Osmanlı Şirket Hukukunda Sorumluluk Mekanizmaları ve Üçüncü Şahıs Hakları: Ticaret Kanunu ile Mecelle’nin Karşılaştırmalı Analizi

Abstract

Osmanlı modernleşmesi, 19. yüzyılda ticaret hukuku ve şirket modellerine yönelik reformlarla hız kazanmış, bu süreçte şirketleşme, sermaye birikimini teşvik etme ve hukuki yapıyı yeniden şekillendirme açısından merkezi bir rol oynamıştır. Bu dönüşüm, İslam hukuku ile kapitalistleşen ekonomik yapı arasında bir denge arayışının somut bir yansıması olarak dikkat çekmektedir. Bu makale, Osmanlı ticaret hukukundaki tüzel kişilik ve sorumluluk mekanizmalarını, Mecelle’nin ortaklık modelleriyle karşılaştırarak bu mekanizmaların üçüncü şahıslar üzerindeki etkilerini analiz etmektedir. Araştırma, Ticaret-i Berriye Kanunu ve Mecelle şerhlerine dayanmaktadır. Ticaret Kanunu, şirketlere tüzel kişilik kazandırıp sınırlı sorumluluk mekanizmalarını benimseyerek sermaye birikimini ve ekonomik büyümeyi teşvik ederken üçüncü şahıslar için daha riskli bir hukuki ortam yaratmıştır. Buna karşılık Mecelle’nin mudârebe, mufâvada ve inân ortaklık modelleri, taahhüt ve borçların ortakların kişisel malvarlıklarına uzanmasını sağlayarak üçüncü şahısların haklarını güçlü bir şekilde güvence altına almıştır. Ticaret Kanunu, şirketlerin işlem kapasitesini artırmak amacıyla finansal işlemleri teşvik ederken Mecelle, işlem yetkilerini sermaye limitleriyle sınırlandırmış ve krediye dayalı ticari faaliyetleri kolektif ve sınırsız sorumluluk temelinde düzenlemiştir. Osmanlı ticaret hukukunun bu iki farklı yönelimi, İslami ilkeler ile kapitalistleşen hukuk arasında bir denge kurma çabasını yansıtmaktadır. Sonuç olarak Ticaret Kanunu, şirketlerde özel sorumluluk yapıları kurarak ekonomik büyümeyi hızlandırmaya odaklanırken Mecelle, ticari faaliyetlerde hakkaniyet ve borçların tam ifasını öncelikli kılmıştır. Bu çalışma, modern kapitalist ticaret şirketlerindeki tüzel kişilik ve sorumluluk mekanizmalarının Osmanlı hukukundaki tarihsel gelişim bağlamında incelenebileceğini vurgulamakta ve anonim şirketlerin üçüncü şahıs hakları üzerindeki etkilerinin İslam şirket hukukunun öncelikleri doğrultusunda yeniden ele alınması gerektiği sonucuna varmaktadır.

Keywords

• İslam Hukuk Tarihi
• Osmanlı Ticaret Kanunu
• Mecelle
• Şirket Hukuku
• Üçüncü Şahıs Hakları
• Tüzel Kişilik
• Sınırlı Sorumluluk
• Anonim Şirket
• Karşılaştırmalı Hukuk

Liability Mechanisms and Third-Party Rights in Ottoman Company Law: A Comparative Analysis of the Commercial Code and the Mecelle

Abstract

Ottoman modernization gained momentum in the 19th century through reforms in commercial law and corporate models, with corporatization playing a central role in promoting capital accumulation and reshaping the legal framework. This transformation stands out as a concrete reflection of the effort to establish a balance between Islamic law and the increasingly capitalist economic structure. This article analyzes the mechanisms of legal personality and liability in Ottoman commercial law by comparing them with the partnership models of the Mecelle, focusing on the impact of these mechanisms on third parties. The research is based on the Ticaret-i Berriye Kanunu and commentaries on the Mecelle. The Commercial Code granted companies legal personality and adopted limited liability mechanisms to promote capital accumulation and economic growth, but it also created a more precarious legal environment for third parties. In contrast, the partnership models of the Mecelle — mudaraba, mufawada, and inan — ensured strong protection for the rights of third parties by allowing obligations and debts to extend to the personal assets of the partners. While the Commercial Code encouraged financial transactions to increase the operational capacity of companies, the Mecelle limited transaction authority to capital contributions and regulated credit-based commercial activities on the basis of collective and unlimited liability. These two distinct orientations within Ottoman commercial law reflect an attempt to strike a balance between Islamic principles and the increasingly capitalist legal framework. In conclusion, while the Commercial Code aimed to accelerate economic growth by establishing specific liability structures within companies, the Mecelle prioritized equity and the full fulfillment of debts in commercial activities. This study that the mechanisms of legal personality and liability in modern capitalist commercial companies be examined within the historical development of Ottoman law. Thus, it concludes that the impact of joint-stock companies on third-party rights should be reconsidered in line with the priorities of Islamic partnership law.

Keywords

• Islamic Legal History
• Ottoman Commercial Code
• Mecelle
• Corporate Law
• Third-Party Rights
• Legal Personality
• Limited Liability
• Joint-Stock Company
• Comparative Law

References

1. AAOIFI Faizsiz Finans Standartları (TKBB, İstanbul). google scholar
2. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İ. MSM 23/601. google scholar
3. (BOA), İ. MSM 23/609. google scholar
4. Bankacılık Kanunu (Resmî Gazete, 1 Kasım 2005, No 25983, Tertip 5, Cilt 45). google scholar
5. Code de Commerce 5ᵉ édition (Paris, Archives du Droit Français, Clément Frères Libraires-Éditeurs 1808). google scholar
6. Eşhası Hükmiyenin Emvali Gayri Menkuleye Tasarruflarına Mahsus Kanun-ı Muvakkat (Selanik Matbaası 1328). google scholar
7. ‘Evkaf Bankası Hakkında Kanun’ (9 Ramazan 1332 / 19 Temmuz 1330) Düstur 2/2 (Dersaadet: Matbaa-i Amire, 1334) 1046–1048. google scholar
8. ‘Ticaret-i Berriye Kanunnamesi’, Düstur 1/1 (Matbaa-i Amire 1289) 375–445. google scholar

9. Açıkgöz Ömer, ‘Küreselleşme: Atomize Toplum, Küçülen Devlet ve Çok-Uluslu Şirket’ (2003) 16(4) İslamî Araştırmalar Dergisi 563–568. google scholar
10. Ahmed Reşid, Hukuk-u Ticaret I (Dersaadet Ticaret Odası Gazetesi Matbaası 1311). google scholar
11. Akıncı Ş, ‘Alacaklılardan Mal Kaçırmak İçin Kurulan Yeni Şirkete Müracaat İmkânı Bakımından; Muvazaa, Tüzel Kişilik Perdesinin Kaldırılması ile Organik Bağ Kavramlarının Elverişliliği ve Yargıtay Uygulamaları’ (2019) 27(3) Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 651–678. google scholar
12. Aktepe G, ‘Anonim Şirketlerde Sermaye Kaybı ve Borca Batıklık Hallerinde Yönetim Kurulunun Yükümlülükleri’ (PhD thesis, Hacı Bayram Veli University 2025). google scholar
13. Atasoy A and Bardakoğlu A, ‘Anonim Ortaklıkların Finansmanında Yeni Bir Araç Olarak "Kar ve Zarar Ortaklığı Belgesi" ve Konunun İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi’ in İslâm Ekonomisinde Finansman Mes’eleleri (Ensar, İstanbul, 1992) 491–522. google scholar
14. Ali Haydar, Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm: Sulh, İbra ve İkrar, Tahlif ve Beyyinat, Kaza Mesailini Havidir (Hukuk Matbaası 1330). google scholar
15. Ali Haydar, Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm: Şerhu Kitabü’ş-Şirket (A Asaduryan, Şirket-i Mürettibiye Matbaası 1314). google scholar
16. Ali Haydar, ‘Eşhas-ı Hükmiyenin Emvâl-i Gayrimenkuleye Tasarruflarına Mahsus Kanun-ı Muvakkat’ in Tavzîḥü’l-Müşkilât fî Aḥkâmi’l-İntikālât (Şirket-i Mürettibiye İstanbul 1339) 147–194. google scholar
17. Alkan H, 19. Yüzyıl Osmanlısında Ticaret Hukukundaki Dönüşümün İktisadi İlişkilere Yansımaları: Kurumsal Bir Analiz (Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi 2022). google scholar
18. Asad M, Nawaz HMU and Barkat A, 'Limited Liability of Shareholders: Islamic Perspective (A Critical Appraisal)' (2020) 14(4) Journal of Managerial Sciences 100–108. google scholar
19. Aynîzade HT, ‘Ticaret Şirketleri ve Menafii İktisadiyesi’ (7 Şevval 1326/20 Teşrinievvel 1324) 1(5) Beyanülhak 100–101. google scholar
20. Bakan J, The Corporation: The Pathological Pursuit of Profit and Power (Free Press 2004). google scholar
21. Balta Y, ‘Modern ve İslam Hukuku Açısından Tarihi Süreçte Tüzel Kişilik’ (2021) 17 Amasya İlahiyat Dergisi 465–500. google scholar
22. Canbulut Kesik B, ‘Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması’ (MA thesis, Ankara University 2023). google scholar
23. Chapra MU, İslam İktisadında Ahlak ve Adalet (Mehmet Saraç ve diğerleri trn, İstanbul Üniversitesi İslam İktisadı ve Finansı Uygulama ve Araştırma Merkezi 2018). google scholar
24. Coşğun Yıldırım G, ‘Anonim Şirkette Sermaye Kaybı ve Borca Batıklık’ (PhD thesis, Marmara University 2023). google scholar
25. Coulson NJ, Commercial Law in the Gulf States: The Islamic Legal Tradition (Graham Trotman 1984). google scholar
26. Çizakça M, A Comparative Evolution of Business Partnerships: The Islamic World and Europe, with Specific Reference to the Ottoman Archives (Brill 1996). google scholar
27. Çizakça M, ‘Gerçekten de Suçlu Şeriat Mıydı?’ (2012–2013) 11–12 Dipnot 3 Aylık Sosyal Bilim Dergisi https://www.academia.edu/4588011/Gercekten_de_Suclu_Seriat_miydierişim 21 Ekim 2024. google scholar
28. Easterbrook FH ve Fischel DR, ‘Limited Liability and the Corporation’ (1985) 52(1) University of Chicago Law Review 89–117. google scholar
29. Eldem E, Osmanlı Bankası Tarihi (Osmanlı Bankası ve Tarih Vakfı 1999). google scholar
30. el-Hayyat A, Şerikat fiş-Şeriatil İslamiyye ve’l-Kanuni'l-Vadi (Daru’l-Beşir 1994). google scholar
31. Emrence C, Remapping the Ottoman Middle East: Modernity, Imperial Bureaucracy and Islam (I.B. Tauris 2011). google scholar
32. Foster NHD, ‘Islamic Perspectives On The Law Of Business Organisations II: The Sharia And Western-Style Business Organisations’ (2010) 11(2) European Business Organization Law Review 273–308. google scholar
33. Foster NHD, ‘Commerce, Commercial Law and Legal Transformation’ (2012) 7 Journal of Comparative Law 214-226. google scholar
34. Foster NHD, 'Commerce, Inter-Polity Legal Conflict and the Transformation of Civil and Commercial Law in the Ottoman Empire' (2011-2012) 17 Yearbook of Islamic and Middle Eastern Law 3-49. google scholar
35. Friedman M, Capitalism and Freedom (University of Chicago Press 1962). google scholar
36. Gedikli F, Osmanlı Şirket Kültürü: XVI.-XVII. Yüzyıllarda Mudârebe Uygulaması (İz 2018). google scholar
37. Gerber H, ‘Osmanlı Mahkeme Kayıtlarında İslam Ortaklık Hukuku’ (Fethi Gedikli tr, 1993) 11 Argumentum 165–168. google scholar
38. Gökmen E, ‘İslam Hukukunda Tüzel Kişilik’ (2022) 12(2) SDÜHFD 1349–1366. google scholar
39. Günay SN, ‘Türk Ticaret Kanunu md. 376/3 Kapsamında Borca Batıklık’ (PhD thesis, Galatasaray University 2024). google scholar
40. Güner T, ‘Sermaye Şirketlerinde Tüzel Kişilik Perdesinin Kaldırılması’ (PhD thesis, Hacettepe University 2023). google scholar
41. Halpern P, Trebilcock M ve Turnbull S, ‘An Economic Analysis of Limited Liability in Corporation Law’ (1980) 30(1) University of Toronto Law Journal 117-150. google scholar
42. Hansmann H and Kraakman R, ‘Toward Unlimited Shareholder Liability for Corporate Torts’ (1991) 100(7) Yale Law Journal 1879–1934. google scholar
43. Hansmann H and Kraakman R, ‘The End of History for Corporate Law’ (2001) 89 Georgetown Law Journal 439-468. google scholar
44. Hasanuzzaman SM, ‘The Liability of Partners in an Islamic S̱S̱hirkah’ (1971) 10(4) Islamic Studies 319–341; ——, ‘Limited Liability of Shareholders: An Islamic Perspective’ (1989) 28(4) Islamic Studies 353–361. Harvey, David. A Brief History of Neoliberalism. Oxford: Oxford University Press, 2005. google scholar
45. Hayek FA, The Road to Serfdom (University of Chicago Press 1944). google scholar
46. Hilmi N, Teşrih-i Kanun-i Ticaret I (Karabet ve Kasbar Matbaası 1303). google scholar
47. Hobsbawm E, The Age of Capital: 1848-1875 (Weidenfeld & Nicolson 1975). google scholar
48. Hatemi H, Medenî Hukuk Tüzel Kişileri (Sulhi Garan Matbaası 1979). google scholar
49. Ireland P, ‘Corporate Governance, Stakeholding, and the Company: Towards a Less Degenerate Capitalism?’ (1996) 23(3) Journal of Law and Society 287–320. google scholar
50. Islamic Fiqh Academy, Resolutions and Recommendations of the Council of the Islamic Fiqh Academy: 1985–2000 (Islamic Development Bank, Islamic Research and Training Institute 2000). google scholar
51. İnalcık H, Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, cilt 1 (Eren Yayıncılık 2000). google scholar
52. Karaman H, Mukayeseli İslâm Hukuku I (İz Yayıncılık 2001). google scholar
53. Kaya S, ‘Osmanlı Hukukunda Mudâribin Damân Sorumluluğu’ in F Gedikli (ed), II. Türk Hukuk Tarihi Kongresi Bildirileri (Onikilevha Yayınları 2016) 487–492. google scholar
54. Kazgan H, Şirketleşme: Osmanlı'dan Günümüze Şirketler ve Kapitalizm (İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayınları 1995). google scholar
55. Kenanoğlu MM, Ticaret Kanunnamesi ve Mecelle ve Işığında Osmanlı Ticaret Hukuku (Lotus 2005). google scholar
56. Khan MA, İslam İktisadının Meseleleri: Güncel Durum ve Geleceğin Bir Analizi (Sercan Karadoğan tr, İktisat 2018). google scholar
57. Korkmaz M, ‘1850 Tarihli Ticaret Kanunu’nda ve Osmanlı Hukuk Literatüründe Anonim Şirketler ve Bu Şirketlerin Tüzel Kişiliği Meselesi’ (2024) 73(1) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 555–591. google scholar
58. Koyuncu N and Yılmaz Y, ‘XIX. Yüzyılda İktisadi Liberalizm Akımının Osmanlı Ticaret Kanunnamesi’nin Kabulüne Etkisi’ (2019) 62–63 Adalet Dergisi 383–401. google scholar
59. Köse M, İslâm Hukukunda Anonim Ortaklıklar (Yeni Akademi Yayınları 2006). google scholar
60. Köse M, ‘İslam Hukuku ve Modern Hukuka Göre Tüzel Kişilik’ (1998) 1(2) Ekev Akademi Dergisi 221–230. google scholar
61. Kuran T, The Long Divergence: How Islamic Law Held Back the Middle East (Princeton University Press 2011). google scholar
62. Kuran T, ‘The Islamic Commercial Crisis: Institutional Roots of Economic Underdevelopment in the Middle East’ (2003) 63(2) The Journal of Economic History 414–446. google scholar
63. Kuran T, ‘The Absence of the Corporation in Islamic Law: Origins and Persistence’ (2005) 53(4) The American Journal of Comparative Law 785–834. google scholar
64. Kuyucaklızade Atıf Bey, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye’den Şerhu Kitabü’ş-Şirket (Tanin Matbaası 1328). google scholar
65. Landes DS, The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present (Cambridge University Press 1969). google scholar
66. Mahdi Z, ‘Legal Personality in Islamic Law’ (1995) 10(3) Arab Law Quarterly 193–206. google scholar
67. Mallat C, Introduction to Middle Eastern Law (Oxford University Press 2007). google scholar
68. Mehmed Cavid, ‘Şirketlerin Hakkı Tasarrufu: Şahsiyet-i Maneviye’ (27 Teşrinisani 1327) 1(6) Muhît 92–94. google scholar
69. Mehmed Celaleddin, Hukuk-i Ticaret Dersleri (Sabah Matbaası 1329). google scholar
70. Mill JS, Principles of Political Economy (John W Parker 1848). google scholar
71. Millon DK, ‘Piercing the Corporate Veil, Financial Responsibility, and the Limits of Limited Liability’ (2007) 56(5) Emory Law Journal 1305–1382. google scholar
72. Muchlinski PT, ‘Limited Liability and Multinational Enterprises: A Case for Reform?’ (2007) 31(6) Cambridge Journal of Economics 915–934. google scholar
73. Mustafa Fevzi, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye’den Kitabü’ş-Şirket (Matbaa-i Hukukiye 1328). google scholar
74. Nyazee IAK, Islamic Law of Business Organization: Corporations (Center for Excellence in Research 2016). google scholar
75. Ortabağ E, ‘Osmanlı Devleti’nde Anonim Şirket Hukukunun Gelişiminde Bankaların Rolü’ (2015) 19–20 Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları 5–34. google scholar
76. Özşahinli S, ‘Tüzel Kişilik Perdesinin Kaldırılması’ (MA thesis, Dokuz Eylül University 2023). google scholar
77. Pamuk Ş, Osmanlı Ekonomisinde Bağımlılık ve Büyüme (1820-1913) (Tarih Vakfı Yurt Yayınları 1994). google scholar
78. Pamuk Ş, Osmanlı İmparatorluğu'nda Paranın Tarihi (Yapı Kredi Yayınları 2000). google scholar
79. Polanyi K, The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time (Beacon Press 1944). google scholar
80. Ricardo D, On the Principles of Political Economy and Taxation (John Murray 1817). google scholar
81. Salim AR, ‘Türkiye’de Ecnebi Şirketleri’ (23 Teşrinievvel 1324) 7 İstişare 320–325. google scholar
82. Selanik ve İzmir Elektrik Osmanlı Anonim Şirketi Nizamname-i Dahiliyesidir (Agop Matosyan Matbaası 1322). google scholar
83. Shaw SJ, The Ottoman Empire and Modern Turkey (Cambridge University Press 1976). google scholar
84. Sırma İ, ‘Osmanlı Anonim Şirketlerinde Kar Dağıtımı’ (2011) 3(2) Akdeniz Üniversitesi Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi 117–136. google scholar
85. Smith A, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (W Strahan and T Cadell 1776). google scholar
86. Şehbaz A, Hukuk-u Ticaret (Mektebi Mülkiye-i Şahane 1311/1313). google scholar
87. Şekerci O, ‘İslâm Şirketler Hukuku Açısından Anonim Şirketleri’ in Mehmet Bayyiğit (ed), I. Uluslararası Ticaret Hukukunun Günümüzdeki Meseleleri Kongresi (Kombad Yay 1997) 79–105. google scholar
88. Şirket-i Hayriye-i Hamidiyenin Dahili Nizamnamesidir (Agop Matosyan Matbaası 1322). google scholar
89. Tekdoğan ÖF, ‘İslam Ekonomisinde Anonim Şirketin Varlığının Sorgulanması’ (2019) 12(1) ADAM Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 59–80. google scholar
90. Topuzkanamış E, ‘Max Weber’de Ekonomi, Hukuk ve Rasyonalite’ (2012) 14(2) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 253–274. google scholar
91. Udovitch AL, Partnership and Profit in Medieval Islam (Princeton University Press 1970). google scholar
92. Usmani MT, An Introduction to Islamic Finance (Idaratul Maarif 1998) 152–160. google scholar
93. Quataert D, Osmanlı İmparatorluğu: 1700-1922 (Ayşe Berktay tr, İletişim Yayınları 2003). google scholar
94. Quataert D, Ottoman Manufacturing in the Nineteenth Century (Cambridge University Press 1993). google scholar
95. Weber M, Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology (Guenther Roth and Claus Wittich eds, University of California Press 1978). google scholar
96. Weber M, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (Routledge 2001). google scholar
97. Wilson R, Economic Development in the Middle East (Routledge 1995). google scholar
98. ‘Vâcibat Komisyonu Zabıtları’ (Teşrinievvel 1339) Ceride-i Adliye 13–14–15 eki. google scholar
99. ‘Vâcibat Komisyonu Zabıtnameleri’ (Temmuz 1340/Muharrem 1343) 2/15 Darülfünun Hukuk Fakültesi Mecmuası 413–448. google scholar
100. Vahan O, Şerh-i Kanun-i Ticaret (Bekir Efendi ve Mahmut Bey Matbaası 1299). google scholar
101. Velidedeoğlu HV, ‘Kanunlaştırma Hareketleri ve Tanzimat’ in Tanzimat I (Yüzüncü Yıl Dönümü Münasebetiyle) (Maarif Vekaleti 1940) 139–209. google scholar
102. Yaşar Bilicioğlu İ, ‘Osmanlı Ticaret Kanunu’nun Meşruiyet Paradigması: Ulema ve Faiz’ (2023) 13(1) İslam Tetkikleri Dergisi 115–142. google scholar
103. Yaşar Bilicioğlu İ, Osmanlı Modernleşmesi Bağlamında İslam Borçlar Hukukundaki Gelişmeler ve Riba Yasağı (PhD Thesis, İstanbul Üniversitesi 2022). google scholar
104. Yılmaz A, ‘Anonim Şirketi ve İslam Hukuku’ (1996) 2 Harran Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 301–316. google scholar
105. Zahid A, ‘Corporate Personality from an Islamic Perspective’ (2013) 27(2) Arab Law Quarterly 125–150. google scholar
106. Zarinebaf F, Mediterranean Encounters: Trade and Pluralism in Early Modern Galata (University of California Press 2018). google scholar