An Important Cultural Heritage in the Context of Thracian Anatolian Relations in the Iron Age: Sinanköy Open Air Altar

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 3, 919 - 934, 31.12.2025

Umut Murat Doğan

https://doi.org/10.17218/hititsbd.1642667

Öz

Most of what is known about the religious identity of the societies of the Thracian region in antiquity is based on the writings of the Aegean world and the archaeological data found in the region. It is clear from all these data that the Mother Goddess, representing life and the underworld of the dead, was the most important element in the beliefs of the cultures of the Thracian region. Orpheus, who passed into Aegean mythology from Thracian cultures, is considered a shamanic character in the cult of the Mother Goddess in Thrace. With the migrations from Thrace to Anatolia at the beginning of the Iron Age, the belief in the Mother Goddess was also carried and merged with the similar religious tradition in Anatolia. It is believed that the shamanic figure who was the helper of the Mother Goddess in Thrace was transferred to Phrygia as Attis and then to the Aegean world as Orpheus. An open-air rock cult site on the western slopes of the medieval castle in Sinanköy in the Lalapaşa district of the Edirne in Turkish Thrace has a pavement arrangement highly suitable for a cult ritual involving the Mother Goddess and her shamanic helper, known in the Aegean as Orpheus. This open-air temple, which has elements that symbolise both the underworld with a rock cavity with two entrances, and the Mother Goddess' dominance over the earth with a throne-shaped altar and an arrangement of liquid offering floors, presents a very unique identity with its general appearance. The aim of this study is to discuss the place of Sinanköy open-air temple within the circle of religious culture that influenced Anatolian and Aegean cultures from Thrace. The identification and analogical comparison of this temple will not only contribute to the identification of the Thracian Iron Age religious culture, about which little is known, but also reveal the contribution of Turkish Thrace to the Thracian cultural influence reaching Anatolia in the early Iron Age. The identification and analogical comparison of the Sinanköy open-air temple will show that the traceable cultural transmission between Thrace and Anatolia in the Iron Age also manifested itself in the shaping of cult structures.

Anahtar Kelimeler

Thracian archaeology , iron age , Turkish thrace , Sinanköy castle , open air rock santuary , mother goddess , orpheus

Demir Çağında Trakya Anadolu İlişkileri Bağlamında Önemli Bir Kültür Mirası: Sinanköy Açık Hava Sunağı

Öz

Trakya Bölgesi toplumlarının Antik Çağ’daki dini kimlikleri hakkında bilinenlerin çoğu Ege dünyasında yazılanlara ve bölgede bulunan arkeolojik verilere dayanır. Tüm bu verilerden anlaşılıyor ki Trakya Bölgesi kültürlerinin inancında yaşamı ve yer altındaki ölüler dünyasını temsil eden Ana Tanrıça en önemli unsurdu. Ege mitolojisine Trakya kültürlerinden geçmiş olan Orpheus ise Trakya’da Ana Tanrıça kültünde yer alan şamanik bir karakter olarak kabul edilir. Demir Çağı başında Trakya’dan Anadolu’ya ulaşan göçler ile Ana Tanrıça inancı da taşınarak Anadolu’daki benzer din geleneğiyle birleşti. Trakya’da Ana Tanrıça’nın yardımcısı olan şamanik figür Phrygia’ya Attis ile bütünleşip Ege dünyasına da Orpheus adıyla geçtiği düşünülmektedir. Türkiye Trakyası’nda, Edirne iline bağlı Lalapaşa ilçesi, Sinanköy sınırları içinde yer alan Orta Çağ kalesinin batı yamaçlarında yer alan bir açık hava kaya kült alanı Ana Tanrıça ve Ege’de Orpheus olarak anılan şamanik yardımcısının yer aldığı bir kült ayini için son derece uygun bir döşem düzenlemesine sahiptir. Hem iki girişli bir kaya oyuğu ile yer altı dünyasını hem de taht biçimli bir altarı ve sıvı sunu döşemleri içeren düzenlemesi ile Ana Tanrıça’nın yeryüzü hakimiyetini simgeleyecek nitelikte unsurları olan bu açık hava sunağı genel görünümü ile son derece özgün bir kimlik sunar. Bu çalışmada Trakya’dan Anadolu ve Ege kültürlerine etki eden inanç sistemi çemberi içinde Sinanköy açık hava sunağının yerinin tartışmaya açılması amaçlanmaktadır. Bu sunağın tanımlanması ve analojik karşılaştırması hem hakkında çok az şey bilinen Trakya Demir Çağı din kültürünün tanımlanması konusuna katkı yapacak hem de Demir Çağı başlarında Anadolu’ya ulaşan Trakya kültür etkisinde Türkiye Trakyası’nın katkısını gözler önüne serecektir. Sinanköy açık hava sunağının tanımlanması, analojik karşılaştırması yöntemi ile Demir Çağı’nda Trakya-Anadolu arasında izi sürülebilen kültür aktarımının kült yapılarının biçimlendirilmesinde de kendini gösterdiği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Trakya arkeolojisi , demir çağı , Türkiye trakyası , Sinanköy kalesi , açık hava kaya sunağı , ana tanrıça , orpheus

Etik Beyan

ETİK BEYAN GEREKMEMEKTEDİR

Teşekkür

MAYA VASİLEVA VE ENGİN BEKSAÇ'A BİLİMSEL KATKILARINDAN DOLAYI TEŞEKKÜR EDERİM

Kaynakça

• Bakır,T. (1995). Archäologische Beobachtungen über die Residenz in Daskyleion. P. Briant (Ed). Toulouse: Pallas 43, Dansles pas des Dix-Mille : Peuples et pays du Proche-Orient vus par un Grec. Actes de la Table Ronde Internationale, organisée à l'initiative du GRACO Toulouse içinde (s. 269-285). Accueil: Presses Universitaires du Mirail.
• Bakır, T. (2003). Daskyleion (Tyaiy Drayahya) Hellespontine Phrygia Bölgesi Akhaemenid Satraplığı. Anadolu / Anatolia, 25, 1-26
• Beksaç, E. (2015). Kuzeybatı Anadolu ve Trakya’da Erken Kültistik Kaya (Kaya Oyma ve Megalit) Anıtları ve Kült Alanları Projesi Edirne Kırklareli Yüzey Araştırması 2013. A. Özme (Ed.), 32. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Cilt: 1 içinde (ss.253-268). Gaziantep. 02-01 Haziran 2014, Ankara. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Beksaç, E., Ertuğrul, Ö., & Karakaya, H. (2017). Sinanköy Çalışmaları. A. Özme (Ed). 38. Kazı Sonuçları Sempozyumu, Cilt, 2 içinde (ss.213-222), Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Berndt Ersöz, S. (2006). Phrygian Rock-Cut Shrines, Structure, Function, and Cult Practice. Leiden-Boston: Brill. Bøgh, B. (2007). The phrygian background of Kybele. Numen, 54(3), 304-339. Erişim adresi: https://brill.com/view/journals/nu/54/3/article-p304_3.xml
• Bøgh, B. (2012). Mother of the Gods: Goddess of Power and Protector of Cities. Numen, 59(1), 32-67. Erişim adresi: https://brill.com/view/journals/nu/59/1/article-p32_2.xml?ebody=Abstract%2FExcerpt
• Casadiegos, Y. P. (2012). Orpheus or the soteriological reform of the Dionysian mysteries. American Journal of Sociological Research, 2(3), 38-51. https://doi.org/10.5923/j.sociology.20120203.02
• Çevik, N. (2007). Dağlardaki Tanrılar ve Tanrı Dağlar. M. Alparslan, M. Doğan Alparslan & H. Peker (Ed.), Belkıs Dinçol ve Ali Dinçol’a Armağan içinde (ss.175-194.), Ege Yayınları.
• Daniel, M. E. (2008). The mythology of Orpheus and the mysteries. Rosicrucian Digest, 1, 22-23.
• DeVries, K. (1990). The Gordion excavation seasons of 1969–1973 and subsequent research. American Journal of Archaeology, 94(3), 371-406. https://doi.org/10.2307/505793
• Doğan, M. U. (2023). Erken Demir Çağında Doğu Trakya’nın Kültürel Dinamikleri ve Anadolu-Balkan İlişkileri. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
• Doğan, M. U., & Çetinkaya, H. (2020). Antik Ege ve Trakya arasındaki kültürel etkileşim bağlamında bir değerlendirme: Edirne müzesindeki Orpheus kabartması. Meriç Uluslararası Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, 4/11, 268-286. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1487494
• Dürüşken, Ç. (2000). Antik Çağ’da Yaşamın ve Ölümün Bilinmezine Yolculuk, Roma’nın Gizem Dinleri. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Erdan, E. (2015). Demir Çağ ve Sonrası Batı Anadolu’da Frig Kültür Etkileri. [Yayınlanmamış Doktora Tezi], Adnan Menderes Üniversitesi, Aydın.
• Erdan, E. (2016). Yerleşim tipleri ışığında Anadolu’da Frig kültür varlığı. Asia Minor Studies, (08), 42-64. Erişim adresi: https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=683369
• Erhat, A. (1997). Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Fol, V. (2008). The Rock as a Topos of Faith the Interactive Zone of the Rock-Cut Monuments– from Urartu to Thrace. R. I. Kostov, B. Gaydarska, M. Gurova (Ed.), Geoarchaeology and Archaeomineralogy (Eds.), Proceedings of the International Conference içinde (ss.153-162). 29-30 October 2008, Sofia.
• Heath, J. (1994). The failure of Orpheus. Transactions of the American Philological Association (1974-), 124, 163-196. https://doi.org/10.2307/284290
• Herodotos (1991), Herodot Tarihi, (M. Öktem Çev.). İstanbul: Remzi Yayınevi.
• Kortanoğlu, R. E. (2016). Notes on Façade Architecture and Ornamental Elements on Monumental Rock- Cut Tombs in Highland of Phrygia in Hellenistic and Roman Imperial Periods. TÜBA-AR, 19, 243-267.
• Kortanoğlu, R. E. (2017). Phrygia Kayalıkları ve Yansıma. Arkhe, 2/2, 71-82.
• Laurent, V. (1939). La liste épiscopale du Synodicon de la métropole d’Andrinople, Échos d’Orient. 193-194, 1-30.
• Lee, O. M. (1960). The Myth Of Orpheus and Eurydice in Western Literature. [Yayımlanmamış doktora tezi], The University of British Columbia.
• Manoledakis, M. (2016). The position of the Phrygians in Europe and Asia the Brygians in the Balkans. ἠχάδιν II, 48-72.
• Muscarella, O. W. (1995). The Iron Age background to the formation of the Phrygian state. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 299(1), 91-101. https://doi.org/10.2307/1357347
• Nekhrizov, G. (2015). Dolmens and Rock-Cut Monuments. J. Valeva, E. Nankov & D. Graninger (Ed.), A Companion to Ancient Thrace içinde (s. 126-143). Chichester: John Wiley and Sons. Blackwell.
• Özkaya, V. (1992). İ.Ö. Erken Birinci Binde Frig Boyalı SeramiğiDoğu-Batı Siyasal ve Kültürel İlişkileri. [Yayınlanmamış Doktora Tezi], Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
• Polat, G. (2013). Thrakia’da Ana Tanrıça Kültü. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi], Trakya Üniversitesi, Edirne.
• Sams, G. K. (1988). The early Phrygian period at Gordion: toward a cultural identity. Source: Notes in the History of Art, 7(3/4), 9-15. https://doi.org/10.1086/sou.7.3_4.23202656
• Sams, G. K. (1994). The Gordion Excavations, 1950-1973: Final Reports, Vol: IV, The Early Phrygian Pottery. Philedelphia: The University Museum Monography 79.
• Sansone, D. (1985). Orpheus and Eurydice in the Fifth Century. Classica Et Mediaevalia, XXXVI, 53-64.
• Stoev, A. & Maglova, P. (2015). Thracian Megalithic Sanctuaries in the Eastern Rhodopes Archaeoastronimical Aspects. V. Markov, A. Stoev & A. Yankov (Ed.), Megalithic Culture in Ancient Thrace içinde (ss.8-19), Blagoevgrad: Neofit Rilski University Press.
• Strabon. (1993), Antik Anadolu coğrafyası (Geographika XII - XIII – XIV). (A. Pekman Çev.). Arkeoloji ve Sanat Roller, L. E. (2002). The Phrygian Mother Goddess and her Thracian Connections, A. Fol (Ed.), Thrace and the Aegean,Proceedings of the Eighth International Congress of Thracology, 25-29 September 2000,Vol. II içinde (ss.683-694), International Foundation Europa Antiqua.
• Roller, L. E. (2004). Ana Tanrıça’nın İzinde Anadolu Kybele Kültü, Çev: Betül Avunç, İstanbul: Homer Yayınevi.
• Ruck, C. A. P. (2015). The Mushroom Stones. Dionysus, Orpheus,and the Wolves of War. V. Markov (Ed.), Megalithic Culture in Ancient Thrace içinde (ss. 1-7.), Neofit Rilski University Press.
• Tamsü Polat, R. (2010), Yeni buluntular ışığında phryg kaya altarları ve bir tipoloji önerisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10/1, 203–222. Erisim adresi: https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423869527.pdf
• Tamsü Polat, R. (2010a). Dağlık Phrygia Bölgesi ve Bölgenin Doğusundaki Kaya Tahtları: İşlevsel ve Kavramsal Kimliğine Dair Bir Analiz. M. E. Altınsapan, B. Y. Olcay Uçkan & F. Güllüpınar (Ed.), Edebiyat Fakültesi 30. Yıl Armağan Kitabı içinde (ss.318-328), Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Tamsü Polat, R., & Polat, Y. (2009). The Phrygıan Rock-Cut Altars and Their Restoration And Conservation Proposals. H. Gökçekuş (Ed.), International Conference on Environment: Survival and Sustainability içinde (ss.1005-1014), 19-24 February 2007, Near East University, Nicosia-Northern Cyprus, Lefkoşa: Near East University Press.
• Theodossiev, N. (2002). Mountain goddesses in ancient thrace: the broader context, Kernos Revue Internationale Et Pluridisciplinaire De Religion Grecque Antique, 15, 325-329. https://doi.org/10.4000/kernos.1393
• Tunahan A., & Turoğlu, H. (2020). Sinanköy (Lalapaşa-Edirne) ve çevresinin yapısal jeomorfoloji özelliklerinin drenaj sistemi üzerindeki etkileri. Coğrafya Dergisi, 40, 25-37. https://doi.org/10.26650/JGEOG2019-0022
• Vassileva, M. (1995). Thracians and Phrygians Cultural Zone: the Daskyleion Evidence. Orpheus 5, 27- 34.
• Vassileva, M. (1997). Thrace and Phrygia. Some problems of the megalithic culture. Actes 2-e Symposium International des études thraciennes: Thrace ancienne. Epoque archaique, classique, hellenistique, romaine içinde (ss.193-198). Komotini: 20-27 septembre 1992.
• Vassileva, M. (1998). Thracian-Phrygian Cultural zone. Thracians and Phrygians: Problems of Parallelism. N. Tuna, Z. Aktüre, M. Lynch (Eds.), Proceeding of an International Symposium on The Archaeology, History and Ancient Languages of Thrace and Phrygia içinde (ss.13-17), Ankara: 3-4 June. 1995, Middle East Tecnical University, Ankara.
• Vassileva, M. (2001). Phrygia, Troy and Thrace. A. Çilingiroğlu and G. Darbyshine (Eds.), Anatolian Iron Ages 5: Proceedings of the Fifth Anatolian Iron Ages Colloquium held at Van (s. 227-235), Van. 6-10 Aaugust 2001.
• Vassileva, M. (2009). Phrygian rock-cut thrones, 'ıdols' and phrygian royal symbolism. Thracia, (18), 111-124. Erişim adresi: https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=871792
• Vassileva, M. (2012). Thracian and Phrygian Rock-Cut Monuments: A Comparative Overview. V. Markov vd. (Eds.9, Proceeding of the First International Symposium Ancient Cultures in South-East Europe and the Eastern Mediterranean : megalithic monuments and cult practicles içinde (s. 44-57), Blagoevgrad, 11-14 October 2012. Blagoevgrad: South-West University "Neofit Rilski".
• Vassileva, M. (2021). The Southeastern Balkans and the Late Bronze Age Aegean-Anatolian Network. I. Hajnal, E. Zangger, J. Kelder (Eds.), The Political Geography of western Anatolia in the Late Bronze Age (Innsbrucker Beitrage zur Sprachwissenschaft) İçinde, (ss. 29-47), Budapest: Archaeolingua. Series Minor No. 45.
• Voigt, M. M., & Henrickson, R. C. (2000). Formation of the Phrygian state: the early Iron age at Gordion. Anatolian Studies, 50, 37-54. https://doi.org/10.2307/3643013