A Hero on the Threshold: The Legendary Identity of Pir Sultan Abdal in the Light of Hobsbawm's Social Bandit Model

Abstract

This study examines the legendary identity of Pir Sultan Abdal in the light of Eric Hobsbawm's social bandit model and seeks to expand the model's framework -traditionally confined to the axis of material inequality- so as to encompass forms of resistance grounded in belief. Owing to the extremely limited data available on Pir Sultan's historical biography, the material of the study consists of the legendary narratives shaped through transmission across generations. Adopting a structuralist approach as its method, the study scrutinizes fifteen core legendary narrative units drawn from a range of sources, principally Boratav and Gölpınarlı (1943), as well as Aslanoğlu (1997), Bezirci (2010), Özdemir (2010), and Avcı (2004); these narratives are comparatively analyzed in accordance with the nine criteria that constitute Hobsbawm's image of the social bandit. The analysis reveals that Pir Sultan's legendary identity largely corresponds to the model, yet diverges markedly on the second and third criteria -the rectification of injustice through action and the redistribution of wealth from the rich to the poor. In this respect, the divergences are shown to be not incidental but directly bound up with the nature of Pir Sultan's rebellion; the oppositions of word instead of weapon, poetry instead of plunder, and lodge and communal networks instead of a band are read as indicators of this structural difference. Elements that might at first sight appear to align Pir Sultan with a millenarian figure, however, are observed to crystallize not within the event-sequences of the legends but within the deyişes and poems that accompany these narratives, and the possibility that this circumstance is bound up with reinterpretations of later periods is raised for consideration. In the final analysis, the study proposes the preliminary category of the "faith-based social bandit" in order to address a gap in the literature, thereby opening Hobsbawm's analytical triad of the social bandit, the avenger, and the haiduk to discussion from a different perspective.

Keywords

• Pir Sultan Abdal
• hagiographic legend
• social banditry
• faith-based social bandit
• Alevi tradition.

Ethical Statement

This article is a revised and expanded version of a paper presented orally under the title "Pir Sultan Abdal in Light of Hobsbawm's Social Bandit Model: A Structural Analysis of His Hagiographic Life" at the Pir Sultan Ocağı and Pir Sultan Abdal Symposium, held in Sivas on 13–14 November 2025 in collaboration with Sivas Cumhuriyet University and the Presidency of Alevi-Bektashi Culture and Cemevi.

Sınırda Bir Kahraman: Hobsbawm’ın Sosyal İsyancı Modeli Işığında Pir Sultan Abdal’ın Menkıbevî Kimliği

Abstract

Bu çalışma Pir Sultan Abdal'ın menkıbevî kimliğini Eric Hobsbawm'ın sosyal isyancı modeli ışığında incelemekte; söz konusu modelin maddi eşitsizlik ekseniyle sınırlı çerçevesini, inanç temelli direniş biçimlerini de kapsayacak biçimde genişletmeyi amaçlamaktadır. Pir Sultan'ın tarihsel biyografisine ilişkin verilerin son derece kısıtlı olması nedeniyle çalışmanın malzemesini, kuşaklar boyunca aktarılarak biçimlenen menkıbevî anlatılar oluşturmuştur. Yapısalcı yöntemin benimsendiği çalışmada; başta Boratav ve Gölpınarlı olmak üzere Aslanoğlu, Bezirci, Özdemir ve Avcı gibi çeşitli araştırmacıların eserlerinde yer alan ve farklı düzeylerde tekrar eden on beş çekirdek menkıbevî anlatı birimi mercek altına alınmış ve bu anlatılar, Hobsbawm'ın dokuz maddelik sosyal isyancı imajı doğrultusunda karşılaştırmalı biçimde çözümlenmiştir. Çözümleme, Pir Sultan'ın menkıbevî kimliğinin modelle büyük oranda örtüştüğünü; ancak ikinci ve üçüncü maddelerde -haksızlığın eylemle düzeltilmesi ve zenginden alıp yoksula vermek- belirgin biçimde saptığını göstermiştir. Bu kapsamda söz konusu sapmaların rastlantısal olmadığı; Pir Sultan'ın isyanının niteliğiyle doğrudan ilişkili olduğu tespit edilmiş; silah yerine söz, yağma yerine şiir, çete yerine tekke ve cemaat ağı karşıtlıkları, bu yapısal farklılığın göstergesi olarak okunmuştur. Pir Sultan'ı milenyarist bir figüre yaklaştırır gibi görünen unsurların ise menkıbelerin olay halkalarında değil; bu anlatılara eşlik eden deyiş ve şiirlerde belirginleştiği gözlemlenmiş ve bu durumun sonraki dönemlerin yeniden yorumlamalarıyla ilişkili olabileceği ihtimali gündeme getirilmiştir. Son tahlilde çalışma, literatürdeki boşluğu doldurmak üzere ‘inanç temelli sosyal isyancı’ ön-kategorisini önermiş; böylece Hobsbawm'ın sosyal isyancı, öcalıcı ve haydut üçlüsüne yönelik analitik açılımını farklı bir perspektifle tartışmaya açmıştır.

Keywords

• Pir Sultan Abdal
• menkıbe
• sosyal isyancılık
• inanç temelli sosyal isyancı
• Alevi geleneği.

Ethical Statement

Bu makale, 13-14 Kasım 2025 tarihlerinde Sivas Cumhuriyet Üniversitesi ve Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığının iş birliğiyle Sivas’ta düzenlenen Pir Sultan Ocağı ve Pir Sultan Abdal Sempozyumu’nda “Hobsbawm’ın Sosyal İsyancı Modeli Işığında Pir Sultan Abdal: Menkıbevî Hayatının Yapısal Bir Analizi” başlığıyla sözlü bildiri olarak sunulan çalışmanın gözden geçirilmiş ve genişletilmiş hâlidir.

References

1. Aslanoğlu, İbrahim (1997). Pir Sultan Abdallar. İstanbul: Can Yayınları.
2. Assmann, Jan (2015). Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik. Çev. Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
3. Avcı, Ali Haydar (2004). Bize de Banaz’da Pir Sultan Derler: Yeni Belge ve Bilgiler Işığında Pir Sultan Abdal. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
4. Bekki, Selahaddin (2014). “Pir Sultan Abdal”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, (https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/pirsultan-abdal Erişim Tarihi: 25.04.2026).
5. Bezirci, Asım (2010). Pir Sultan: Yaşamı, Kişiliği, Sanatı, Etkisi, Sözlük, Kaynakça ve Bütün Şiirleri. İstanbul: Evrensel Basım Yayın.
6. Blok, Anton (1972). “The Peasant and the Brigand: Social Banditry Reconsidered”. Comparative Studies in Society and History, 14(4): 494-503.
7. Boratav, Pertev Naili ve Gölpınarlı, Abdulbâki (1943). Pir Sultan Abdal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
8. Bracewell, Catherine Wendy (1992). The Uskoks of Senj: Piracy, Banditry, and Holy War in the Sixteenth-Century Adriatic. Ithaca: Cornell University Press.

9. Chandler, Billy Jaynes (1978). The Bandit King: Lampião of Brazil. College Station: Texas A&M University Press.
10. Çobanoğlu, Özkul (1992). The Relationships Between Oral Forms of Folklore and Mediated Performances in the Cult of Çakıcı Mehmet Efe. Yüksek Lisans Tezi. Bloomington: Indiana University.
11. Darnton, Robert Choate. (1984). The Great Cat Massacre and Other Episodes in French Cultural History. Basic Books.
12. Davis, Natalie Zemon. (1983). The Return of Martin Guerre. Harvard University Press.
13. Dinç, Mustafa (2018). “İsyanın Mizahı: Hobsbawm’ın Toplumsal Eşkıyalık Tanımı ve Kemal Sunal Filmleri”. Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi, 11(24): 73-90.
14. Dundes, Alan (1976). “Projection in Folklore: A Plea for Psychoanalytic Semiotics”. MLN, 91(6): 1500-1533.
15. Elaltuntaş, Ömer Faruk ve Karaca, Emin (2021). “Eric Hobsbawm’ın Sosyal Haydut Prensipleri Bağlamında Bir Halk Kahramanı: Yado Paşa”. Akademik Matbuat, 5(1): 43-56.
16. Eyüboğlu, İsmet Zeki (1991). Pir Sultan Abdal: Bir Ozanın İçevreninde Gezintiler. İstanbul: Geçit Kitabevi.
17. Gacar, Şamil (2019). “Hobsbawm’ın Sosyal Haydut Prensipleri Bağlamında Atçalı Kel Mehmet”. Kültür Araştırmaları Dergisi, 1(3): 302-326.
18. Gökalp Alpaslan, Gonca (2012). “1940 Sonrası Toplumcu Türk Şiirinde Hacı Bektaş Velî ve Pir Sultan Abdal İmgesi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 62: 45-82.
19. Gölpınarlı, Abdulbâki (1969). Pir Sultan Abdal: Hayatı, Sanatı, Eserleri. İstanbul: Varlık Yayınları.
20. Gülten, Sadullah (2022). Osmanlı-Safevi Kıskacında Kızılbaşlar: Açılın Kapılar Şah’a Gidelim. İstanbul: Timaş Yayınları.
21. Halbwachs, Maurice (2016). Hafızanın Toplumsal Çerçeveleri. Çev. Büşra Uçar. Ankara: Heretik Yayınları.
22. Hobsbawm, Eric J. (1995). Sosyal İsyancılar. Çev. Necati Doğru. İstanbul: Sarmal Yayınevi.
23. Hobsbawm, Eric J. (2014). İlkel Asiler. Çev. Uğur Kocabaşoğlu. İstanbul: İletişim Yayınları.
24. Horsley, Richard A. ve Hanson, John S. (1985). Bandits, Prophets, and Messiahs: Popular Movements at the Time of Jesus. Minneapolis: Winston Press.
25. Jöntürk, Remzi A. (yön.) (1973). Pir Sultan Abdal [Sinema filmi]. Senaryo: Mehmet Aydın. Yapım: Ümit Utku. Türkiye.
26. Jung, Carl Gustav (2015). Dört Arketip. Çev. Zehra Aksu Yılmazer. İstanbul: Metis Yayınları.
27. Kaya, Doğan (2008). “Pir Sultan Abdal ve Sivas Kaynaklı Cönklerde Yer Alan Bazı Şiirleri”. Hayat Ağacı, 10: 70-72.
28. Kırmızı, Ömer (2024). “Eric Hobsbawm’ın ‘Sosyal Eşkıya’ Kalıbına Göre Bir Halk Kahramanı: Urfalı Nezif’in Biyografisinin Yapısal Çözümlemesi”. Söylem Filoloji Dergisi, 9(2): 911-923.
29. Koliopoulos, John S. (1987). Brigands with a Cause: Brigandage and Irredentism in Modern Greece 1821-1912. Oxford: The Clarendon Press.
30. Niles, John D. (1999). Homo Narrans: The Poetics and Anthropology of Oral Literature. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
31. O’Malley, Pat (1979). “Social Bandits, Modern Capitalism and the Traditional Peasantry: A Critique of Hobsbawm”. The Journal of Peasant Studies, 6(4): 489-499.
32. Özdemir, Ahmet (2010). Pir Sultan Abdal. İstanbul: Sivas Platformu Yayınları.
33. Özkaya, Yılmaz ve Kocabıyık, Orkun (2024). “Hobsbawm’ın ‘Sosyal Eşkıyalık’ Kavramı: Köroğlu Destanı ve Robin Hood Efsanesi Üzerine Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım”. Millî Folklor, 18(143): 75-86.
34. Propp, Vladimir (1985). Masalın Biçimbilimi. Çev. Mehmet Rifat ve Sema Rifat. İstanbul: OM Yayınevi.
35. Sant Cassia, Paul (1993). “Banditry, Myth, and Terror in Cyprus and Other Mediterranean Societies”. Comparative Studies in Society and History, 35(4): 773-795.
36. Slatta, Richard W. (2004). “Eric J. Hobsbawm’s Social Bandit: A Critique and Revision”. A Contracorriente: Una Revista de Estudios Latinoamericanos, 1(2): 22-30.
37. Toy, Erol (2010). Toplu Oyunları 2 – Lozan & Pir Sultan Abdal. İstanbul: Mitos Boyut Tiyatro Yayınları.
38. Tunç, Emrah ve Çelik, Adil (2023). “Âşık Veysel ve Yaratıcı Endüstriler”. Folklor Akademi Dergisi, 6(3): 983-991.
39. Uluerler, Sıtkı (2012). “Osmanlı-Safevî İlişkilerindeki Temel Sorunlar Üzerine Bir Değerlendirme”. Türk Dünyası Araştırmaları, 99(197): 125-140.
40. Wolf, Eric R. (1969). Peasant Wars of the Twentieth Century. New York: Harper & Row.
41. Yetkin, Sabri (2019). Ege’de Eşkıyalar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
42. Yıldırım, Rıza (2008). Turkomans between Two Empires: The Origins of the Qizilbash Identity in Anatolia (1447-1514). Doktora Tezi. Ankara: Bilkent Üniversitesi, Ekonomik ve Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Yıldırım, Rıza (2017). Aleviliğin Doğuşu: Kızılbaş Sufiliğinin Toplumsal ve Siyasal Temelleri (1300-1501). Çev. Barış Yıldırım. İstanbul: İletişim Yayınları.