Negatif Dinî Başa Çıkma Ölçeği (NDBÇ): Psikometrik Özellikler ve Teorik Ayrışabilirlik Üzerine Bir Ölçek Geliştirme Çalışması

Abstract

Bu araştırmanın temel amacı, bireylerin travmatik yaşam olayları ve kötülük problemi karşısında Tanrı tasavvuru, kader inancı ve ilahi adalet algısı ekseninde yaşadıkları manevi gerilimleri ölçebilecek özgün bir araç geliştirmektir. Çalışma, güncel din psikolojisi literatüründe Koenig ve Carey tarafından sıklıkla eleştirilen 'ölçek kirlenmesi' sorunundan arındırılmış, geçerli ve güvenilir bir yapı sunmayı hedeflemektedir. Bu bağlamda geliştirilen araç, manevi başa çıkma süreçlerini, 'huzur' veya 'iyimserlik' gibi psikolojik iyi oluş göstergeleriyle karıştırmadan saf bir teolojik ve bilişsel süreç olarak ölçmeyi amaçlamaktadır. Metodolojik bir desen çerçevesinde yürütülen çalışmanın verileri 2025-2026 akademik yılında ilahiyat fakültesinde öğrenim gören iki bağımsız öğrenci grubundan (AFA N=163; DFA N=291) toplanmıştır. Ölçek geliştirme sürecinin başında kapsam geçerliği çalışmaları Lawshe tekniği temel alınarak yürütülmüş, ardından Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) sürecinde binişiklik farkı .10’un altında olan maddeler elenerek yapı sadeleştirilmiştir. Yapısal Eşitlik Modellemesine dayalı Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) neticesinde "İçsel/Teolojik Çatışma" (bireyin Tanrı tasavvuru ve güvenine yönelik dikey bir kriz) ve "Dışsal/Adalet Sorgulaması" (bireyin kader, sistem ve sosyal adalete yönelik yatay bir mücadelesi) olmak üzere iki alt boyuttan ve 20 maddeden oluşan nihaî form doğrulanmıştır. Elde edilen uyum iyiliği değerleri (ꭓ2/sd = 3.51, CFI = .938, TLI = .930, RMSEA = .081, SRMR = .030) modelin verilerle kabul edilebilir düzeyde uyum sağladığını göstermiştir. Ölçeğin güvenirlik analizlerinde hem toplam puan (α = .976) hem de alt boyutlar (İçsel α = .957; Dışsal α = .961) için mükemmel düzeyde iç tutarlılık katsayılarına ulaşılmıştır. Ayrıca ölçeğin, "Manevi Monachopsis Ölçeği" ile gösterdiği güçlü eşzamanlı geçerlik (r = .734), geliştirilen aracın sadece yüzeysel stresi değil, ontolojik kopuşu ve manevi yersizlik hissini de tespit edebildiğini kanıtlamaktadır. Bulgular, Negatif Dinî Başa Çıkma Ölçeği'nin Türk kültürüne özgü adalet sorgulamalarını kapsayan, manevi süreçleri psikolojik sonuçlardan ayrıştırarak ölçen ve araştırmacılara tanılayıcı derinlik sunan, psikometrik açıdan güçlü bir araç olduğunu ortaya koymaktadır.

Keywords

• Negatif Dinî Başa Çıkma
• İçsel Çatışma
• Dışsal Çatışma
• Manevi Mücadele
• Genç Yetişkinler

Negative Religious Coping Scale (NRCS): A Study on Psychometric Properties and Theoretical Distinctiveness

Abstract

This study aimed to develop a valid and reliable measurement instrument designed to evaluate the spiritual tensions individuals experience regarding their conception of God, belief in destiny, and perception of divine justice. A primary objective was to create a tool free from the methodological flaw of "criterion contamination" (overlapping with mental health indicators), a critical issue frequently highlighted in recent literature. The development process of the 'Negative Religious Coping Scale' (NRCS) was conducted within a methodological framework using data collected from two independent study groups of university students enrolled in the faculty of theology during the 2025-2026 academic year (EFA N=163; CFA N=291). Exploratory Factor Analysis (EFA) reduced the initial item pool by eliminating cross-loading items, followed by Confirmatory Factor Analysis (CFA) to test construct validity. To optimize model fit and ensure theoretical parsimony, the final form was refined to 20 items and a two-factor structure: "Internal/Theological Conflict" (vertical struggle with God) and "External/Justice Questioning" (horizontal struggle with destiny/system). The obtained goodness-of-fit values (ꭓ2/df = 3.51, CFI = .938, RMSEA = .081) indicated a satisfactory model fit, while the internal consistency reliability was exceptionally high (Cronbach’s α > .96). Furthermore, the scale demonstrated strong concurrent validity (r = .734) with the "Spiritual Monachopsis Scale," suggesting that the NRCS effectively captures not only stress but also ontological disconnection. These findings indicate that the NRCS is a psychometrically robust and methodologically distinct instrument for measuring negative religious coping processes in Turkish culture without confounding them with psychological outcomes.

Keywords

• Negative Religious Coping
• Internal Conflict
• External Conflict
• Spiritual Struggle
• Young Adults

References

1. Abanoz, Süleyman. "Dinî Başa Çıkma: Bir Ölçek Geliştirme Çalışması". Eskiyeni 48 (2023), 201-222. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1226612
2. Adam, Zeenah - Ward, Colleen. "Stress, Religious Coping and Wellbeing in Acculturating Muslims". Journal of Muslim Mental Health 10/2 (2016), 3-26. https://doi.org/10.3998/jmmh.10381607.0010.201
3. Ano, Gene G. - Vasconcelles, Erin B. "Religious Coping and Psychological Adjustment to Stress: A Meta-Analysis". Journal of Clinical Psychology 61/4 (2005), 461-480. https://doi.org/10.1002/jclp.20049
4. Ayre, Colin - Scally, Andrew J. "Critical Values for Lawshe’s Content Validity Ratio: Revisiting the Original Methods of Calculation". Measurement and Evaluation in Counseling and Development 47/1 (2014), 79-86. https://doi.org/10.1177/0748175613513808
5. Ayten, Ali - Karagöz, Sema. “Religiosity, Spirituality, Forgiveness, Religious Coping as Predictors of Life Satisfaction and Generalized Anxiety: A Quantitative Study on Turkish Muslim University Students”. Spiritual Psychology and Counseling 6/1 (2021), 47-58. https://doi.org/10.37898/spc.2021.6.1.130
6. Bentler, Peter M. "Comparative Fit Indexes in Structural Models". Psychological Bulletin 107/2 (1990), 238-246. https://doi.org/10.1037/0033-2909.107.2.238
7. Browne, Michael W. - Cudeck, Robert. "Alternative Ways of Assessing Model Fit". Testing Structural Equation Models. ed. Kenneth A. Bollen - J. Scott Long. 136-162. Newbury Park, CA: Sage, 1993.
8. Byrne, Barbara M. Structural Equation Modeling with AMOS: Basic Concepts, Applications, and Programming. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 2001.

9. Cheng, Cecilia - Ying, Weijun. "A Meta-Analytic Review of the Associations between Dimensions of Religious Coping and Psychological Symptoms during the First Wave of the COVID-19 Pandemic". Frontiers in Psychiatry 14 (2023), 1097598. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1097598
10. Costello, Anna B. - Osborne, Jason. "Best Practices in Exploratory Factor Analysis: Four Recommendations for Getting the Most from Your Analysis". Practical Assessment Research & Evaluation 10/7 (2005), 1-9. https://doi.org/10.7275/JYJ1-4868
11. Creswell, John W. Araştırma Deseni: Nitel, Nicel ve Karma Yöntem Yaklaşımları. çev. Selçuk Beşir Demir. Ankara: Eğiten Kitap, 2017.
12. Cronbach, Lee J. "Coefficient Alpha and the Internal Structure of Tests". Psychometrika 16/3 (1951), 297-334. https://doi.org/10.1007/BF02310555
13. Çalışkan, Mustafa - Gürses, İbrahim. “Nevrotik Bozukluk Tanılı Bireylerde Dinî Başa Çıkma Üzerine Bir Araştırma”. Amasya İlahiyat Dergisi 21 (2023), 424-461. https://doi.org/10.18498/amailad.1338465
14. DeVellis, Robert F. Scale Development: Theory and Applications. 4. Basım. Thousand Oaks, CA: Sage, 2016.
15. Doll, William J. - Xia, Weidong - Torkzadeh, Gholamreza. "A Confirmatory Factor Analysis of the End-User Computing Satisfaction Instrument". MIS Quarterly 18/4 (1994), 453-461. https://doi.org/10.2307/249524
16. Dursun, Asiye. “Bibliometric Analysis of Postgraduate Theses on Religious Coping in Turkiye and Its Relationship with Psychological Variables”. Current Perspectives in Social Sciences 28/2 (2024), 258-270. https://doi.org/10.53487/atasobed.1416458
17. Ekşi, Halil. Başa Çıkma, Dinî Başa Çıkma ve Ruh Sağlığı Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma: Eğitim, İlahiyat ve Mühendislik Fakültesi Öğrencilerinin Karşılaştırılması. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
18. Ekşi, Halil - Sayın, Mine "The Adaptation of Religious Coping Scale into Turkish Language: A Study of Bilingual Equivalance, Validity and Reliability". AGP Humanities and Social Sciences Conference. Berlin: BAU International Berlin University, 2016.
19. Ekşi, Halil vd. "Unveiling the Multifaceted Nature of Spirituality: Assessing the Dimensions of the Spirituality Inventory in the Turkish Context—A Preliminary Adaptation and Validity Reliability Study". Journal of Religion and Health 64/4 (2025), 3105-3127. https://doi.org/10.1007/s10943-025-02313-7
20. Exline, Julie J. vd. "The Religious and Spiritual Struggles Scale: Development and Initial Validation". Psychology of Religion and Spirituality 6/3 (2014), 208-222. https://doi.org/10.1037/a0036465
21. Fatima, Shameem vd. "“Religious Coping Fosters Mental Health”: Does Psychological Capital Enable Pakistani Engineers to Translate Religious Coping into Mental Wellbeing?". Journal of Religion and Health 64 (2025), 1898–1915. https://doi.org/10.1007/s10943-024-02075-8
22. Field, Andy. Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics. 4. Basım. London: Sage, 2013.
23. Fornell, Claes - Larcker, David F. "Evaluating Structural Equation Models with Unobservable Variables and Measurement Error". Journal of Marketing Research 18/1 (1981), 39-50. https://doi.org/10.2307/3151312
24. Frankl, Viktor E. Man’s Search for Meaning. New York: Washington Square Press, 1988.
25. George, Darren - Mallery, Paul. IBM SPSS Statistics 25 Step by Step: A Simple Guide and Reference. 5. Basım. New York: Routledge, 2021.
26. Gökbulut, Nilay - Akça, Emine İ. - Derya, Yeşim A. "Investigation of Religious Coping and Psychological Resilience Levels of Women Survivors of the Earthquake Living in a Temporary Shelter in a Turkish Sample". Journal of Religion and Health 64 (2025), 4209–4227. https://doi.org/10.1007/s10943-025-02445-w
27. Güner, Ayşe. Lise Öğrencilerinde Stres, Başa Çıkma ve Dinî Başa Çıkma. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
28. Hair, Joseph F. vd. Multivariate Data Analysis. 7. Basım. Upper Saddle River, NJ: Pearson, 2010.
29. Hinkin, Timothy R. "A Brief Tutorial on the Development of Measures for Use in Survey Questionnaires". Organizational Research Methods 1/1 (1998), 104-121. https://doi.org/10.1177/109442819800100106
30. Hu, Li-tze - Bentler, Peter M. "Cutoff Criteria for Fit Indexes in Covariance Structure Analysis: Conventional Criteria Versus New Alternatives". Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal 6/1 (1999), 1-55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
31. Karakaş, Ahmet Canan - Koç, Mustafa. “Stresle Başa Çıkma ve Dinî Başa Çıkma Yöntemleri Arasındaki İlişkinin Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 3/3 (2014), 610-631, https://doi.org/10.15869/itobiad.88954
32. Kline, Paul. A Handbook of Test Construction: Introduction to Psychometric Design. London: Routledge, 2015.
33. Koenig, Harold G. - Carey, Lindsay B. "Religion, Spirituality and Health Research: Warning of Contaminated Scales". Journal of Religion and Health 63/5 (2024), 3729-3743. https://doi.org/10.1007/s10943-024-02112-6
34. Koenig, Harold G. - Carey, Lindsay B. "Approaches for Analyzing the Relationship Between Spirituality and Health Using Measures Contaminated with Indicators of Mental and Social Health". Journal of Religion and Health 64/2 (2025), 1276-1286. https://doi.org/10.1007/s10943-025-02249-y
35. Korkmaz, Sezai. “Olumlu ve Olumsuz Dinî Başa Çıkma, Sosyal Medya Bağımlılığı ve Yalnızlık İlişkisi”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 7/1 (2021), 237-271. https://doi.org/10.47424/tasavvur.883693
36. Kulakçı-Altıntaş, H. - Ayaz-Alkaya, S. "Adaptation Difficulty and Religious Coping Styles for the Elderly in Turkey". Psychogeriatrics 20/6 (2020), 865-870. https://doi.org/10.1111/psyg.12606
37. Künüroğlu, Filiz - Sevi Tok, Emine S. "Müslümanlar İçin Dinî Başetme Ölçeği Türkçe Formunun Geçerlik ve Güvenilirlik Çalışması". Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 49 (2020), 110-124.
38. Lawshe, C. H. "A Quantitative Approach to Content Validity". Personnel Psychology 28/4 (1975), 563-575. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.1975.tb01393.x
39. Murat, Ayşe. “Tanrı’ya Sığınmak Dinî Başa Çıkma Üzerine Psiko-Sosyal Bir Araştırma”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/12 (2017), 335-341.
40. Nunnally, Jum C. - Berntein, Ira H. Psychometric Theory. 2. Basım. New York: McGraw-Hill, 1994.
41. Oktar, Saliha. “Travma ve Dindarlık İlişkisinin Değerlendirilmesi”. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi 18 (2025), 158-183. https://doi.org/10.21733/ibad.1677497
42. Okur, S. Spiritual Monachopsis: Conceptualization, Scale Development, and Psychometric Analysis. Spiritual Psychology and Counseling (2026).
43. Özkan, Ayşe Nur - Mehmedoğlu, Ali Ulvi. “Manevi Destek Modeli ESMADEM’in Tanrı Tasavvuru, Dinî Başa Çıkma ve Psikolojik Sağlık Göstergeleri Üzerindeki Etkisi”. Theosophia 8 (2024), 45-70. https://doi.org/10.5281/zenodo.12571486
44. Pargament, Kenneth The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice. New York: Guilford Press, 1997.
45. Pargament, Kenneth vd. "Patterns of Positive and Negative Religious Coping with Major Life Stressors". Journal for the Scientific Study of Religion 37/4 (1998), 710-724. https://doi.org/10.2307/1388152
46. Pargament, Kenneth - Koenig, Harold G. - Perez, Lisa M. "The Many Methods of Religious Coping: Development and Initial Validation of the RCOPE". Journal of Clinical Psychology 56/4 (2000), 519-543.
47. Pargament, Kenneth - Feuille, Margaret - Burdzy, Donna. "The Brief RCOPE: Current Psychometric Status of a Short Measure of Religious Coping". Religions 2/1 (2011), 51-76. https://doi.org/10.3390/rel2010051
48. Schermelleh-Engel, Karin - Moosbrugger, Helfried - Müller, Hans. "Evaluating the Fit of Structural Equation Models: Tests of Significance and Descriptive Goodness-of-Fit Measures". Methods of Psychological Research Online 8/2 (2003), 23-74.
49. Shevlin, Mark E. - Miles, J. N. V. "Effects of Sample Size, Model Specification and Factor Loadings on the GFI in Confirmatory Factor Analysis". Personality and Individual Differences 25/1 (1998), 85-90. https://doi.org/10.1016/S0191-8869(98)00055-5
50. Slone, Michelle - Kaminer, Debbie - Durrheim, Kevin. "Adverse Political Events and Psychological Adjustment: Two Cross-Cultural Studies". Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry 37/10 (1998), 1058-1069.
51. Stauner, Nick - Exline, Julie J. - Grubbs, Joshua B. "Religious and Spiritual Struggles as Concerns for Health and Well-being". Horizonte 14/41 (2016), 48-75. https://doi.org/10.5752/p.2175-5841.2016v14n41p48
52. Tabachnick, Barbara G. - Fidell, Linda S. Using Multivariate Statistics. 5. Basım. Boston, MA: Allyn & Bacon, 2007. Ulu, Mustafa. “Din Psikolojisi ve Maneviyat Alanlarında Ölçüm Güncel Durum ve Değerlendirme”. Bilimname 1/2 (2015), 311-338.
53. Yapıcı, Asım - Koçak, Ali. “Türkiye’de ruh sağlığı, maneviyat ve dindarlık: Meta-analitik bir değerlendirme”. Din, Değerler ve Sağlık. ed. Hayati Hökelekli. 65-115. İstanbul: dem, 1. Basım, 2017.
54. Yeşilyurt, Selami - Çapraz, Cüneyt "Ölçek Geliştirme Çalışmalarında Kullanılan Kapsam Geçerliği İçin Bir Yol Haritası". Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 20/1 (2018), 251-264. https://doi.org/10.17556/erziefd.297741