Türkiye’nin Akdeniz Havzası Ülkeleri ile Turunçgil Rekabet Gücünün Karşılaştırmalı Analizi

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 3, 935 - 952, 31.12.2025

Semin Topaloğlu Paksoy

https://doi.org/10.17218/hititsbd.1639325

Öz

Akdeniz Havzası ülkelerinden biri olan Türkiye, tarımsal üretim için uygun ekolojik şartlara sahip olup çoğu sebze ve meyvenin üretilebildiği önemli bir tarım ülkesidir. Türkiye; uygun iklim koşulları, çeşit zenginliği ve artan dış ticaret performansıyla Dünya turunçgil piyasasında da güçlü bir aktör konumundadır. Turunçgiller; biyoçeşitliliği, uzun hasat mevsimi, uzun raf ömrü, nakliye kolaylığı ve farklı sektörlerde çok yönlü kullanımıyla önemli bir tarımsal üründür. Türkiye'de turunçgil yetiştiriciliği, son yıllarda turunçgil ağaçlarının sayısındaki kayda değer artışla birlikte önemli bir gelişme göstermiştir. Dolayısıyla Türkiye, Akdeniz Havzası ülkeleri içerisinde turunçgil üretimi ve ihracatında diğer ülkelerle rekabet edebilecek kapasiteye sahiptir. Bu bağlamda çalışmada, Türkiye’nin turunçgil ihracatındaki rekabet gücü, Akdeniz Havzası ülkeleriyle karşılaştırılmıştır. Literatürde, Avrupa Birliği ve OECD ülkelerinin buğday, pamuk ve sebze gibi tarımsal ürünlerinin karşılaştırmalı analizini ele alan birçok çalışma bulunmaktadır. Turunçgilleri konu alan çalışmalarda ise genellikle pazarlama stratejileri, pazarlama yapısı, turunçgillerin gelişimi gibi konular incelenirken karşılaştırma yapılan çalışmaların sayısı oldukça sınırlıdır. Bu çalışmada ise Türkiye’nin turunçgil üretimi ve dış ticaretinde mevcut durumunu ortaya koymak, turunçgil üretimi ve ihracatında Akdeniz Havzasındaki ülkelerle Türkiye’yi karşılaştırmak ve bu ülkelere karşı Türkiye’nin turunçgil sektöründe karşılaştırmalı üstünlüğünü belirlemek amaçlanmıştır. Turunçgil ihracatında Türkiye’nin rekabet gücünü belirlemek için Balassa’nın Açıklanmış Karşılaştırmalı Üstünlükler (RCA) Endeksi’nden yararlanılmıştır. Çalışmanın veri seti; Türkiye ve Akdeniz Havzası’nda yer alan 10 ülkenin (Fas, Fransa, İspanya, İsrail, İtalya, Portekiz, Lübnan, Mısır, Tunus, Yunanistan) turunçgil dış ticaret değerleri ve Dünya ölçeğindeki toplam dış ticaret istatistiklerinden oluşmaktadır. Çalışma, WITS ve FAO’nun istatistiki verileri ve belirlenen zaman aralığı ile sınırlıdır. 2015-2023 dönemini kapsayan analiz sonuçlarına göre Türkiye, turunçgil sektöründe güçlü̈ bir karşılaştırmalı üstünlüğe sahiptir. Akdeniz Havzası ülkelerinin RCA değerlerine göre İspanya; Mısır ve Fas gibi ülkelerin en önemli rakibi olan bir Avrupa ülkesi olarak üçüncü sırada yer almaktadır. Türkiye, 2023 yılı RCA değeri (10,20) ile rekabet gücü yüksek olan ülkeler arasında beşinci sıradadır. Turunçgil üretiminde önemli bir avantaja sahip olan Türkiye’nin küresel piyasalarda pazar payını, rekabet gücünü ve ihracat gelirlerini artırması gerekmektedir. Bu da merkezi yönetim ve sektör paydaşlarının turunçgil sektörünün büyümesini desteklemek üzere araştırma, pazarlama ve altyapı yatırımlarına devam etmesiyle mümkün olacaktır.

Anahtar Kelimeler

Turunçgil , ihracat performansı , açıklanmış karşılaştırmalı üstünlükler , karşılaştırmalı analiz

Comparative Analysis of Türkiye's Citrus Competitiveness with Mediterranean Basin Countries

Öz

Türkiye, a Mediterranean Basin country, possesses suitable ecological conditions for agricultural production and is a major agricultural country capable of producing most fruits and vegetables. Türkiye, with its favorable climate, rich variety and increasing foreign trade performance is also a strong player in the global citrus market. Citrus fruits, with their biodiversity, long harvest season, long shelf life, ease of transportation, and versatile uses across various sectors, are important agricultural products. Citrus cultivation in Türkiye has shown significant development in recent years, with a significant increase in the number of citrus trees. Therefore, Türkiye has the capacity to compete with other Mediterranean Basin countries in citrus production and exports. In this context, this study compares Türkiye's competitiveness in citrus exports with that of Mediterranean Basin countries. Numerous studies in the literature address the comparative analysis of agricultural products such as wheat, cotton, and vegetables from the European Union and OECD countries. Studies on citrus generally examine topics such as marketing strategies, marketing structure, and citrus fruit development, but the number of comparative studies is quite limited. This study aims to reveal Türkiye's current status in citrus production and foreign trade, compare Türkiye with countries in the Mediterranean Basin in citrus production and exports, and determine Türkiye's comparative advantage in the citrus sector. Balassa's Revealed Comparative Advantage (RCA) Index was used to determine Türkiye's competitiveness in citrus exports. The study's dataset consists of citrus foreign trade values and global total foreign trade statistics for Türkiye and 10 countries in the Mediterranean Basin (Morocco, France, Spain, Israel, Italy, Portugal, Lebanon, Egypt, Tunisia, and Greece). The study is limited to statistical data from WITS and FAO and the specified time period. According to the analysis results covering the period 2015-2023, Türkiye has a strong comparative advantage in the citrus sector. According to the RCA values of Mediterranean Basin countries, Spain ranks third, the most important competitor to countries like Egypt and Morocco. Türkiye, with an RCA value of 10.20 in 2023, ranks fifth among highly competitive countries. Türkiye, which has a significant advantage in citrus production, needs to increase its market share, competitiveness, and export revenues in global markets. This will be possible only if the central government and industry stakeholders continue to invest in research, marketing, and infrastructure to support the growth of the citrus sector.

Anahtar Kelimeler

Citrus fruit , export performance , revealed comparative advantages , comparative analysis

Kaynakça

• Anonim, (2024). The countries bordering the Mediterranean. Internet archive. Erişim adresi: http://www.mediterranean-yachting.com/Countries.htm Aksu, H., & Üzümcü, A. (2025). Türkiye’nin uçucu yağlar dış ticareti ve açıklanmış rekabet gücü üzerine bir analiz (2005-2023). Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(2), 1852–1870. https://doi.org/10.63556/tisej.2025.1478
• Atlı, F., & Söyler, O. (2018). Dünyada ve Türkiye’de turunçgil üretiminin ve ihracatının değerlendirilmesi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(79), 357-366. https://doi.org/10.16992/ASOS.14174
• Aygün, İ., Çakmak, B., & Alayunt, F. N. (2018). Narenciye hasadının ergonomik açıdan incelenmesi. Mühendislik Bilimleri ve Tasarım Dergisi, 6(Özel Sayı), 312-318. https://doi.org/10.21923/jesd.358270
• Balassa, B. (1965). Trade liberalization and Revealed comparative advantage. Manchester School of Economic and Social Studies, 33(2), 99-123. https://doi.org/10.1111/j.1467-9957.1965.tb00050.x
• Choorikkad, V. (2006). India and China: Changing patterns of comparative advantage? Erişim adresi: https://www.researchgate.net/publication/48267227_India_and_China_Changing_Patterns_of_Comparatve_Advantage
• Erkan, B. (2012). Ülkelerin karşılaştırmalı ihracat performanslarının açıklanmış karşılaştırmalı üstünlük katsayılarıyla belirlenmesi: Türkiye-Suriye örneği. ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 8(5), 195-218. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/pub/ijmeb/article/751081 Erkan, B., Arpacı, B. B., Yaralı, F., & Güvenç, İ. (2015). Türkiye’nin sebze ihracatında karşılaştırmalı üstünlükleri. KSÜ Doğa Bilimleri Dergisi, 18(4). Erişim adresi: https://doi.org/10.18016/ksujns.61527
• Fronberg, K., & Hartmann, M. (1997). Comparing measures of competitiveness. Institute of Agricultural Development in Central and Eastern Europe. Discussion Paper No: 2. https://www.econstor.eu/handle/10419/28566
• Food and Agriculture Organization of the United Nations [FAO], 2025. Crops and livestock products. Erişim adresi: https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL
• Güney, O. İ. (2012). Tarım sistemlerindeki gelişmeler kapsamında Dünya turunçgil sektörü. Çukurova Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 28(1), 101-108. Erişim adresi: https://fbe.cu.edu.tr/storage/fbeyedek/makaleler/cild28sayi1-101-108.pdf
• Kadanalı, E. (2019). Türkiye turunçgil ihracatının rekabet gücünün analizi. Tarım Ekonomisi Dergisi, 25(1), 15-25. https://doi.org/10.24181/tarekoder.470684
• Kara, O., & Erkan, B. (2011). Türkiye’nin emek yoğun mal ihracatındaki karşılaştırmalı üstünlüklerin makro ekonomik büyüklüklerle ilişkisi. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(7), 67-93. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/pub/esad/article/81414
• Karluk, R. (1973). Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisinin gelişmekte olan ülkeler yönünden geçerliliği üzerine düşünceler. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 221-238. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/8622
• Kızıltuğ, T. (2017). Hatay ilinin portakal üretimi ve dış ticarette işletmelerin pazarlama stratejileri. [Yüksek Lisans Tezi], Ankara Üniversitesi, Ankara. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Miral, Z. C. (2006). Açıklanmış Karşılaştırmalı Üstünlükler ve Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne karşı rekabet gücü: seçilmiş tarımsal ürünler için bir uygulama. [Yüksek Lisans Tezi], Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Nuroğlu, E. (2019). İhracatta Ricardo modeli ve Türkiye-ABD ticareti. Erişim adresi: https://www.aa.com.tr/tr/analiz/ihracatta-ricardo-modeli-ve-turkiye-abd-ticareti/1500255
• Özözen, S. (2023). Türkiye’nin narenciye sektöründe karşılaştırmalı rekabet gücü. Yönetim Bilimleri Dergisi/Journal of Administrative Sciences, 21(Özel Sayı), 944-967. https://doi.org/10.35408/comuybd.134593
• Paksoy, S., & Şahin, H. (2023). Türkiye’nin buğday ve pamuk ihracat rekabet gücünün OECD, AB27 ve G7 ülkeleri ile karşılaştırılması. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (57), 333-346. https://doi.org/10.30794/pausbed.1258267
• Şahinli, M. A. (2011). Açıklanmış karşılaştırmalı üstünlükler endeksi: Türkiye pamuk endüstrisi üzerine bir uygulama. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 11(21), 227-240. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/pub/susead/article/302382
• Sarıçoban, K., & Kösekahyaoğlu, L. (2017). Türkiye’nin tarımsal ürünlerdeki ihracat rekabet gücünün ölçülmesi: 1996-2015 dönemi üzerine bir analiz. ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi, 4(7), 78-96. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/pub/assam/article/345690
• Tan, M. G. (2016). Adana ilinde turunçgil ihracatı yapan firmaların pazarlama yapısı ve sorunları. [Yüksek Lisans Tezi], Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü. (2023). Turunçgiller Ürün Raporu. Erişim adresi: https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20Ürün%20Raporları/2023%20Ürün%20Raporları/Turunçgiller%20Ürün%20Raporu%202023-382%20TEPGE.pdf
• Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü. (2024). Turunçgiller Ürün Raporu. Erişim adresi: https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20Ürün%20Raporları/2024%20Ürün%20Raporları/Turunçgiller%20Ürün%20Raporu%202024-408%20TEPGE.pdf
• T.C. Kalkınma Bakanlığı. (2018). Tarım ve gıdada rekabetçi üretim. 11. Kalkınma Planı, Özel İhtisas Komisyon Raporu. Erişim adresi: https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2020/04/Tarim_ve_GidadaRekabetci UretimOzelIhtisasKomisyonuRaporu.pdf
• Yalçın, M. (2024). Türkiye’nin ve hububat sektöründe lider ülkelerin ihracat rekabet uzmanlaşma düzeylerinin karşılaştırmalı analizi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (AÜSBD), 24(4), 1751-1766. https://doi.org/10.18037/ausbd.1350075
• Trademap. (2025). List of exporters for the selected product in 2023. Erişim adresi: https://www.trademap.org/Country_SelProduct_TS_Map.aspx?nvpm
• Turgutluoğlu, E., Kurt, Ş., Demir, G., & Eryılmaz, Z. (2023). Dünyada ve Türkiye’de turunçgillerin gelişimi ve BATEM’in rolü. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, 10(1), 65-70. https://doi.org/10.51532/meyve.1188713 Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK], (2024). Bitkisel Ürün Denge Tabloları. Erişim adresi: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Bitkisel-Ürün-Denge-Tabloları-2024-53941&dil=1
• United Nations, (2006). International Standard International Trade Classification Revision 4. Erişim adresi: https://unstats.un.org/unsd/trade/sitcrev4.htm
• Yılmaz, İ. (2021). Osmanlı Döneminde narenciye üretim ve dış ticareti. Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, (7), 149-172. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/karataysad/article/947727
• World Integrated Trade Solution [WITS]. (2025). Trade Statistics by Product. Erişim adresi: https://wits.worldbank.org/trade/country-byhs6product.aspx?lang=en
• World Trade Organization [WTO]. (2025). Dünya ihracat ve ithalat istatistikleri. Erişim adresi: https://stats.wto.org