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (2020), 96-126.
• Gündoğar, Hamdi - Yürgüç, Muhammet Sait. “Deizm Bağlamında Ortaöğretim Okullarında İnanç Algısı -Adıyaman Örneği̇”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/11 (2019), 643-670.
• Hussein, Ramona. Teaching About Religion: A Mixed Methods Study of Teachers’ Attitudes, Knowledge, and Preparation, With a Focus on Islam and Muslims. University of North Florida, Doktora Tezi, 2009.
• Jackson, Robert. “Postscript on Dialogue and Inclusive Religious Education: The ReDi Studies in a European Context”. Religion & Education 46 (2019), 1-17. https://doi.org/10.1080/15507394.2019.1577708
• Jackson, Robert. Religious Education for Plural Societies: The Selected Works of Robert Jackson. Routledge, 2019.
• Kandemir, Sibel. Lise Öğrencilerinde Ateizm ve Deizm Eğilimi Üzerine Bir Araştırma. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• Karataş, Kasım. Kültürel Değerlere Duyarlı Eğitim Açısından Sınıf Öğretmenliği Lisans Programının Değerlendirilmesi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
• Karataş, Kasım vd. “Kültürel Değerlere Duyarlı Sınıf Yönetimi Öz Yeterli̇k Ölçeği’nin Türkçeye Uyarlama Çalışması”. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty 68 (2023), 27-48. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1159378
• Kaymakcan, Recep. Yeni Ortaöğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Raporu/İnceleme ve Değerlendirme Raporu. İstanbul: ERG, 2007.
• Keskiner, Emine. “Okullardaki Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersleri ve Sorunları”. Türkiye’de Din Eğitimi ve Sorunları. ed. M. Köylü. 49-82. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2018.
• Kızılabdullah, Yıldız - Yürük, Tuğrul. “The Contribution of the Religious Culture and Ethics Course on the Integration of Children of Syrians in Adana, Turkey”. Religious Education 113/3 (2018), 289-301. https://doi.org/10.1080/00344087.2018.1456067
• Koçyiğit, Elif - Şimşek, Hüseyin. “Kapsayıcı Eğitim Bağlamında Türkiye’de Ortaöğreti̇m Programlarında Çokkültürlülüğün İzleri̇”. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi 3/2 (2019), 75-90.
• Kotluk, Nihat - Kocakaya, Serhat. “Türkiye için Alternatif Bir Anlayış: Kültürel Değerlere Duyarlı Eğitim”. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 15/1 (2018), 749-789.
• Köylü, Mustafa. “Çağdaş Bir Din Eğitimi Teorisi Olarak Çoğulcu Din Eğitimi Modeli Batı Örneği”. Dini Araştırmalar 6/17 (2003), 241-267.
• MEB. Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi Dersi Öğretim Programı (Ortaöğretim 9, 10, 11, 12. Sınıflar). Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 2018.
• MEB. Öğretmenlik Mesleğinin Genel Yeterlikleri. Ankara: Öğretmen Yetiştirme ve Geliştirme Genel Müdürlüğü, 2017.
• Nayir, Funda. “Kültürel Değerlere Duyarlı Öğretmen ve Sınıf Yönetimi”. Kültürel Değerlere Duyarlı Eğitim. ed. Funda Nayir. 215-243. Ankara: Anı Yayıncılık, 2020.
• Nelson, James - Yang, Yue. “The role of teachers’ religious beliefs in their classroom practice – a personal or public concern?” Journal of Beliefs and Values 44/3 (2023), 316-333. https://doi.org/10.1080/13617672.2022.2125672
• Osmanoğlu, Cemil. Çoğulcu Din Eğitimi ve Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2. Baskı., 2022.
• Quirós Domínguez, Carolina vd. “Educating for Diversity: Intercultural and Inter-Religious Sensitivity in Early Childhood and Primary School Teachers in Training at the University of Barcelona”. Religions 16/2 (Şubat 2025), 238. https://doi.org/10.3390/rel16020238
• Sarıdaş, Gürkan. Ortaokullarda Kültürel Değerlere Duyarlı Okul Kültürü ve Kültürel Yetkinlik Düzeyinin İncelenmesi: Karma Yöntem Çalışması. Denizli: Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Sarıdaş, Gürkan - Nayır, Funda. “Kültürel Değerlere Duyarlı Öğretmen Özelliklerinin Sıralama Yargılarıyla Ölçeklenmesi”. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 53 (2021), 355-377. https://doi.org/10.9779/pauefd.827009
• Sarıdaş, Gürkan - Nayir, Funda. “Türkiye’de Kültürel Değerlere Duyarlı Eğitimin Stratejik Planlar Doğrultusunda İncelenmesi”. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi 31 (2022), 85-111.
• Skeie, Geir. “Plurality and Pluralism in Religious Education”. International Handbook of the Religious, Moral and Spiritual Dimensions in Education. ed. Marian de Souza vd. 307-319. Dordrecht: Springer, 2006. https://doi.org/10.1007/1-4020-5246-4_22
• Subaşı, Münevver - Okumuş, Kübra. “Bir Araştırma Yöntemi Olarak Durum Çalışması”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21/2 (2017), 419-426.
• Şengül, Fatma Nur. “Anlam ve Haz Arasında: Üniversite Gençlerinin Spiritüel ve Hedonistik Eğilimleri”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (2024), 36-66. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1507901
• Şimşek, M. Emin. “Göçmenlerin Sosyo-Kültürel Uyumu ve Din Eğitimi”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (2023), 145-156. https://doi.org/10.34085/buifd.1287552
• TDK. “İletişim”. Güncel Türkçe Sözlük. 2024. https://sozluk.gov.tr/
• Ubani, Martin - Keränen-Pantsu, Raili. “Evolving cultures of religious education: new perspectives on research, policies and practices”. Journal of Beliefs & Values 39/2 (2018), 127-131. https://doi.org/10.1080/13617672.2018.1472894
• Uçar, Recep - Sayın, Gülşen. “Türkiye’de Laiklik Tartışmaları Çerçevesinde Din Kültürü Ve Ahlak Bilgisi Derslerinin Zorunlu Hale Gelişi ve Din Eğitimi Uygulamalarına Yansıması”. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2017), 269-298.
• Warner-Søderholm, Gillian - Kriger, Mark. “The Art of Dealing with Religious and Cultural Diversity in the Classroom”. International Journal of Business and Management 9/10 (2014), 149-160. https://doi.org/10.5539/ijbm.v9n10p149
• Yazıbaşı, M. Ali. “Çoğulcu Toplum Okullarında Din Eğitiminin Birlikte Yaşama Kültürüne Etkisi”. Journal of Analytic Divinity 4/2 (2020), 40-53. https://doi.org/10.46595/jad.828675
• Yazıbaşı, M. Ali. “Çoğulcu Toplumlarda Din Eğitimi Yaklaşımları”. Ortak Değerlerin Avrupa Barışına Etkileri Irkçılık ve Yabancı Düşmanlığı. ed. A. O. Aydınlı vd. 1/217-220. Ankara: Sude Ajans, 2017.
• Yemeni̇ci̇, Ahmet. “Di̇n Kültürü ve Ahlak Bi̇lgi̇si̇ Öğretmenleri̇ni̇n Di̇ğer Di̇nlere ve Mensuplarına İlişkin Yaklaşımları (Nitel Bi̇r Çalışma)”. Toplum Bilimleri Dergisi 15 (2024), 136-153.
• Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2018.
• Yıldız, İlhan. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi: Zorunlu mu Kalmalı Yoksa Seçmeli mi Olmalı?” TÜBAV Bilim Dergisi 2/2 (2009), 243-256.
• Yılmaz, F. Güçlü. “Çok Kültürlü Eğitime İlişkin Öğretmen Algıları”. Milli Eğitim Dergisi 49/226 (2020), 291-321.
• Zavalsız, Mesut. “Gençlerin Dine Bakışı: Üniversite Örneklemi Üzerine Bir Saha Araştırması”. Türk Din Psikolojisi Dergisi 8 (2023), 11-43. https://doi.org/10.59379/tdpd.1274362 Kitab-ı Mukaddes. İstanbul: Kitab-ı Mukaddes Şirketi, 2003.