On Contextual Index Studies in Classical Poetry: The Example of Fuzûlî's Leylâ and Mecnûn Mesnevâ

Abstract

In the last quarter of the 19th century, contextual indexing, initially used in studies of the Bible, the holy book of Christianity, began to be used in literary texts as well. The first contextual indexing of Shakespeare's poems was done in 1875 by the American literary historian Horace Howard Furnes. Subsequently, many researchers, including John Bartlett and Eugene F. Shewmaker, continued this work on Shakespeare's works. In the early 1900s, Albert Cook conducted a contextual index based on the text of the epic poem Beowulf. Between 1911 and 1916, the literary scholar Lane Coopera published contextual indexes of the works of William Worthsworth and Horace Furnes. While contextual indexing began in the West in the 19th century, it started in the East in 1987 with studies on the Divan of Hafiz. In Turkey, contextual indexing began in 2007. This work, which began with Furkan Öztürk's doctoral thesis on the contextual index and functional dictionary of Bâkî's Divan, continued in 2011 with Özer Şenödeyici's work on the contextual index and functional dictionary of Nâ'ilî's Divan. Leyla and Majnun, one of the most exquisite works of classical Turkish literature, has been read for centuries, identified with the narrative of the master poet Fuzûlî. Although this masterpiece of Turkish literature has been examined from many angles, it has not been subjected to a contextual index and functional dictionary analysis until now, and the meanings acquired by words in the work according to their context have not been determined. Therefore, how Fuzûlî processed the material he used in everyday language (idioms, proverbs, fixed expressions, quotations, compound words, etc.) and in what contexts he used them has not been the subject of any study. In this study, we aim to reveal Fuzûlî's literary personality by examining his work, Leyla and Majnun.

Keywords

• Fuzûlî
• Leyla and Majnun
• contextual index
• functional dictionary
• style

Ethical Statement

My article does not require an ethics declaration form.

Thanks

I would like to thank my esteemed Associate Professor Doctor Kadri Hüsnü Yılmaz, who guided me, gave me ideas, contributed and was my thesis advisor during the research and writing of my article.

Klasik Şiirde Bağlamlı Dizin Çalışmalarına Dair: Fuzûlî’nin Leylâ ile Mecnûn Mesnevisi Örneği

Abstract

19. asrın son çeyreğinde, önce Hristiyanlık dininin kutsal kitabı olan İncil üzerine yapılan çalışmalarda kullanılan bağlamlı dizin çalışmaları sonraki dönemlerde edebî metinlerde de kullanılmaya başlanmıştır. İlk olarak 1875 yılında Shakespeare’in şiirleri üzerine Amerikalı edebiyat tarihçisi Horace Howard Furnes, bağlamlı dizin çalışmaları yapmıştır. Sonraki dönemlerde John Bartlett, Eugene F. Shewmaker gibi araştırmacılar başta olmak üzere birçok araştırmacı tarafından Shakespeare’in eserleri üzerine bu çalışmaları yapmaya devam etmişlerdir. 1900’lerin başında Albert Cook, Beowulf destanının metnini esas alarak bağlamlı dizin çalışması yapmıştır. 1911 ve 1916 yılları arasında Lane Coopera adlı edebiyat araştırmacısı, William Worthsworth’un ve Horace’ın eserlerinin bağlamlı dizinlerini yayımlamıştır. Batı’da 19. yy.da başlamış olan bağlamlı dizin çalışmaları, Doğu’da 1987 yılında Hâfız Dîvânı üzerine yapılan çalışmalar ile başlamıştır. Türkiye’de ise bağlamlı dizin çalışmaları 2007 yılında başlamıştır. Furkan Öztürk tarafından Bâkî Dîvânı üzerine yapılan bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük doktora tezi ile başlayan bu çalışma, 2011’de Özer Şenödeyici’nin Nâ’ilî Dîvânı üzerine yaptığı bağlamlı dizin ve işlevsel sözlük çalışmalarıyla devam etmiştir. Klasik edebiyatımızın en nadide eserlerinden biri olan Leylâ ile Mecnûn, usta şair Fuzûlî’nin anlatımıyla özdeşleşerek asırlar boyunca okunmuştur. Edebiyatımızın şaheserlerinden olan bu mesnevi, birçok açıdan incelenmesine rağmen bağlamsal dizin ve işlevsel sözlük bakımından şimdiye kadar incelenmeye tabi tutulmamış ve söz konusu eserde sözcüklerin kullanıldıkları bağlama göre kazandıkları anlamın tespiti yapılmamıştır. Dolayısıyla Fuzûlî’nin günlük dilde kullanmış olduğu malzeme (deyimler, atasözleri, kalıplaşmış ifadeler, alıntılar, terkipler vb.) ile ilgili ögeleri nasıl işlediği ve bunları hangi bağlamlarda kullandığı herhangi bir çalışmanın konusu olmamıştır. Biz bu çalışmamızda Fuzûlî’nin Leylâ ile Mecnûn eserinden hareketle Fuzûlî’nin edebî kişiliğini ortaya koymayı amaçlamaktayız.

Keywords

• Fuzûlî
• Leylâ ile Mecnûn
• bağlamlı dizin
• işlevsel sözlük
• üslup

Ethical Statement

Makalem etik beyan formu gerektirmemektedir.

Thanks

Makalemin araştırılması ve yazımı esnasında bana yol gösteren, fikir veren, katkı sunan ayrıca tez danışmanım olan değerli hocam Doç. Dr. Kadri Hüsnü Yılmaz'a teşekkür ederim.

References

1. Yazılı Kaynaklar
2. Akalın, Şükrü Haluk (1998). “Türkiye Türkçesinde Ünlem” (Terim ve tanım, tasnif ünlem olan kelimeler, söz dizimi ile ilgili sorunları), Türk Gramerinin Sorunları Toplantısı, Ankara: Türk Dil Kurumu, 588-604.
3. Aksan, Doğan (1995). Şiir Dili ve Türk Şiir Dili. Ankara: Engin Yayınları.
4. Baydar, Turgut (1016), “Ünlem Üzerine”. Türük Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 4(7): 127-151.
5. Boz, Erdoğan (2011). “Yunus Emre Divanı’nın Bağlamsal Sözlüğü ve Dizini Üzerine Bir Deneme”. X. Uluslararası Yunus Emre Sevgi Bilgi Şöleni Bildirileri, 06-08 Mayıs 2010, Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları, 91-95.
6. Cündioğlu, Dücane (2011). Sözlü Kültür’den Yazılı Kültür’e Anlamın Tarihi, İstanbul: Kapı Yayınları.
7. Dilçin, Cem (1997). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. Ankara: TDK Yayınları.
8. Ergin, Muharrem (1998). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları.

9. Gencan, T, Nejat (1971). Dilbilgisi. İstanbul: Kanaat Yayınları.
10. Kaplan, Hasan (2014). “Harften Sese, Harften Görüntüye Bâkî’de Ses-Ahenk-Görüntü”. Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, 36: 207-225.
11. Kaya, Doğan (2014). Türk Dünyası Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Kavramları ve Terimleri Sözlüğü, Ankara: Akçağ Yayınları.
12. Korkmaz, Zeynep (2007). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
13. Korkmaz, Zeynep (2009). Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi). Ankara: TDK Yayınları.
14. Mengi, Mine (1996). “Fuzûlî’nin Şiirlerini Kalıcı Kılan Bazı Üslûp Özellikleri”. Fuzûlî Kitabı: 500. Yılında Fuzûlî Sempozyumu Bildirileri (İstanbul 1996). İstanbul: İBB Kültür İşleri Dairesi Başkanlığı, 109-118.
15. Pala, İskender (2003). “Leylâ vü Mecnûn”, TDVİA. C. 27. Ankara: TDV Yayınları.
16. Üstünova, Kerime (1998). “Dede Korkut Destanlarında Aralıklı İkilemeler”, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 557: 464-470.
17. Sakallı, Fatih (2008). “Türk Şiirinde ‘Redif’ ve Batı Şiirindeki Karşılığı”. Gazi Türkiyat, 1(3): 147-169.
18. Selçuk, Bahir (2014). “Divan Şiirinde Ritmik Bir Unsur: Atıf Terkipleri”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Fırat University Journal of Social Science, 24: 1-11.
19. Somuncu, Melike (2020). “Ünlem ve Ünlemlere İşlevsel Yaklaşım ‘Garibnâme Örneği’ Functional Approach to Interjection and Interjections ‘Gari̇bnâme Example’”. Dil Araştırmaları, 26: 65-82.
20. TDK (1998). Türkçe Sözlük. Ankara: TDK Yayınları.
21. Vardar, Berke (2007). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara: Multilingual Yayıncılık.
22. Elektronik Kaynaklar:
23. URL-1: "Leylâ vü Mecnûn (Fuzûlî)". Ayşe Yıldız. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/leyla-vu-mecnun-fuzuli.(Erişim: 10.11.2025).
24. URL-2: "Leylâ vü Mecnûn (Fuzûlî)". Ayşe Yıldız. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/leyla-vu-mecnun-fuzuli.(Erişim: 10.11.2025).