Bireylerin sürdürülebilir tüketim davranışları: etkileyen faktörlerin incelenmesi

Öz

Sürdürülebilir tüketim, çevreye duyarlı ürün tercihlerinden, hane ve yerel yönetimlerin su kullanım alışkanlıklarına kadar geniş bir yelpazede çeşitli davranış biçimlerini içermektedir. Sürdürülebilir tüketim anlayışına yönelik olumlu tutumların artması, doğaya en az zarar veren tüketim biçimlerinin benimsenmesini desteklemektedir. Bu nedenle sürdürülebilir tüketim anlayışı ve bu anlayışa dayalı eylemler, küresel düzeydeki politikalarla desteklenmesi gereken bir yaklaşım olmalıdır. Türk kültüründe sürdürülebilir tüketimin satın alma davranışları ve bu davranışların sürdürülebilir tüketim anlayışına etkisini ele alan araştırmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu çalışmada bireylerin sürdürülebilir tüketim davranışları ile bu davranışları etkileyen faktörlerin analiz edilmesi ve elde edilen bulgular doğrultusunda kamu politikalarına yönelik öneriler sunulması amaçlanmıştır. Kesitsel ve tanımlayıcı desende planlanan araştırmanın verileri, 30.04.2025-21.05.2025 tarihleri arasında çevrimiçi anket yöntemi ile toplanmıştır. Araştırma, dahil edilme kriterlerini karşılayan 316 katılımcı ile tamamlanmıştır. Katılımcıların %89,6’sının üniversite mezunu olduğu, %87,7’sinin çalışmadığı, %96,2’sinin bekar olduğu, %73,4’ünün aylık gelir miktarının 0-20.000 TL olduğu ve %52,8’inin yerleşim yerinin şehir merkezi olduğu belirlenmiştir. Çalışmada çevre duyarlılığı, ihtiyaç dışı satın alma, tasarruf ve yeniden kullanılabilirlik puan ortalamaları ile cinsiyet değişkeni arasında istatistiksel açıdan anlamlı bir farklılık saptanmamıştır. Çevre duyarlılığı, tasarruf ve yeniden kullanılabilirlik alt boyutlarında enerji ve su tasarrufu yapan katılımcıların puan ortalamaları yapmayanlara göre anlamlı düzeyde yüksek bulunurken ihtiyaç dışı satın alma alt boyutunda enerji tasarrufu yapan katılımcıların puan ortalamaları yapmayanlara göre anlamlı düzeyde düşük bulunmuştur. Çevre konularıyla ilgili eğitim alan katılımcıların almayanlara göre çevre duyarlılığı ve yeniden kullanılabilirlik alt boyutlarında puan ortalamaları anlamlı düzeyde yüksektir. Sonuç olarak bireylerin çevre konularında eğitim almalarının, çevresel duyarlılıkları ile yeniden kullanılabilirlik davranışlarını olumlu yönde etkilediği göz önünde bulundurulduğunda; sürdürülebilir tüketim ve çevre dostu davranışları geliştirmek amacıyla eğitim programlarının oluşturulmasının ve farkındalık eğitimlerinin düzenlenmesinin önemli olduğu söylenebilir. Geri dönüşüm, çevresel duyarlılık ve tasarruf gibi davranışları teşvik edici ve toplumsal farkındalığı artırıcı kamu politikalarının geliştirilmesinin, farkındalık programlarının oluşturulmasının ve ödül mekanizmalarının geliştirilmesinin sürdürülebilirlik davranışına önemli derecede katkı sunacağı söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Tüketim
• sürdürülebilir tüketim
• tüketim davranışı

Individuals sustainable consumption behaviors: an examination of influencing factors

Abstract

Sustainable consumption encompasses a wide range of behaviors, from environmentally friendly product preferences to household and local government water usage habits. Increasing positive attitudes toward sustainable consumption supports the adoption of consumption patterns that are least harmful to nature. Therefore, sustainable consumption and actions based on this understanding should be an approach that should be supported by global policies. It is observed that research examining sustainable consumption purchasing behaviors in Turkish culture and the impact of these behaviors on sustainable consumption is limited. This study aims to analyze individuals' sustainable consumption behaviors and the factors influencing these behaviors, and to offer recommendations for public policies based on the findings. Data for this cross-sectional and descriptive study was collected via an online survey between April 30, 2025, and May 21, 2025. The study was completed with 316 participants who met the inclusion criteria. It was determined that 89.6% of the participants were university graduates, 87.7% were unemployed, 96.2% were single, 73.4% had a monthly income of 0-20,000 TL, and 52.8% lived in a city center. No statistically significant difference was found between the mean scores of environmental awareness, non-essential purchases, savings, and reusability and the gender variable. In the environmental awareness, savings, and reusability sub-dimensions, participants who saved energy and water had significantly higher scores than those who did not, while in the non-essential purchases sub-dimension, participants who saved energy had significantly lower scores than those who did not. Participants who received training on environmental issues had significantly higher mean scores on the sensitivity and reusability sub-dimensions than those who did not. In conclusion, considering that individuals receiving training on environmental issues positively affects their environmental awareness and reusability behaviors, it can be said that it is important to create training programs and organize awareness training programs to develop sustainable consumption and environmentally friendly behaviors. It can be argued that developing public policies that encourage behaviors such as recycling, environmental awareness, and savings, and that raise social awareness, creating awareness programs, and developing reward mechanisms will significantly contribute to sustainability behavior.

Keywords

• Consumption
• sustainable consumption
• consumption behavior

Kaynakça

1. Aktaş, S., & Çiçek, B. (2019). Aktaş, S. C., & Çiçek, B. (2019). Farklı kuşaktaki kadın ve erkeklerin sürdürülebilir tüketim davranışlarının incelenmesi. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 54(4), 1957-1978. https://doi.org/10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.19.12.1264
2. Allegrini, E., Vadenbo, C., Boldrin, A., & Astrup, T. F. (2015). Life cycle assessment of resource recovery from municipal solid waste incineration bottom ash. Journal of Environmental Management, 151, 132–143. https://doi.org/10.1016/J.JENVMAN.2014.11.032
3. Anantharaman, M. (2018). Critical sustainable consumption: a research agenda. Journal of Environmental Studies and Sciences, 8(4), 553–561. https://doi.org/10.1007/S13412-018-0487-4
4. Ateş, H. (2018). Fen bilgisi ve sosyal bilgiler öğretmen adaylarının sürdürülebilir tüketim davranışlarının ve bilgi düzeylerinin araştırılması. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 31(2), 507–531. https://doi.org/10.19171/UEFAD.505608
5. Baird, H. M., Meade, K., & Webb, T. L. (2022). This has already been used! A paradigm to measure the point at which people become unwilling to use reusable containers. Journal of Cleaner Production, 363, 132321. https://doi.org/10.1016/J.JCLEPRO.2022.132321
6. Banyte, J., Šalčiuviene, L., Dovaliene, A., Piligrimiene, Ž., & Sroka, W. (2020). Sustainable consumption behavior at home and in the workplace: avenues for innovative solutions. Sustainability, 12(16), 6564. https://doi.org/10.3390/SU12166564
7. Bauerné Gáthy, A., Kovácsné Soltész, A., & Szűcs, I. (2022). Sustainable consumption – examining the environmental and health awareness of students at the University of Debrecen. Cogent Business & Management, 9(1). https://doi.org/10.1080/23311975.2022.2105572
8. Bayazıt, A., & Akkaya Saygılı, N. (2024). Bireylerin sürdürlebilir tüketim davranışlarının incelenmesi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 16(4), 2722–2745. https://doi.org/10.20491/ISARDER.2024.1943

9. Blok, V., Wesselink, R., Studynka, O., & Kemp, R. (2015). Encouraging sustainability in the workplace: a survey on the pro-environmental behaviour of university employees. Journal of Cleaner Production, 106, 55–67. https://doi.org/10.1016/J.JCLEPRO.2014.07.063
10. Bomberg, E., & McEwen, N. (2012). Mobilizing community energy. Energy Policy, 51, 435–444. https://doi.org/10.1016/J.ENPOL.2012.08.045
11. Bulut, M. (2022). Öğretmenlerin yeşil örgütsel davranışlarının sürdürülebilir tüketim davranışı üzerine etkisi. Bandırma Onyedi Eylül University Social Sciences Research Journal, 5(1), 27–49. https://doi.org/10.38120/BANUSAD.1114078
12. Caeiro, S., Ramos, T. B., & Huisingh, D. (2012). Procedures and criteria to develop and evaluate household sustainable consumption indicators. Journal of Cleaner Production, 27, 72–91. https://doi.org/10.1016/J.JCLEPRO.2011.12.026
13. Chapin, F. S., Torn, M. S., & Tateno, M. (1996). Principles of ecosystem sustainability. American Naturalist, 148(6), 1016–1037. https://doi.org/10.1086/285969
14. Coelho, P. M., Corona, B., ten Klooster, R., & Worrell, E. (2020). Sustainability of reusable packaging–Current situation and trends. Resources, Conservation & Recycling: X, 6, 100037. https://doi.org/10.1016/J.RCRX.2020.100037
15. Cohen, M. J. (2020). Does the COVID-19 outbreak mark the onset of a sustainable consumption transition? Sustainability: Science, Practice, and Policy, 16(1), 1–3. https://doi.org/10.1080/15487733.2020.1740472
16. Doğan, O., Bulut, Z., & Kökalan Çimrin, F. (2015). Bireylerin sürdürülebilir tüketim davranışlarının ölçülmesine yönelik bir ölçek geliştirme çalışması. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 29(4). Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/atauniiibd/issue/2719/36129
17. Erbaşı, A. (2019). Yeşil örgütsel davranış ölçeği: bir ölçek geliştirme çalışması. Istanbul Management Journal, 86, 1–23. https://doi.org/10.26650/imj.2019.86.0001
18. Ergin, R. G., & Dal, N. E. (2023). Davranışsal çevre bilincinin sürdürülebilir tüketim davranışına etkisi hakkında bir araştırma. Bilge Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(1), 28–53. https://doi.org/10.47257/BUSAD.1306912
19. Ertz, M., Huang, R., Jo, M. S., Karakas, F., & Sarigöllü, E. (2017). From single-use to multi-use: Study of consumers’ behavior toward consumption of reusable containers. Journal of Environmental Management, 193, 334–344. https://doi.org/10.1016/J.JENVMAN.2017.01.060
20. Fetner, H., & Miller, S. A. (2021). Environmental payback periods of reusable alternatives to single-use plastic kitchenware products. International Journal of Life Cycle Assessment, 26(8), 1521–1537. https://doi.org/10.1007/S11367-021-01946-6/FIGURES/5
21. Geiger, S. M., Fischer, D., & Schrader, U. (2018). Measuring what matters in sustainable consumption: an ıntegrative framework for the selection of relevant behaviors. Sustainable Development, 26(1), 18–33. https://doi.org/10.1002/SD.1688
22. Hanley, N., Dupuy, L., & McLaughlin, E. (2016). Genuine savings and sustainability. A Collection of Surveys on Savings and Wealth Accumulation, 213–243. https://doi.org/10.1002/9781119158424.ch8
23. Haws, K. L., Winterich, K. P., & Naylor, R. W. (2014). Seeing the world through GREEN-tinted glasses: Green consumption values and responses to environmentally friendly products. Journal of Consumer Psychology, 24(3), 336–354. https://doi.org/10.1016/J.JCPS.2013.11.002
24. Işık Öner, A., & Kadıoğlu Ateş, H. (2020). Öğretmen adaylarının sürdürülebilir tüketim davranış düzeyinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. The Journal of Academic Social Science Studies, 81(13), 65–86. http://dx.doi.org/10.29228/JASSS.42972
25. Kabasakal-Cetin, A. (2023). Association between eco-anxiety, sustainable eating and consumption behaviors and the EAT-Lancet diet score among university students. Food Quality and Preference, 111, 104972. https://doi.org/10.1016/J.FOODQUAL.2023.104972
26. Kadic-Maglajlic, S., Arslanagic-Kalajdzic, M., Micevski, M., Dlacic, J., & Zabkar, V. (2019a). Being engaged is a good thing: Understanding sustainable consumption behavior among young adults. Journal of Business Research, 104, 644–654. https://doi.org/10.1016/J.JBUSRES.2019.02.040
27. Kalaycı, Ş. (2010). SPSS uygulamalı çok değişkenli istatistik teknikler. Ankara: Asil Yayın Dağıtım
28. Karaca, Ş. (2018). Yaşam tarzının sürdürülebilir tüketim davranışı üzerindeki etkisini belirlemeye yönelik bir çalışma. İşletme Araştırmaları Dergisi, 10(3), 403–425. Erişim adresi: https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=781395
29. Karalar, R., & Kiraci, H. (2010). Bireysel değerlerin sürdürülebilir tüketim davranışı üzerindeki etkisini belirlemeye yönelik öğretmenler üzerinde bir araştırma. İşletme Araştırmaları Dergisi, 2(2), 79–106. Erişim adresi: https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=19809
30. Kinnear, T. C., Taylor, J. R., & Ahmed, S. A. (1974). Ecologically concerned consumers: who are they? Journal of Marketing, 38(2), 20. https://doi.org/10.2307/1250192
31. Kır, S., & Polat, E. (2020). Spor bilimleri öğrencileri ve diğer bireylerde bilinçli tüketicilik düzeyi ile sürdürülebilir tüketim davranışlarının incelenmesi. Gaziantep Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi, 5(4), 468–485. https://doi.org/10.31680/GAUNJSS.800670
32. Lillemo, S. C. (2014). Measuring the effect of procrastination and environmental awareness on households’ energy-saving behaviours: An empirical approach. Energy Policy, 66, 249–256. https://doi.org/10.1016/J.ENPOL.2013.10.077
33. Matharu, M., Jain, R., & Kamboj, S. (2021). Understanding the impact of lifestyle on sustainable consumption behavior: a sharing economy perspective. Management of Environmental Quality: An International Journal, 32(1), 20–40. https://doi.org/10.1108/MEQ-02-2020-0036
34. McDonald, S., Oates, C. J., Alevizou, P. J., Young, C. W., & Hwang, K. (2012). Individual strategies for sustainable consumption. Journal of Marketing Management, 28(3–4), 445–468. https://doi.org/10.1080/0267257X.2012.658839
35. Milfont, T. L., & Markowitz, E. (2016). Sustainable consumer behavior: a multilevel perspective. Current Opinion in Psychology, 10, 112–117. https://doi.org/10.1016/J.COPSYC.2015.12.016
36. Mori, N. (2019). Determinants of individual savings among Tanzanians. Review of Behavioral Finance, 11(3), 352–370. https://doi.org/10.1108/RBF-05-2018-0045
37. Muranko, Ż., Tassell, C., van der Laan, A. Z., & Aurisicchio, M. (2021). Characterisation and environmental value proposition of reuse models for fast-moving consumer goods: reusable packaging and products. Sustainability, 13(5), 2609. https://doi.org/10.3390/SU13052609
38. Novoradovskaya, E., Mullan, B., & Hasking, P. (2020). Choose to reuse: predictors of using a reusable hot drink cup. Journal of Consumer Behaviour, 19(6), 608–617. https://doi.org/10.1002/CB.1834
39. Paavola, J. (2001). Towards sustainable consumption: Economics and ethical concerns for the environment in consumer choices. Review of Social Economy, 59(2), 227–248. https://doi.org/10.1080/00346760110036175
40. Pothitou, M., Hanna, R. F., & Chalvatzis, K. J. (2016). Environmental knowledge, pro-environmental behaviour and energy savings in households: An empirical study. Applied Energy, 184, 1217–1229. https://doi.org/10.1016/J.APENERGY.2016.06.017
41. Roberts, J. A., & Bacon, D. R. (1997). Exploring the subtle relationships between environmental concern and ecologically conscious consumer behavior. Journal of Business Research, 40(1), 79–89. https://doi.org/10.1016/S0148-2963(96)00280-9
42. Rustam, A., Wang, Y., & Zameer, H. (2020). Environmental awareness, firm sustainability exposure and green consumption behaviors. Journal of Cleaner Production, 268, 122016. https://doi.org/10.1016/J.JCLEPRO.2020.122016 Scott, M. L., & Nenkov, G. Y. (2016). Using consumer responsibility reminders to reduce cuteness-induced indulgent consumption. Marketing Letters, 27(2), 323–336. https://doi.org/10.1007/S11002-014-9336-8
43. Tabachnik, B. G., & Fidell, S. L. (2013). Multicollinearity and singularity. Using multivariate statistics. Boston, MA: Pearson.
44. Bilgin Turna, G. (2024). Algılanan çevre bilgisinin sürdürülebilir tüketim davranışı üzerindeki etkisinde çevresel kaygının aracılık rolü. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 13(3), 1392-1417. https://doi.org/10.15869/itobiad.1447187
45. Vermeir, I., & Verbeke, W. (2006). Sustainable food consumption: Exploring the consumer “attitude - behavioral intention” gap. Journal of Agricultural and Environmental Ethics, 19(2), 169–194. https://doi.org/10.1007/S10806-005-5485-3
46. Vermeir, I., & Verbeke, W. (2008). Sustainable food consumption among young adults in Belgium: theory of planned behaviour and the role of confidence and values. Ecological Economics, 64(3), 542–553. https://doi.org/10.1016/J.ECOLECON.2007.03.007
47. Wang, P., Liu, Q., & Qi, Y. (2014). Factors influencing sustainable consumption behaviors: a survey of the rural residents in China. Journal of Cleaner Production, 63, 152–165. https://doi.org/10.1016/J.JCLEPRO.2013.05.007
48. Wang, X., Waris, I., Bhutto, M. Y., Sun, H., & Hameed, I. (2022). Green ınitiatives and environmental concern foster environmental sustainability: a study based on the use of reusable drink cups. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(15), 9259. https://doi.org/10.3390/IJERPH19159259
49. Wang, Y., Xiang, D., Yang, Z. Y., & Ma, S. (Sara). (2019). Unraveling customer sustainable consumption behaviors in sharing economy: A socio-economic approach based on social exchange theory. Journal of Cleaner Production, 208, 869–879. https://doi.org/10.1016/J.JCLEPRO.2018.10.139
50. Ziesemer, F., Hüttel, A., & Balderjahn, I. (2021). Young people as drivers or inhibitors of the sustainability movement: the case of anti-consumption. Journal of Consumer Policy, 44(3), 427–453. https://doi.org/10.1007/S10603-021-09489-X